Тоҳираи Ризозода

Тоҳира Ризозода,шоираи эронӣ дар соли 1963 таваллуд шудааст ва то кунун ду маҷмўаи шеър бо номҳои “Атри маввоҷ” ва “Шеър гуфтан баҳона мехоҳад” ва низ рисолаи пажуҳишии “Чашмзахм аз нигоҳи шоирон”-ро дар Эрон ба нашр расондааст.Ин бонуи шоир даме,ки зебоиро дарк мекунад ва лаҳзаҳои ҳассоси зиндагиро, ки танҳо шоирон ба он пай мебаранд,дармеёбад, шеър мегӯяд ва ба  домани отифии шеър паноҳ мебарад.Вай бо ин ашъор ба хонандагон собит месозад,ки дар ин арса одами тасодуфӣ нест ва дар паи навҷӯиву навхоҳӣ аст.Ҳамчунон ки оқои Саҳанди Хайрободӣ, муҳаққиқи эронӣ дар пешгуфтори китоби дуюми ӯ менависад: ашъори хонум Тоҳираи Ризозода дар сарзамини ҳунари Эронзамин бӯи пухтагиро ба машоми хонандаи нуктасанҷ мерасонад.Ашъори ӯ метавонад ба ғайр аз лаззати хондан фурсатро барои мунтақиди шеър низ фароҳам оварад.

    Чанд намуна аз китоби “Шеър гуфтан баҳона мехоҳад” барои ошиқони каломи мавзун дар Тоҷикистон тақдим мешавад.

 

Нилуфари ҳусн

Нилуфари ҳуснам, ки дар он фурсати кўтоҳ

Бар қомати мавзуни ту печидаму рафтам.

Чун партави шамъе, ки бар ойина битобад,

Бар чеҳраи шафофи ту рақсидаму рафтам.

Гулбарги танам дар нафаси гарми ту месухт,

Аммо “зи бади ҳодиса” ларзидаму рафтам.

Абре шуда будам ману саршори таманно

Дар пойи қадамҳои ту ғалтидаму рафтам.

Ман шарми шиновар шуда дар шуълаи табро

Бар хилвати хомуши ту пошидаму рафтам.

Бахшой маро,эй тани ту обии дарё,

Чун мавҷ агар аз ту парешидаму рафтам.

Ҷорӣ шуда аз атри танат ин ғазали тар,

Аз лаъли лабат матлаъи он чидаму рафтам.

 

Девор

Руи деворе навиштам:марг бар девор бод!

Марг бар ҳар кас ки мебофад таноби дор бод.

Ҳар ки мехоҳад ҷудоиву сукуту дардро,

Ҳар куҷо девор бошад бар сараш овор бод.

Дастҳо маҳкуми дурӣ,чашмҳо дур аз нигоҳ,

Марг бар ин милаҳои сахту ноҳамвор бод.

Ҳар чи бодо бод,мегўям ман аз ошиқ шудан,

Номи мо чун ошиқон гў бар сари бозор бод.

Моҳи рўятро битобон, то дилам рўшан шавад,

Аз нигоҳат шеърҳои ман тару саршор ,бод.

Аз ҳасодат бар гули рўят назарҳо мезананд,

Ҳар ки ин савдо ба сар мепарваронад,хор бод.

Зинда бодо ишқ ,моно бод шодиву сурур,

Боғи лабхандат ҳамеша тозаю пурбор бод.

 

Зан

Бистари сарди замину илтиҳоби гоми як зан,

Резиши норанҷҳо аз ҳиқ- ҳиқи ороми як зан.

Панҷара дар панҷара ангушти тўҳмат қад кашида,

То бирезад бар сари беосмони боми як зан.

Рубарў,роҳе гурусна туъмааш як буғзи пар- пар,

Пушти сар меларзад имон бар сари фарҷоми як зан.

Турра- турра нолаҳо гум мешавад дар барфу бўрон,

Бод печопечи дард аст,аз таби пайғоми як зан.

Дар кафанпўши зимистон,гургҳои фотиҳахон,

Пеши чашми осмон бар турбати гумноми як зан.

Боз фардо барф мемонад ба рўи дасти ҷода,

Ҳарф мемонад нишонӣ аз тамоми номи як зан.

Танини бол

Қадам- қадам, ки мевазӣ чӣ шоирона мешавад,

Ва шонаҳои шеъри ман гули забона мешавад.

Усораҳои буғзи ман бубин чигуна месурад,

Нафас- нафас ва қатра- қатра рўдхона мешавад.

Хутури  ту агар ба зеҳни турди соқаам мерасад,

Булуғ медамад ба боғу пурҷавона мешавад.

Чу бозувони гул тавони абрро макидаам,

Вагарна буи сурхам ин чунин расо,намешавад.

Анори шавқи ман шукуфта мешавад,суқут мекунад,

Биёр домане, вагарна  дона- дона мешавад.

Ба зеҳни осмони ман намонда радди ҳеҷ кас,

Ба ҷуз танини боли ту, ки ҷовидона мешавад.

Бубин, ки пораҳои пайкарам сукут кардаанд,

Ва иштиёқи ман ба дафтарам тарона мешавад.

Лаҳзаи дидор

Ларзид саропои дилам лаҳзаи дидор,

Лабрез шудам аз ғазали ишқ дигар бор.

Мерехт зимистону хазон аз сари он шаб,

Аммо ба лабам ҷўшиши як бўсаи табдор.

Сармасти шароби гули рўят шуда будам,

Аз ҷоми нигоҳат нигаҳе гарм,талабкор.

Пироҳани шавқам пури парвонаву пўлак,

Аммо дили ту сахт дар андешаи инкор.

Аз шеъру баҳору гулу май,гуфтаму шармат

Шуд лолаи навсарзада бар домани кўҳсор.

Зеботар аз ин чист, ки саршори ту бошам,

Ҳоло, ки тиҳӣ гаштаам аз сояи ағёр.

Рафтам ману он шаб зи хаёли ту гузаштам,

Ҳарчанд, ки дар дасти ту ҷо мондаам ангор.

 

Парниён

Нигоҳам парниёне ҳафтранг аст,

Баҳори доманам хушобу ранг аст.

Лабам омезае аз атри гулҳост,

Ду чашмам шўъланўшу шўху шанг аст.

Ману маҳтоб хоҳархонда ҳастем,

Ту аммо дасти шавқат зери санг аст.

Туранҷи зулфи ман ошуфт дар бод,

Бичинам нозанинам, вақт танг аст.

Фақат ҳушдор! Дастатро набуррӣ,

Ба сирфи инки рухсорам қашанг аст.

Буландои ману кўҳи ғурурат,

Ҳадиси кўҳнаи моҳу паланг аст.

 

 

 

Бўсаи табдор

Гуфтӣ,ки ба чашмат гули пайвастабаҳорам,

Бар хиттаи сарсабзи нигоҳи ту дучорам.

Аз гардиши айёми ту пойиз бурун бод,

Бе рўи гулат ранги сукутам, шаби торам.

Гуфтӣ,ки ғазалпўш намоям саҳаратро,

Дар фурсати ту бўсаи табдор бикорам.

То дар хами гесўи ту маъво накунад шаб,

Бар зулфи сиёҳат гули хуршед гузорам.

Гуфтӣ,ки дилат сахт ғазалгиру баҳорист,

Вақт аст ба юмни нафасат шавқ биборам.

Аз соя наяфтода нагирад нафасат кош,

Ту рангу баҳориву ман ойина надорам.

Шарт аст,ки манъат кунам аз ишқ ба шоир,

Аз фирқаи савдозадаам,шўълатаборам.

Ҳушдор,ки обат накунад сурхии шармам,

Дар биркаат оташ назанад чашми шарорам.

Панҷараҳо

Кўчаҳомон пури овози санавбарҳо буд,

Ҳамаи панҷараҳо рў ба танаффус во буд.

Субҳ бо ҳамҳамаи сабзи дарахтон дар боғ,

Бўи гул аз паси лабҳои саҳар пайдо буд.

Ғазалу ойинаву чашмаю борону баҳор,

Ҳар куҷо буд, яқин хонаи мо онҷо буд.

Пушти парчини баҳорон сафе аз чилчилаҳо,

Бар сари навбати овоз шудан ғавғо буд.

Ҷодаҳо пуртапиш аз шўру сафо буду умед,

То фаросўи муҳаббат ҳама ҷо бо мо буд.

Ёди он кўчаи хис аз нафаси отифа,бод!

Ки дар он чатри ҳаё бар сари хоҳиш во буд.

Нишонӣ

Сартосари шеърам ҳама шўр асту ҷавонӣ,

Саршорам аз ойинаву тасвиртаконӣ.

Атрам ману маввоҷ шуда аз нафаси ман,

Дар боғи ғазал содагиву шаҳди маъонӣ.

Эъҷозу сухандониву зебоиву парвоз,

Мепошам аз имони худу лутфи ниҳонӣ.

Эй ташнаи идрок!Бизан дил ба зулолам,

То пур шавад эҳсоси ту аз дурри ямонӣ.

Эй муддаъии шеър!Макун хаста қаламро,

Чун бар лаби ту нест ба ҷуз ёвапаронӣ.

Бас кун!Дили ойина гирифтаст ба Мавло,

Аз ин ҳама такрори ғаму марсияхонӣ.

Дар шаҳри нишотам ману дар кўчаи лабханд,

Ҳар кас, ки бигирад зи ғазалҳом нишонӣ.

Хонаи матрука

Мурдем дар ин хонаи матрукаи дилгир,

Моро бибар эй ишқ, аз ин дахмаву занҷир.

Дар қаҳтии борону гули сурху парасту,

Мо дил ба ту додему ба ояндаи тақдир.

Шояд, ки баҳоре бивазад аз нафаси ту,

Бар домани хушкидаи ин боғи замингир.

Гум шуд дили маҳтобии мо пушти ғазалҳо,

Дар тирагии қофияву ғурбати тасвир.

Ин кўчаву ин роҳ расидаст ба бунбаст,

Вақт аст, ки вайрон шавад ин ҷодаи бепир!

 Шохмансури Шохмирзо

Бунёди Фирдавсӣ ва талошҳои раиси боҳиммати он

Доктор Муҳаммадҳусейни Тусиванд дар соли 1936 таваллуд шудааст ва 25 сол аст,ки дар сатҳи ҷаҳонӣ дар корҳои башардӯстонаи худ идома медиҳад.Аз ҷумла,болотарин нишони ифтихори Ҷумҳурии Федероли Олмонро гирифтааст.Дар соли 2008 номзад ба дарёфти Ҷоизаи Нобел дар бахши инсондӯстӣ буд.Тусиванд дар соли 2005 бо ҳазинаи шахсиаш Бунёди Фирдавсӣ, шохаи Тусро таъсис дод.Дар соли 2002 беҳтарин пизишки Берлин эълом шуд.Вай шаҳрванди ифтихории шаҳри Санкт- Петербург аст.

Се хонаи беҳдошт дар навоҳии зилзилазадаи Бирҷанд ва ба осебдидагони ин минтақа кумакҳо карда,дар ноҳияи зилзилазадаи Гулёи Туркия низ бо ҳамкории пулиси Берлин бемористон сохтааст.Ба кишварҳои Югославияи собиқ,Мозамбик, Лубнон, Афғонистон, Италия, Покистон,Амрико низ ёриҳои бедареғ ба мӯҳтоҷон доштааст.Вай мубтакири ҷарроҳии микроскопӣ дар Эрон аз солҳои 1975 то 1979 аст.
Доктор Тусиванд ҳарчанд худ пизишк аст,вале бо ҳиммату матонат дар ростои ҳифз ва бақои забону адаби форсӣ гомҳои ҷиддӣ мебардорад ва дар ин арса аз ҳеҷ талоше дареғ намеварзад.Талошҳои вай махсусан дар амри бузургдошти сухансарои ҷовидони Тус шоистаи таҳсин аст.Вай Фирдавсиро зиндакунандаи фарҳанг,забони форсӣ ва ҳуввияти миллии эрониён медонад ва мегӯяд:алон дар Тоҷикистон Фирдавсиро Ҳазрати Фирдавсӣ хитоб мекунанд,дар Узбакистон ҳам мардум иродати хосе ба Фирдавсӣ доранд,аммо дар кишвари мо нисбат ба ин ҳамосасарои бузург,ки эҳёкунандаи таърих,фарҳанг ва тамаддуни эронист,бемеҳрӣ мешавад ва мардум ӯро он тавре,ки бояд, намешиносанд.
Вай ахиран дар яке аз сӯҳбатҳояш гуфтааст:Фирдавсӣ яке аз мухлистарин ва муъминтарин шоирон аст,ки дар ашъораш ба хубӣ собит кард,ки миллият ҳеҷ манофоте бо мазҳаб надорад,ҳатто касоне,ки имони қавитаре доранд,нисбат ба Ватан ва арзишҳои миллии худ вафодортаранд,масъала ин аст,касоне,ки бо Фирдавсӣ мухолифанд, “Шоҳнома”-ро нахонда ва Фирдавсиро намешиносанд.
Вай бо ишора ба инки агар миллате аз таърихи худ огоҳӣ надошта бошад,маҳкум ба нестӣ ва завол аст,изҳор медорад:таърихи чандҳазорсола ва фарҳанги пурбори мо шоистаи таааммуқ ва иноят аст ва агар бихоҳем аз ин таърих баҳра бигирем,бояд ба “Шоҳнома” таваҷҷуҳ кунем,чаро,ки таърихи мо дар “Шоҳнома” аст.
Доктор Тусиванд ҳадаф аз таъсиси Бунёди Фирдавсиро эҳёи фарҳанҳи “Шоҳнома” ва забону адаби форсӣ дар байни мардум медонад ва хотирнишон мекунад:ин Бунёд,созмоне фарҳангӣ, ғайрисиёсӣ ва мардумист,ки аз ибтидои таъсис то кунун ба муваффақиятҳои зиёде расида,ки аз ҷумлаи онҳо метавон ба сабти ҳазораи Фирдавсӣ дар Созмони ЮНЕСКО,эътироз ба Музейи Лувр ва баргузории Кунгураи Берлин ишора кард.
Вай мегӯяд,ки мо ба Музейи Лувр эътироз кардем,ки агар брушурҳояшонро ба хотири ҳазфи номи Халиҷи Форс ва тағири он ба Халиҷи Арабӣ ҷамъоварӣ накунанд,аз онҳо расман шикоят ва иддаои хасорат мекунем.Онҳо ҳам узрхоҳӣ карданд.Дар Кунгураи Берлин бузургтарин шоҳномапажуҳони ҷаҳон ҳам ба ироаи суханронӣ ва баҳсу табодули назар дар бораи “Шоҳнома” пардохтанд.
Назар ба гуфтаи ин марди фидокор чандин нафар ба хотири манофеъи шахсӣ аз ӯ пул ситондаанд, вале бо ин вуҷуд мегӯяд ҳар коре дар тавонаш бошад барои рушду иртиқои забону адаби форсӣ анҷом хоҳад дод.Ҳар сол бо ибтикори ин чеҳраи фарҳангӣ барои посдошти гӯяндаи “Шоҳнома” маросими бошукӯҳ бо ҳузури бузургтарин муҳаққиқони “Шоҳнома” баргузор мешавад ва ишон ҳамвора дар ин маросиму нишастҳо аз Тоҷикистон ба унвони кишвари дӯсту бародар ва ҳамзабон ёд мекунад.Бо ташаббуси доктор Тусиванд имсол дар шуъбаи Бунёди Фирдавсӣ дар Машҳад китобхонаи тахассусӣ дар бораи Фирдавсӣ ва “Шоҳнома” таъсис шуд. Бунёди Фирдавсӣ қасд дорад ҳар сол ба яке аз пажуҳишгарони “Шоҳнома” ҷоизаи нафис тақдим намояд.
Раиси Бунёди Фирдавсӣ яке аз бузургтарин ҳадафҳои Бунёди мазкурро эҳёи зодгоҳи Фирдавсӣ медонад ва таъкид мекунад:ман худам дар рустои Фирдавсӣ -Пож таваллуд шудааам ва бузургтарин орзуям таъсиси шаҳраки “Шоҳнома” дар ин рустост ва бо инки муқими Олмон ҳастам,ҳозирам тамоми сарватамро барои амалӣ шудани ин руъё ҳазина кунам ва умедворам пеш аз маргам ин орзуро амалӣ кунам.
Вай мегӯяд:вақте амрикоиҳо аз мўшу гурба Волт Дизни дуруст мекунанд,чаро мо,ки таърихи чандҳазорсолае дорем,ин корро накунем? Мо тасмим дорем шаҳри “Шоҳнома”-ро бо анимейшенҳое аз саҳнаҳои “Шоҳнома” дар ҳолаҳое аз шиша бисозем,то тамоми мардум, бавижа кӯдакон ва навҷавонон тамоми “Шоҳнома”-ро бубинанду ҳис кунанд.Таъсиси маркази варзишӣ, меҳмонсаро, бемористони тахассусӣ бо пизишкони бисёр ботаҷриба,боғи “Шоҳнома”, толори ҳамоиш…аз ҷумлаи ҳадафҳои ин тарҳ аст ва Пож метавонад ва бояд ба маркази бузурги судури фарҳанги эронӣ табдил шавад.
Вай таъкид мекунад:таъсиси ин шаҳрак илова бар мазоёи фарҳангӣ мӯҷиби ҷазби гардишгар аз кишварҳои дигар шуда ва фоидаҳои иқтисодии бисёре низ дарбар хоҳад дошт.Вай изҳори умедворӣ мекунад,ки ҷавонон бо фарҳанги “Шоҳнома”,ки ҷомеъи ҳамаи арзоишҳои инсонист,ошно шаванд ва азамату ифтихори фарҳанг ва забони форсиро бештар бишиносанд.Вай аз ин ки дарсади ками мардум зодгоҳи Фирдавсиро медонанду дидаанд ,хеле ғамгин аст ва барои шинохти бештари ин рустои мардони бузург,ки замоне 1000 марди ҷангӣ аз он бармеомада,боз ҳам бо чангу дандон талош мекунад.
Бояд гуфт Бунёди Фирдавсӣ-шохаи Тус созмони фарҳангӣ ва мардумниҳодест , ки бе ҳеҷ вобастагӣ ба гароишоти сиёсӣ ва ё чашмдоште ба баҳраҳои бозаргонӣ ва молӣ дар заминаи густариши забон ва адаби форсӣ мекўшад ва дар ин раҳгузар талош дорад то посдорӣ аз оинҳо ва боварҳои писандидаи эронӣ, фарҳанги баромада аз гуфтор, пиндор ва кирдори некро дар баробари фарҳангҳои дигари миллатҳо ба намоиш бигузорад…
Ҷаҳон рӯ ба сӯи якдастӣ ва якпорчагист. Раванди ҷаҳонӣ шудан агарчи мумкин аст дастовардҳои судманде барои инсон дошта бошад, вале бегумон фарҳангҳои гуногун ва рангоранги бостонӣ дар гӯшаву канори кўраи хокиро дастхуши таҳаввулот ва дигарсониҳое хоҳад кард,ки шояд паёмадҳои он ҳаргиз бозгаштпазир набошад.
Аз ин рӯ,яке аз чашмандозҳои Бунёди Фирдавсӣ бозофаринӣ ва бозшинохти намодҳо ва нишонаҳои фарҳанги бумӣ аст,ки дар ин рӯйкарди вижа хиттаи Хуросон ва сарзамини Тус ва деҳкадаи Пож, ки зодгоҳи донои Тусро дар оғӯши хеш дорад,аз вижагии бештаре бархурдор аст.
Пож дар 12 километрии бохтарии Машҳад ва яке аз киёнҳои фарҳангии Осиёи Миёна ба шумор меравад.Забони форсии дарӣ афзун бар ҳазор сол дар Хуросони Бузург,сохтори гуфтории мардуми ин сомонро ташкил дода ва дар дарознои таърих ҳаргиз бо ҳуҷуми ақвоми бегона рангу рехти куҳани хешро аз даст надодааст.
Бунёди Фирдавсӣ сарафрозона корҳо ва талошҳои фарҳангии хешро бо чунин рӯйкардҳо идома медиҳад:
1.Баргузории Кунгураи солиёнаи бузургдошти сухансарои Эронзамин,ки бо номи зодгоҳи ӯ -”Пож” бапо дошта шуда ва ҳамзамон бо оғози ҳазораи дуюми хуршедии сароиши “Шоҳнома” ба унвони меросе фарҳангӣ,имсол ҳафтумини он аз 23 то 25 урдубиҳишти соли 1391 баробар бо 11 то 14 маи соли 2012 милодӣ баргузор шуд.
2.Густариши намояндагиҳои Бунёди Фирдавсӣ дар маркази устонҳои Эрон.
3.Пешниҳоди сабти поёни ҳазораи нахусти хуршедии “Шоҳнома” ба унвони мероси фарҳангии Эрон дар дафтарҳои расмии ЮНЕСКО ва пайгирии ин муҳим ҳамроҳ бо сабти ҷашни Наврӯз ба унвони оини неки эрониён.
4.Эҷоди фазои ҳамгароии ҷаҳонӣ ва талош барои пешгирӣ аз тағири номи Халиҷи ҳамеша Форс ва рафъи шубҳаҳои таърихӣ дар хусуси ҷазираҳои сегона ва низ густариши фарҳанги забони форсӣ дар ин хитта бо ҳадафи ошноии ҳарчи бештари мардуми он сомон ба пешинаҳои мусаллами таърихӣ-эронии ҷуғрофиёии ҷануби Эрон.
5.Баргузории кунгураҳои пуршумори мероси фарҳангии эрониён бо унвони поёни ҳазораи нахусти хуршедии сароиши “Шоҳнома” дар кишварҳои Фаронса, Олмон,Австрия ва Герсоговина.
6.Вироиш,пуштибонӣ ва чопи китобҳои фарҳангӣ ба шарҳи зерин:
- “Мутуни шарқӣ ва шеваҳои ғарбӣ”,ба қалами Маҳмуди Умедсолор,
- “Розҳои “Шоҳнома”,маҷмўаи мақолаҳое,ки аз сӯи Бунёди Фирдавсӣ мунташир шуда.
- “Гуфтори шоҳномапажўҳони барҷастаи Эронзамин” дар ростои ҳамоиши ҳафтаи китоби Теҳрон.
- Барпоии намоишгоҳи офаринаҳои хушнависӣ аз сафаҳоти “Шоҳнома” тавассути Устоди гаронмоя Шамсуддини Муродӣ дар маҷмўаи фарҳангии Арасборони Теҳрон.
- Бархониши оҳангини достонӣ аз “Шоҳнома”(“Заҳҳок ва Фаридун”) тавассути устоди мусиқии Эрон Шаҳроми Нозирӣ дар толори ҳамоишҳои Милоди намоишгоҳи байналмилалии Теҳрон.
- Иҷрои намоишномаи “Рустам ва Исфандиёр” ба коргардонии ҳунарманди пуровоза хонуми Парии Собирӣ дар толори Рӯдакӣ

Шоҳмансури Шоҳмирзо,
шаҳри Теҳрон

Баъд аз анҷумани адибони ҷавони ҷумхурӣ

Аз  25 то 28 –уми апрели соли 2012 дар шахри Душанбе анҷумани дахуми адибони ҷавон баргузор гардид, ки дар кори он адибони ҷавони шахру навохии ҷумхурӣ иштирок доштанд.  Хамоиш рӯзи чахоршабе, 25 –уми  апрел бо гулгузорӣ ба пояи муҷассамаи Одамушшуаро Абуабдуллох Рӯдакӣ ва оромгохи  сардафтари адабиёти муосири тоҷик Садриддин Айнӣ,  Қахрамони Тоҷикистон Мирзо Турсунзода ва зиёрати мақбари  Лоиқи зиндаёд  шурӯъ шуд.

Сипас дар толори Иттифоқи  нависандагони Тоҷикистон ҷаласаи ифтитохии анҷумани адибони ҷавон баргузор гардид, ки   он  устодони сухан ва  ҷавонони сохибистеъдод, шуаро ва насрнависони  сохибистеъдоди Тоҷикистонро  гирди хам овард. Ҷаласаро  раиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон Мехмон Бахтӣ  оғоз намуда, баргузории дахумин анчумани адибони ҷавони кишварро  тахният гуфт ва зикр кард, ки нахустин анҷумани  адибони ҷавон соли 1947 баргузор гардида, дар даврони сохибистиқлолии кишвар ин дуввумин анҷумани ҷумхуриявии адибони ҷавони Тоҷикистон мебошад.

Маликшох Неъматов – раиси Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёхии назди Хукумати Ҷумурии Тоҷикистон паёми шодбошии Хукумати кишвар ва Президенти ҷумхуриро ба вакилони машварати адибони ҷавон расонид.  Шоирони саршиноси кишвар  устод Мӯъмин Қаноат, Гулрухсори Сафӣ, Гулназар Келдӣ адиби шинохта  Караматулло Мирзоев низ ба кори анҷуман барор хоста, аз баргузории чунин машварати дархури ниёзхои ҷавонон  изхори қаноатмандӣ  намуданд.  Иброз шуд, ки дар адабиёти муосири тоҷик адибони боистеъдод  ба камол расида истодаанд.

Пас аз ҷаласаи ифтитохӣ анҷуман  кори хешро дар чанд бахш идома дод. Пас аз музокироти дурӯза  ҷавонон аз Китобхонаи миллӣ, ки дар шахри Душанбе қомат афрохта дидан намуданд.

Рӯзи сеюм машварати якҷояи бахшхо гузаронида шуд, ки дар он аз бозёфтхои ин анҷуман ва сатхи эҷодиёти иштирокдорон ахли қалам фикру андешахояшонро иброз доштанд.

Зикр кардан ба маврид аст, ки аз вилояти Суғд 13 навар ҷавонони сохиқалам вилояти Суғдро намояндагӣ карданд.

Анҷуман хубу хотирмон  ҷарён гиифт ва то дергох дар хотиархо нақш хохад баст.

Таҳқиқи тарҷумаҳои мисраъи «Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад»

Маҳбубияти Мавлоно дар арсаи ҷаҳон рӯзафзун аст. Воқеан, ҷаҳон ба ӯ ниёз дорад. ӯро шоирои ҷаҳонӣ шинохтанд. Шеъри ӯ, андешаи ӯ мақбули пиру барност. Шумори зиёде аз нависандагон ва шоирони муосир дар ифода намудани амиқи ҳадафу назару дидгоҳи Мавлоно ба онҳое, ки бахту иқболи хондани осори ӯро бо забони форсӣ надоранд муваффақ шуданд, то осори ӯро тарҷума намуда, манзури аҳли завқ намоянд.

Тарҷумаҳои англисии муосири Колман Баркс, тарҷумаҳои хонум Ива ба забони фаронсавӣ, корҳои Анемария Шиммел дар Олмон, тарҷумаҳои русии Сергей Сичев ва талошу кӯшиши зиёда нафарон тавонистанд, ки илҳому маъруфияти Мавлоноро ба миллионҳо одамон дастрас намояд. Айни замон дар Фаронса нафаре бо номи Лайли Анвар Чендероф бо тарҷумаи ашъори Мавлоно ба саҳна омадааст.
Ива тақрибан 30 китоб дар бораи тасаввуф ва Мавлоно навиштааст, инчунин 50.000 мисраи Маснавиро ба фаронсавӣ тарҷума намудааст, ки ин муҳаббати беандозаи ӯро нишон медиҳад.
Зимнан бояд тазакур дод, ки бино ба хулосаҳои муҳаққиқи эронӣ Ризо Фаррухфол «Мавлоноро нахустинбор дар авохири садаи 19 шарқшиносони бритониёвӣ ба хонандагони англисзабон муаррифӣ карданд.» Ин муҳаққиқ таъкид мекунад, ки «Аз миёни онон (шарқшиносони бритониёвӣ Ф.А.) ва ба тартиби замонавӣ метавон ба Ҷеймс Редхавс ишора кард, ки дар соли 1888 баргардони мавзуне аз дафтари Маснавӣ мунташир кард». Пас Ҷеймс Редхавсро метавон чун аввалин мутарҷиме, ки Маснавии Мавлоноро ба забони англисӣ тарҷума кардааст шинохт. Баъдан А.Винфуд дар соли 1889 3500 байт аз Маснавии Мавлоноро тарҷума кард. ҳамзамон Вилсун низ аз мутарҷимоне аст, ки то оuози садаи ХХ ба осори гаронмояи Мавлоно таваҷҷӯҳ зоҳир карда буд. Тарҷумаи густурдаву фаҳехта ва тавачҷӯҳи хоса ба осори Мавлоно баъдан дар ибтидои асри мозӣ аз ҷониби Николсон ва Арберӣ сурат гирифт, ки тарҷумаи Маснавӣ ва uазалиёти Шамс аз хидматҳои арзишманди онҳо мебошад.
Яъне, мутарҷимони барҷасте чун Редхаус, Вилсин, ва Винфилд (қарни нуздаҳ), Р.Николсон, Эдаврд Браун, (асри 20) аз нафароне ҳастанд, ки дар муаррифӣ ва шинохти Мавлоно ба ҷаҳон саҳми назаррас гузоштаанд. Николсон дар нимаи аввали қарни бистум ибтидо гузидае аз Девони Шамсро тарҷума кард ва сипас аз тариқи Девон ба Маснавиӣ роҳ ёфт. ҳамчунин метавон ба номҳои Вилиям Читик, Хелмински, Чеймс Мурис, Олен Вилиёмс, Роберт Блой, Колман Боркс ва даҳои дигар ишора кард, ки аз мутарҷимони осори Мавлоно шинохта шудаанд.

Аммо истиқболи густурдаи Мавлоно дар Fарб баъд аз интишори китоби «Зубдаи ашъори Румӣ» дар соли 1990 сурат гирифт, ки ин китобро Колман Баркс тарҷума ва омода намудааст.
Мувофиқи сарчашмаҳову нигоштаҳое, ки дастраси мо гардиданд Мавлоно то ибтидои асри ХХ дар Амрико ва умуман Fарб кам шӯҳрат дошт. Шурӯъ аз солҳои 1920 устоди Донишгоҳи бонуфузи Кембриҷ, профессор Рейнолд Николсон, мутарҷими бузурги дигари Мавлоно дар Амрико профессор Колман Баркс ба тарҷумаи шеъри Мавлоно ва муаррифии густурдаи ӯ ба хонандагони англисзабон пардохт. Худи Баркс дар ин маврид мегӯяд Ашъори ӯ аз огоҳии амиқи баҳамваслии ҳаёту тамоми инсонҳову адён мебошад. Шӯҳрати Мавлоно на кам аз Шекспир дар ақсои олам аст».
Бояд қайд кард, ки дар мавриди чигунагии тарҷумаҳои Колман Баркс низ муҳаққиқон ва мавлавишиносон ихтилофи назар доранд. Гурӯҳе аз пажӯҳишгарон, аз ҷумла Ризо Фарухфол бар онанд, ки бовуҷуди он ки «Баркс Мавлоноро дар забони англисӣ аз қафаси танги маҳфили эроншиносӣ ва шарқшиносӣ озод кард (то ибтидои асри ХХ бо вуҷуди мавҷуд будани тарҷумаҳои осори Мавлоно хонандагони зиёд аз он бардошт надоштанд ва он ба ҷомеаи англисзабон бояду шояд муаррифӣ нашуда буд Ф.А.) , аммо ба ин кор ӯро гирифтори қафафси дигар кард, ҳамоно салиқаву тафсири шахсии худи Баркс аст». ҳамчунин Фарухфол хулоса мекунад, ки «Мавлоно дар тарҷумаи Баркс ба сурати маҳфуми маҷъул даромадааст, ки ба ҷои ҳолати рӯҳонӣ ва қудсӣ бештар ҳолати ҷисмонӣ ва заминиро ифода мекунад».
Ба андешаи иддаи дигари муҳаққиқин ба вижа дуктур Фахфурӣ тарҷумаи Колман Баркс аз беҳтарин тарҷумаҳои Мавлоно шинохта шудааст, ки тавонист Мавлоноро ба хонандагони uайр ба осонӣ муарифӣ кунад.
Шаҳром Шиво, шоир, олим, мутарҷими кутуби Мавлоно дар Амрико низ бар он назар аст, ки шӯҳрати Мавлоно беинтиҳост ӯ мегӯяд Шӯҳрати Мавлоно лаҳза ба лаҳза рӯ ба афзоиш аст. ӯ бо масоили иҷтимоии марбут ба инсону ҳаёти ӯ сару кор дорад ва ин масоил метавонад ба 5000 сол қабл нисбат дода шавад ва инчунин метавонад ба 5000 соли дар пеш истода нисбат дода шавад. ҳарфу сухану шӯҳрати ӯ беинтҳост.
Ростӣ Мавлоно пуле миёни давлатҳову миллатҳову қавмият шинохта шудааст. Чунончи профессор Ива Де-витрей Меэровитч соли 1964 пас аз ошноӣ бо осори гаронбаҳои Мавлоно ба дини мубини Ислом руй оварда, мусалмон гаштааст ва тамоми умр кӯшидааст Мавлоноро ба миллати хеш муаррифӣ намояд.
Пас чӣ омилу далоил боиси ин ҳама маҳбубият Мавлоно гашта аст?
Ба андешаи мо, маҳбубияту мақбулияти Мавлоно аз сӯи табақаи мухталифи ҷомеа ин аст, ки Мавлоно хешро моли ҳама медонад ва инҷоиву онҷоигаро нест. Мардумро ба сӯи ваҳдату сулҳ даъват мекунад. Мазҳабу оини касеро маломат намекунад. ҳама кешро эьтироф мекунад.
Албатта, Мавлоно бо ишқи хеш тавонист теьдоди аъзами одамонро ҷуфт гардонад. ӯ тавонист дили миллионҳо одамони маҷрӯҳу ҳиҷрондидаро мудово кунад. Чунон чи Миша Рутенберг хунёгари ботаҷриба, аҳли Сан Франсискои иёлати Калифорняи Амрико бар ин бовар аст, ки маҳз сурудаҳои Мавлоно ӯро шӯҳрат додааст. Рутенберг мегӯяд Нахустин маротиба ҳамчун як хонум, ки ман бо Мавлоно бархурд намудам ин дар соли 1968 дар Мексико буд. Fарқоби дарёи андешаву хаёлот қад-қади роҳ қадам мезадам, ки иттифоқан нигоҳам ба китоб-фурушгоҳе бархӯрд, ки лифофаи китобе бо накшу нигори мохирона тасвиршуда таваччухамро ба худ кашид. Китоби Мавлоноро дарётам, ки саршор аз таронаву шеьрҳои ноб буд. Китобро харидам, сиапс аз ҳамон рӯз ба баьд шурӯь кардам ба тадқиқу омӯзиши ҳаёту осори ин шоири шаҳир. Роберт Блой шоир ва мунаққиди адабии машҳури Амрико дар мавриди шӯҳрати оламгири Мавлоно чунин мегӯяд: «Мавлоно дар чаҳони ислом ба ҳамон андоза маҳбуб, машҳур ва ягон аст, ки Вилиям Шекспир дар ҷаҳони адабиёти англис аст. Бетардид ҳар хонандаи uарбӣ бо хондани сурудаҳои вай шефтаи ҳаловат, умқи андешаи саршор аз ирфон ва маьнавияти Мавлоно мешавад. Дар ҳақиқат ашьори Мавлоно навъе аз афкорин ирфонӣ, динӣ ва фалсафӣ аст, ки бо кашиш ва дилрабоии хосе хонандаашро ба шӯр, ваҷд, ҳаяҷон ва нишот меоварад ва ба ӯ фурсати андешидан дар бораи зиндагӣ ва ҳастиро медиҳад. Агар имрӯз ҷаҳони Fарб то бадин ҳад шефтаи Мавлоно, сурудаҳо ва афкориирфонӣ ва нигариши хастишиносонаи вай шуда ба ин хотир аст, ки наҳваи баёни ӯ ба наҳваи шигифтангези мушикофона, мантиқпазир, саршор аз қареҳа ва озодандешона аст». Ирмо Горопин устоди донишгоҳи Охени Олмон бошад, ин нуктаро низ таъкид дорад, ки «Олмониҳо дилбастагӣ ва алоқаи фаровоне ба Мавлоно, сурудаҳо ва андешаҳои вай доранд. ӯ шоири сулҳу дӯстӣ аст. Зеро дар бештари ашъораш инсонҳоро ба мадоро, гуфтугӯ, ишқу маънавият фаро мехонад. ӯ дар сурудаҳояш, ки саршор аз навъе ҳисси дилнишин аст, хонандаашро ба сафари эҳсосӣ ва ирфонӣ даьват мекунад. Сафаре барои ибрози ишқ, сулҳ, ва дӯстӣ. Шояд ба ҳамин сабаб аст, ки Маснавии вай дар солҳои ахир, ҷузви пурфуруштарин китобҳо, дар Олмон будаст. Мавлоно, шоир, ориф, файласуф ва андешапардозест, ки назди бештари андешамандон, фархехтагон ва умуми мардуми олмон, ҷойгоҳе ба своло дорад». Олен Доглос устоди донишгоҳи Чорчиёи Амрико зимнан мегӯяд, «Мавлоно илова бар ин ки бар улуми исломӣ тасаллут ва чирагии хосе дорад, дар ироа ва баёни ақоиде, ки то ҳади зиёде ё идеяҳои хастишиносонаи Fарб ҳамхонӣ дорад, беҳамтост. Ба навъе метавон ӯро шоир, ҳаким ва файласуф донист, ки намоди озодандешии динӣ аст».
Албатта, ин ҳама маҳбубияти Мавлоно миёни хонандагони англисзабон ба василаи тарҷумаи осори ӯ сурат гирифтааст. Ин аст, ки тарҷумаи осори Мавлоно ва чигунагии ин тарҷумаҳо (осри Мавлоноро зиёда мутарҷимон ба англисӣ тарҷума кардаанд Ф.А.) таваҷҷӯҳи моро ба сӯи хеш кашид, зеро чи гуна сурат гирифтани қабули осор аз ҷониби хонандаи забони uайр ба мутарҷим сахт алоқамандӣ дорад.
Лизо барои рӯшан шудани аҳдофи омӯзиши ин масоил (яъне чигунгии тарҷумаи осори Мавлоно) ошноӣ ба худи мафҳуми тарҷума ва қавонини он низ аз аҳмият холӣ нахоҳад буд. Мо шоҳиди онем, ки имрӯз дар ҷаҳон осори Мавлоно ба бахши аъзами ҷомеаи ҷаҳонӣ шинохта шудаанд ва ба унвони намуна метавон гуфт, ки танҳо дар соли 2000 беш аз 70 тарҷума аз Мавлоно ба забонҳои урупоӣ сурат гирифта буд. Воқеан, тарҷума кори басо душвор аст, зеро дарку тафсиру ташреҳи мутун, мавзуот, маъонӣ ва мафоҳими гуногун дар як забон ва интиқолу бозсозии он дар забони дигар кори бас масъулият талаб аст. Мусаллам аст, ки мутарҷим бояд нуктасанҷ бошад, бинобарон мо кӯшидаем то ҳадди имкон қиёсе дар тарҷумаҳои анҷомшудаи осори Мавлоно дошта бошем ва онро ба таври иҷмолӣ баррасӣ намоем.
Пас, тарҷума чист ва ин вожа чӣ маҳфумеро ифода мекунад?
Агар ба тарзи содда ва диди аввалин хулосае дар мавриди тарҷума бигӯем тарҷума ин баргардонидани матлаб аз як забон ба забони дигар аст. Дар фарҳанги забони тоҷикӣ низ ин вожа ба маънии гардонидани мазмуне аз як забон ба забони дигар маънӣ шудааст. Доктор Фулодонӣ муҳаққиқи риштаи тарҷума омӯзишҳои хешро чунин хулоса карда, мегӯяд «тарҷума интиқоли паёме аз як забон ба забони дигар аст. Бо ҳифзи рӯҳи матни аслӣ ва эҷод таъсири ҳамарз дар хонандаи забони мақсад». Ин муҳаққиқ илова мекунад, ки бояд тарҷума илова бар сатҳу амонат ва салосат, ба рӯҳ ва эҳсоси мутуни аслӣ вафодор бимонад ва онро ба хонандаи забони мақсад (забони мақсад истилоҳест, ки дар риштари тарҷимашиносӣ забонони ба он тарҷима шаванда фаҳмида мешавад масалан, агар аз форсӣ ба англисӣ тарҷума кунем англисӣ забони мақсад аст. Дар ин ҳол забони форсиро муҳаққиқон ба унвони забони мабда шинохтанд Ф.А. ) илқо кунад.
ҳамзамон аҳли таҳқиқ барон назаранд, ки тарҷумае, ки мутарҷим наздиктарин модули забони мақсадро ба матни забони мабда пайдо мекунад беҳтарин тарҷума аст. Дар чунин тарҷимаҳо дурустии маъно муҳимтарин омил мебошад ва риояти сабк дувумин унсурест, ки баъди тарҷума ба инобат гирифта мешавад. Воқеан, ба таърихи таҳаввули тарҷума назари иҷмолӣ намоем мувоҷеҳ мешавем, риояти сабк ва шеваи баёни матни мабда душвор аст. Риояти сабк низ дар тарҷума омили муҳим аст, аммо на бар он андоза, ки ба хотири сабк маъно фидо шавад.
Адабиётшиносони муосир тақсимбандии унвони тарҷумаро ба се даста саҳеҳ шуморида, тарҷумаи озод, тарҷумаи вожа ба вожа ва тарҷумаи таҳтуллафзиро аз ҳам фарқ мекунанд.
Дар маҷмӯъ бошад фановарии муосир чанд намуди тарҷумаро мушаххас кардааст, ки тарҷумаи маьмуриятӣ (Administtative translation), тарҷумаи тиҷорӣ (Commercial translation), тарҷумаи компютерӣ (Computer translation), тарҷумаи иқтисодӣ (ӯconomic tқanslation), тарҷумаи молӣ (Financial translation), тарҷумаи умумӣ (General translation ), тарҷумаи ҳуқуқӣ ё қонуни (Legal translation), тарҷумаи адабӣ ё бадеӣ, (Literary translation), тарҷумаи тиббӣ (Medical translation), тарҷумаи техникӣ (Technical translation), тарҷумаи илмӣ аз ҷумлаи ин гурӯҳбандиҳо мебошанд.
Албатта, тарҷумаи мавриди назари мо тарҷумаи адабӣ- бадеӣ аст. Тараҷумаи адабӣ ё бадеъӣ маълум аст, ки тарҷумаи асарҳои адабие чун новел, ашъор, намоишномаҳо ва китобҳо мебошанд.
Як мутарҷими осори адабиро лозим аст то ин иқтидорро дошта бошад, ки битавонад эҳсос, арзишҳои фарҳангӣ, ҳиссӣ юмор ва дигар элементҳои асарро тарҷума кунанд. Ба таври куллӣ, чунон ки зиёда нафарон бар ин ақида мӯътақиданд ба тарҷумаи осори Мавлоно дар Амрико аз се зовия метавон нигоҳ кард, яке ваҷҳи илмӣ, ки тавассути мутахассисон ва адибон ва шоирон сурат мегирад ва дигаре пажӯҳишҳое, ки тавассути гурӯҳҳои маънавӣ сурат гирифта аст. Гурӯҳҳои дигар бархурди умдатан тиҷорӣ бо осори Мавлоно доштаанд, ки ин гӯрҳҳо низ аз мақбулияти бисёр боло бархурдор ҳастанд.
Ин ҷо таваҷҷӯҳ мекунем ба тарҷумаҳое, ки аз ваҷҳи илмӣ тавассути аҳли адаб ва шоирон сурат гирифтааст.
То имрӯз uазалу рубоиҳо ва Маснавии Мавлоно аз ҷониби зиёда мутрҷимон ба забонҳои гуногуни дунё тарҷума гаштаанд. Бешубҳа, тарҷумаҳо ба забони англисӣ дар ин миён хеле зиёд аст:
Бо ман туруш аст руи ёре кадре
Ширинтар аз ин туруш надидам шакаре
Безор шавад шакар зи ширини хеш
Гар з-он шакари туруш биояд хабаре
Рубоии шумораи 1795 аз Кулиёти Шамси Табрезӣ
The face she shows me is a little sour,
Though sugar has never tasted sweeter.
Sugar would be worded be its own sweetness
If it ever came to know that sour flavor.

Эй он ки зи ту мушкилам осон гардад
Сарву гулу ёс масти эхсон гардад
Гул сармасту хор бадмасту хумор
Чоме дар дех ки чумла яксон гардад
Рубоии шумораи 544 аз Кулиёти Шамси Табрезӣ

You, who make all my hardship easy
And the garden, trees, flowers, drunk with your gifts;
The rose is drunk, the thorn is lost in dream;
Pour one more cup, they’ll join in your wine’s stream.
(http://www.iranian.com/Arts/rumi.html)
Воқеан, вақте тарҷумаҳои Маснавии Мавлоноро ба забони англисӣ, ки хеле фаровон ба чашм мерасанд, аз назар гузаронидем, мушоҳида намудем, ки ин тарҷумаҳо аз ҳам фарқ мекунанд.
Зимнан барои он ки тафовути тарҷумаҳои Маснавӣ то андозае рӯшан гардад барои бори нахуст бо қиёси фақат як байти ин осори ҷаҳонии Мавлоно иктифо намудем, ки ин ҳам мисраи машҳуртарини Маснавӣ //Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад, В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад // мебошад.
Зикр гардид, ки беш аз 20 мутарҷим Маснваиро ба забони англисӣ тарҷума намудаанд. Яқинан чигунагии ин тарҷумаҳо ва то ба кадом андоза ба забони мабда наздик будани он, риоя шудан ва ё нашудани сабки нигориши муаллиф, ҳузури воқеии андешаҳои Мавлоно дар тарҷумаҳои мазкур аз муҳимтарин нукоте буданд, ки зимни омӯзиш ва қиёс мавриди назари мо буданд.
Таваҷҷӯҳ мекунем:
Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад
В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад (Мавлоно)
***
Listen to the song of the reed,
How it wails with the pain of separation: (Чонатон Стар)
***
Бишнав ба оҳанги най
Чигуна он аз дарди ҷудоӣ менолад (Ф.А.)
Тарҷумаи мазкур муталлиқ ба Ҷонатон Стар аст. Ва хонандаи англисзабон ба ҳангоми мутоилаи ин байт ҳамин маъниро, ки дар тарҷумаи хеш овардем пайдо мекунад. Мебинем, ки дар тарҷумаи Ч.Стар дар маҷмӯъ маънии байти Мавлавиро додаст, аммо ҳамон латофат ва ҷозибияти забони мабда дар забони мақсад эҳсос намешавад. Сабки нигориш низ риоят нашудааст.
Дар тарҷумаи дигар, ки ба қалами Иброҳим Гомард муталлиқ аст тамоман намуди дигари баёни маънии ин байти Маснавиро мушоҳида мекунем.
Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад
В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад (Мавлоно)
****
Listen* to the reed (flute),* how it is complaining!* It is
telling about separations,* ( Иброҳим Гомард)

****
Бишнав аз най (флут) ки чи гуна шикоят мекунад
ӯ достони ҷудоиро мегӯяд (Ф.А)
Тарҷумаи мазкур аз тарҷумаи Стар ба куллӣ фарқ мекунад. Дуруст аст, ки ҳамон маънӣ аст, аммо чигунагии баёни маънӣ хеле аз ҳам тафовут доранд. ҳамзамон бояд гуфт, ки тарҷумаи мазкур то андозаи ба рӯҳи Маснавӣ наздикӣ пайдо кардааст, албатта нисбат ба байти тарҷума шудаи Чонатон Стар. Аммо дар ин тарҷума ҳам, рӯҳи Маснавӣ ва андешаи воқеии Мавлоно, дар забони форсӣ, ки забони асли мабда аст ба таври бояду шояд эҳсос намешавад. Яъне, мутарҷим фақат вожаҳоро тарҷума кардааст ва ба риояти сабку рӯҳ аҳамияти дувумдараҷа додааст. Дуруст аст, ки дар тарҷума ҳадафи аслӣ ин расонидани маънӣ аст ва набояд мутарҷим ба хотири сабк ва риояти он маъниро ноқис баён созад. Дар ин ду тарҷима низ мутарҷимон бештар ба расонидани матлаби ин мисраҳо диққат додаанд.
– Намунаи зер бошад тарҷумаи Вилям Ҷонес мебошад:
Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад
В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад (Мавлоно)
***
Hear, how yon reed in sadly pleasing tales
Departed bliss and present woe bewails! (Вилям Ҷонес)
***
Гуш кунед, ки най чи гуна аз достонҳои дилангези uамин мегӯяд
Аз маҳрумии саодат ва ҷудоию сӯгворӣ (Ф.А.)
( –Translated by Sir William Jones (1746-1794). Quoted in A.J.
Arberry, “Persian Poems,” London, 1954, pp. 118-119. (Perhaps
from “Poems, Consisting Chiefly of Translations from the Asiatick
Languages,” 1772.)
Бо баробари хондани ин мисраъҳо хонандаи нуктасанҷ эҳсос мекунад, ки дар ин тарҷума маънӣ бо тарз ва услуби дигар баён шудааст, дар ин ҷо мутарҷим маънии нусхаи аслро ба тарзи нисбатан дигар баён кардааст. Дар ин мисраъҳо мо мушоҳида мекунем, ки мутарҷим мехоҳад рӯҳ ва салолсат ва зебогии баёни байти Мавлоноро ба хонандаи англис расонад. Аммо мутарҷим дунболи вожаҳои зебо рафта, маъниро муuлақ баён кардааст. Дар баробари баёни зебои байти мазкур Чонес рӯҳи байтро нигоҳ дошта натавонистааст. Метавонем, гӯем, ки ба ин байт таъсири андеша ва қабули фаҳимши мутарҷим бештар дида мешавад. Сабки баён низ душвор аст.
Редҳавс дигар аз тарҷумони машҳури осори Мавлоно бошад ин байтро ба гунаи зер тарҷума кардааст
Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад
В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад (Мавлоно)
***
Feom eeed-flute hear what tale it tells;
What plaint it makes of absence’ ills. (Ред ҳавс)
***
Аз най бишнав ки чи ҳикоят мекунад
Аз чи мушкилиҳое шикваву зорӣ мекунад (Ф.А.)

–Translated by James W. Redhouse. From “The Mesnevi of
Mevlвnв Jelвlu’d-dоn Muhammed ӯқ-Rыmо. book the First”
(London, 1881).
Мебинем, ки тарҷумаи Редҳавс низ аз кулли дигар тарҷмуаҳо тафавут дорад.

Тарҷумаи Николсон, ин гуна аст:
Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад
В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад (Мавлоно)

1. Listen to this reed how it complains: ***
it is telling a tale of separations. (Николсон)

***
Бишнав аз ин най, чи гуна шикоят мекунад
Он достони ҷудоиро мегӯяд (Ф.А.)
(–Translated ӣy Reynold A. Nicholson. From “The Mathnawy of
Jallu’ddМn Rumi” (London: Cambridge University Press, 1926).

Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад
В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад (Мавлоно)
***
Listen to this Ney (the reed-flutr) that is complaining
and narrating the story of srparation. (Э. Туркман)
***
Бишнав аз ин най (флут), ки шикоят мекунад
Ва қиссаи чудоиро накл мекунад.

Намунаи тарҷумаи Баркс ба ин шакл аст:
Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад
В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад (Мавлоно)
***
1. Listen to the story told by the reed,
of being separated. (Баркс)
***
Бишнав ба достоне, ки аз тарафи най гуфта шудааст
Ба достоне ҷудошуда (Ф.А.)
Албатта, он муқоисот ва хулосаҳое, ки дар омӯзиши кӯчаку шогирдонаи мо сурат гирифт дар ҳошияи тарҷмуаи ҳамин як байти Маснавии Мавлоно буд. Яъне, анешаҳои мо пиромуни чигунагии тарҷума ва бурду бохти мутарҷимон фақат мансубият ба як байт дорад, ҳоло он ки аз ҷониби ин мутарҷмон садҳо ва ҳазорҳо байти Маснавӣ тарҷума гаштааст. Ба ҳар ҳол, муқоисоти тарҷумаи ин мисраҳо ба мо имкон фароҳам меорад то самт ва сабки мутарҷимонро ташхис диҳем. Ва даричаи дунёи беканори ҷараёни омӯзиши тарҷумаи осори Мавлоноро боз намоем.

Пайнавишт:
1 Мавлоно Ҷалолуддин Муҳаммади Балхӣ. Маснавии Маънавиӣ (Бар асоси матни Р.Николсон ва муқобила бо нусхаҳои дигар) таҳти назари Муҳаммади Борӣ : Нашри замон: Теҳрон, 2001.-728
2 Румӣ, Ҷалолуддин. Куллиёти Шамс ё Девони Кабир. Љузъи Ҳаштум./ Бо тасҳиҳот ва ҳавошии Бадеуззамон Фурузонфар. – Теҳрон, 1342. – 333 с.
3 http://www.iranian.com/Arts/rumi.html
4. http://rumi.tribe.net/thread/9…2d7c3
5. http://www.dakhme.mihanblog.com/post/338
6. http://soxan.blogfa.com/post-11.aspx
7. http://blog.sepehreftekhari.com/?p=771
8. http://jafarfazel.ir/showart.aspx?id=353
9.http://www.nooronar.com/besmel…7.php

Фирдавси АЪЗАМ (Хӯҷаев)

Шоири тоҷик: «”Зулол” шабоҳате ба шеъри сафед надорад»

Душанбе. 28-уми декабр. Tojnews - Аз ёдҳои хуши соли 2011 метавон сазовори нишони тиллоии Фирдавсӣ аз Муассисаи фарҳангии Созмони байналмилалии ҳамкориҳои иқтисодӣ (ЭКО) шудани шоири тоҷик – Аъзами Хуҷастаро ёд кард. Нишони мазкур ҳамроҳ бо акси Ҳаким Абулқосими Фирдавсӣ барои шахсиятҳо ва чеҳраҳои фарҳангии минтақа, ки дар рушди фарҳангу адаб ва офаридаҳои тоза саҳме доштанд, эҳдо мешавад.

Аъзами Хуҷаста соҳиби се маҷмӯаи шеърист ва дар Тоҷикистону Эрон бо номҳои “Чашмаи шоир”, “Соярӯшан” ва “Чашмаи зулол” чоп шудаанд.

Гуфтанист, ки нишони тиллоии Фирдавсӣ аз ду сол ба инҷониб таъсис ёфтааст ва он ба шахсиятҳои зиёди фарҳангӣ, аз ҷумла, хушнависони эронӣ – Ғуломҳусайни Амирхонӣ, Муҳаммадии Ҳайдарӣ ва хаттоти афғонӣ – Авранг тақдим шудааст.

Аъзами Хуҷаста барои силсилашеърҳои зулолаш, ки як равиши тозаи эҷоди шеър дар адабиёти форсист, ба дарёфти ин мукофот мушарраф шуд. Ҳам истилоҳ ва ҳам худи шеър барои хонандаи тоҷик чандон ошно нест. Аз ин рӯ, тасмим гирифтем дар остонаи Соли нави масеҳӣ бо шоири тоҷик як сӯҳбати кӯтоҳе дошта бошем, то ба таърих ва вижагиҳои шеъри зулол ошноии бештар пайдо кунем. Ва нахустин суоли мо ҳам чунин буд:

- Чаро шеъри зулол? Асосгузораш кист ва дар куҷо бори аввал иншо шуда?

- Қолаби “Зулол” дар 2 баҳмани соли 1388 ҳиҷрии шамсй – 28 январи соли 2010 тавассути Абулфазли Билвердӣ (Додо), аз шоирони хушбаён ва хушзавқи табрезӣ муаррифӣ шуд. Оқои Додо дар муаррифиномаи худ ҳама қонуну қоидаҳои ин қолаби навро баён кардааст. Ман аз лаҳзаи аввали ошноӣ бо ин қолаб шефтаи он шудам ва аввалин зулоламро ду рӯз баъд аз эъломи мавҷудияти “Зулол” навиштам. Ҷаноби Додо дар бораи ин ки чаро қолаби эҷодкардаашро “зулол” номидааст, мегӯяд: «Аз даврони кӯдакӣ иборати “зулол” бароям ошно меомад, ба тавре ки ҳеҷ вақт маънои луғавиаш маро қонеъ намекард. Масалан, наметавонистам ба худ биқабулонам, ки маънои воқеии зулол оби соф ва гуворо бошад… Дар маҷҷалот, ки вожаи “зулол”- ро медидам, мутаҳаййир мешудам… Баъдҳо вақте қолаби ҷадидро танзим кардам, номе муносибтар аз ин пайдо накардам».

Ва ин бозгуйӣ моҳияти ин қолаб низ ҳаст. “Зулол”, яъне соф ва шаффоф, зебо ва бидуни олоиш гуфтан аст. Ба ҳамин тартиб, метавон гуфт, ки асосгузори шеъри “зулол” Абулфазли Билвердӣ бо тахаллуси “Додо” аст.

- Дар Тоҷикистон киҳо пайравонаш ҳастанд?

- Имрӯз бисёриҳо дар Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон дар қолаби “зулол” шеър мегӯянд. То ҷое ки ман огоҳам, дар Тоҷикистон Сурайё Ҳакимова, Зафари Сӯфии Фарғонӣ, Фирдавси Аъзам, Андари Хуросонӣ ва як-ду нафари дигар ҳастанд, ки мутаассифона, номашон ба ёдам намеояд (аммо дар дафтарҳоям ҳастанд), дар қолаби “зулол” шеър мегӯянд.

- Ин шеър чӣ вижагиҳо дорад?

- Шеъри “Зулол” ҳамон гуна, ки дар қоидаи ин қолаб баён шуда, шеърест, ки бо тӯли вазни зина ба зина, ки ба таври баробар аз кам шурӯъ шуда ва дар кам низ ба итмом мерасад. Ин навъи шеър дорои 5 то 11 сатр мебошад. Аз нигоҳи вазн, ба тӯлонитарин сатр, ки сатри миёна ё қалби шеър мебошад, «сатри модар» ва сатрҳои атрофи онро «сатрҳои қарина» мегӯянд. Зулол дорои навъи арӯз ва озод аст, ки ҳар кадом барои худ усул ва таърифҳои хосае доранд. Хеле содда барои алоқамандон ба “зулол” мегӯям, дар “зулол”-и панҷсатрӣ, агар сатри аввал 7 ҳиҷо бошад, сатри дувум – 11 ҳиҷо, сатри савум – 15 ҳиҷо, сатри чаҳорум – 11 ва сатри панҷум ҳафт ҳиҷо хоҳад буд. Аз вижагии зулол ин аст, ки бояд сатрҳо зери ҳам навишта шаванд. Зулол ҳам арӯзии қофиядор мешавад ва ҳам озод, дар ҳар ду сурат тафовути байни сатрҳо мисли ҳам аст. Баёни шаффоф, зебо, кӯтоҳ ва бикр аз дигар вижагиҳои шеъри зулол аст, ки аз шоир заҳмати бештар металбад.

- Оё он метавонад тадриҷан чун шеъри сафед шӯҳрат касб кунад ва пайравони зиёд дошта бошад?

- Мо агар ба гузаштаи шеър нигоҳе биафканем, ба хубӣ дида мешавад, ки шеър ҳамеша дар ҳоли пешрафт ва такомул аст, сабку равияҳое пайдо мешаванд, аз байн мераванд ва бархе ҳам мондагоранд. Он чӣ дар Эрон “шеъри нимоӣ” гуфта мешавад, хеле пештар дар Тоҷикистон ва тавассути устод Айнӣ гуфта шуда буд, бо ин фарқ, ки аз устод Айнӣ дар Тоҷикистон пайравии ончунонӣ нашуд, аммо шоирони эронӣ ба таври густарда аз он чӣ ки Нимо Юшич эҷод кард (шеъри сафед), пайравӣ карданд ва онро “шеъри нимоӣ” гуфтанд, дар ҳоле ки Акбар Турсон, донишманди варзидаи тоҷик бо далелҳои инкорнопазир собит кард, ки хеле пештар аз инҳо устод Айнӣ дар шеъри форсӣ “сапедсозӣ” карда буд. “Зулол” ҳам дар оғози роҳ қарор дорад ва имрӯз дар ҳоли табдил шудан ба як сабк аст. “Зулол” чизи нав аст ва нав ҳаловате дигар дорад. Ман бар ин боварам, ки “зулол” рушд мекунад ва дар олами шеър ҷойгоҳи худро касб мекунад.

- Аслан, аз шеъри сафед бо чӣ фарқ мекунад?

- Аслитарин фарқи шеъри «зулол» аз сафед он аст, ки ҳеч шабоҳате ба шеъри сафед надорад. Имрӯз як-ду нафар дар Эрон «зулол»-ро як навъи шеъри сафед мегӯянд, ки комилан иштибоҳ аст. «Зулол» қоида ва қонуни худро дорад, ки алоқамандон метавонанд аз сайтҳои интернетӣ, аз ҷумла, http://hagzolal.blogfa.com/ истифода кунанд ва маълумоти зарурӣ касб кунанд. «Зулол», муҳимтар аз ҳама, қолаб дорад ва шакли он шабеҳи қатраи об аст, ба қалб низ монандие дорад. Ин вижагиҳо дар шеъри сафед нест. «Зулол» шоирро маҷбур ба кӯтоҳбаёнӣ мекунад ва ба қавле, дасту пойи шоирро ҳам боз ва ҳам баста нигаҳ медорад, то маҳорати худро ба кор барад ва мақсадро дар ин қолаб баён созад.

- Намунаҳо аз ин шеърро барои хонандагони Tojnews лутфан қироат кунед.

- Ба чашм.

Эъҷоз

Хандае тақдим кард

Лаб ба лаб бифшурду як таъзим кард

Ҳамчу нури моҳи шабрав соярӯшан офарид

Гесувонро мушк доду «ҷим» кард

Ишқро тақрим кард

Тараб

Чу шаб фаро расид
Қаробати ду лаб фаро расид
Ситораҳову Каҳкашон назорагар шуданд
Ки дар замини бекарон шаҳомате аҷаб фаро расид
Фироқу дурӣ аз замона пар кашиду рафт
Ва базми тобу таб фаро расид
Тараб фаро расид

Меъроҷ

Сапедаро салом

Маҳи зи раҳ расидаро салом

Умеди ҳай шудан, навиди растани башар

Тулӯъи рӯзи растахез ва субҳи навдамидаро салом

Зи нури ояҳо ба коиноти синаҳо

Азизи ҷону дидаро салом

Падидаро салом

Зулолро дуруд

Зулолро дуруд

Ба аҳли дил, камолро дуруд

Чаҳони шоирй сафои дигаре гирифт

Ба рӯҳи шеъри порсй, нумӯъи болро дуруд

Кунун уруҷи тоза мекунад ба Каҳкашон фасоҳати каломи мо

Қасида, маснавй, ғазал…бигӯ, ки аҳли ҳолро дуруд

Ва нойи Мавлавй навои дигаре гирифт

Ки Шамси безаволро дуруд

Зулолро дуруд

Сигор мекашам

Сигор мекашам

Бубин чӣ бовиқор мекашам

Ва бо танобу ҳалқа-ҳалқа дуди талхи он

Ғаму қудурати даруни синаро ба дор мекашам

Чу ғам маро ба чоҳи худ кашид ва ғамгусори ман канори ман набуд

Худам тамоми ин алам ба дӯш чун қатор мекашам

Азизи Мисри ман ба дасти гургҳо асир

Ки оҳи ғамгусор мекашам

Ғубор мекашам

Китобфурӯш

Китобфурӯши пир

Ба қайди рафтаҳо асир

Нигоҳи ӯ зи пушти панҷара ба кӯчаҳо

Ба ҷустуҷӯи издиҳоми гумшуда чу об дар кавир

Китобҳо ба зери пардаи ғубори бетаваҷҷӯҳӣ чу дар қафас

Зи чашми ин замона нопадиду зору мазлуму ҳақир

Дареғи рӯзҳои рафта дар бухори ашк

Ба шишаҳои панҷара ҳарир

Биё, сабақ бигир

Сӯҳбати Фирӯзи МУҲАММАД

http://tojnews.org/taj/index.php?option=com_content&task=view&id=21566&Itemid=30 

НАМО ВА НУМӯИ САБКИ ЗУЛОЛ

Аз он рӯзе, ки шеъри Зулол ба олами адабиёти муосири форсӣ ворид шуд чанд мудат гузашт. Сабки шеъри Зулол дар арсаи адабиёт ҳаводорони  худро пайдо кард ва пайравонашро низ. Имрӯз бармало аст, ки шоирони порсигӯ аз мамолики Эрону Афғонистон, Тоҷикистон, Озорбойҷон, Арабистон ва соири давлатҳо дар ин сабк эҷод мекунанд.

Ҳамчунин бояд ёдрас шуд, ки моҷарои Зулол ҳам дар ин фурсат ба пеш омад ва чунин даъво низ ба миён гузошта шуд, ки сабки шеъри Зулол дархури адабиёти муоиср  шуда наметавонад ва агар қобили қабул ҳаст чизе беш аз қолаби тоза нест.

Воқеан, сабки зулол бо баробари дар ҷаҳони адабиёт зуҳур карданаш аз ҷониби бештари муҳаққиқони  Эрон мавриди интиқоди  шадид қарор гирифт. Ва яке аз мухолифон  бар ин сабк  шоир ва мунаққиди эронӣ Сайидсулаймонпури Урумӣ буд, ки зимни як нақди шадид сабки навзуҳуркардаи зулолро дар “Сомонаи шоирони порсизабон” қобили қабул надонист ва андешаҳо ва қавоиди бар ин сабк ихтисосёфтаро лағв кард. Ин шоири эронӣ иддао дорад, ки ҳудудан бисту чанд сол пеш ин ибтикор тавассути  шоире ба номи Муҳаммади Фардин (1315–1389 ҳиҷрӣ) дар бархе анҷуманҳои адабӣ матраҳ шуда аст, ки гуё баъдан тавзеҳоти фаннияшро дар китобе бо номи “Оҳанги ишқи пуё” мунташир сохтааст. Муҳаққиқ Урумӣ ин қолабро як сабки ҷадид нахонда иддао дорад, ки қолаберо, ки Абулфазли Додо “Зулол” номидааст, аз тарафи Муҳаммади Фардин бо номи “Оҳанг” қаблан суруда шуда буд.

  Саидсулаймонпур таъкид бар он дорад, ки «ҳар қоалби қадимӣ ё ҷадид, ки мӯҳтавои заиф ва такрориро дар забони заиф ироа диҳад роҳ ба ҷое намебарад». Комилан дурст аст. Новобастa аз он ки дар кадом қолаб шеър эҷод мешавад, ғазал, қасида, рубоӣ, шеъри сапед ва нимоӣ, ҳамзамон зулол  агар мӯҳтавои ғанӣ ва забони нобу олӣ  надошта бошад,  ҳеҷ гоҳ раҳ ба дили хонанда намеёбад ва дархури ниёзҳояш низ наметавонад бошад. Он баҳсе, ки дар ибтидо перомуни ҳамчун сабки тозаи адабиёт пазируфта шудан ва ё нашудани шеъри зулол ба миён омад муҳаққиқинро ба ду гурӯҳ мушаххас кард, ин ҳам  мувофиқон ва мухолифони сабки ҷадид буданд. Мухолифони чун сабки тозаи адабиёти пазируфта шудани шеъри Зулол баронанд, ки Зулол дар хушбинонатарин ҳолат идао як қолб аст на  эҷоди як сабк.

Ва аммо мувофиқон умеду бовар бар ояндаи неки Зулол доранд дар пазиро ва омӯзиши ин сабки тозаанд. Минҷумла бунёдгузори сабки ҷаҳонии “Зулол” Абулфазли Додо бар ин нақди усулии ҷаноби Сасидсулаймонпур посух навишта ва дурустию саҳеҳии ин сабкро бо истидлолҳои илмӣ ба исбот расонд Додо мӯътақид аст, ки  “Агар дар ҷаҳон сабки адабие ироа шавад, ки бештар аз се нафар (донишмандон) амалан аз он сабк ҳимоят кунанд, пас он сабки муваффақ аст”

Додо қайд мекунад, ки  аз таваллуди чунин як сабки ҷадид ифтихор бояд кард ва  набояд ба он мухолифат кард.

Имрӯз теъдоди зулолсароён ва шумори он шоироне, ки бар ин сабк шеьр менависанд ҳар лаҳза дар ҳоли афзоиш аст  ва ба тадриҷ зулолсароёни афғонию эронию тоҷик дар ҳоли зуҳур карданаст. Имрӯз дар ҷаҳон беш аз 200 нафар бо ин сабк шеър месароянд.  Абулфазли Додо Билвердӣ, Марзия Хадир, Яздон Салоҳӣ, Маҳди Гурони Уримӣ, Тоҳира (Митро) Араб, Мухаммадрасули Бовандпур, Алиризо Азимӣ, Масъуди Ҷаъфарзода, Гита Тоҷпахш, Муҳаммади Ҷаҳонгирӣ, Сайид Сайиди Миртолибӣ, Беҳзоди Чаҳортангӣ, Марзия Авҷӣ,  Маҳди Юсуфинажод (Луливаш), Ҳамид Ҳамидзода (Эрон), Сайид Мустафои Сойис , Фахими Орин, Карим Ҳайдарзода (Солик ), Сайидзоҳири Муссавӣ (Афғонистон),  Аъзами Хуҷаста, Забеуллоҳи Сафо,  Зафар Суфии Фарғонӣ, Абдулвоҳиди Зевар, Фирдавси Аъзам, Андар Хуросонӣ, Икроми Пулодӣ  Фарзонаи Зарафшони шоироне ҳастанд, ки  сабки ҷадидро хуш пазируфтанд ва бо камоли ҳунарварӣ зулолҳои ноб эҷод мекунанд.

Пас, ин ду сол ба Зулол чӣ дод ва ба мувофиқону муқобилонаш барои будан ва ё набуданаш чун сабки шеърӣ чӣ далоиле ба бор овард?

Мехоҳем инҷо танҳо ба як иддао такя бикунем ва ба ин пурсиш посух биҷӯем, ки оё сабки Зулол метавонад мӯҳтаво ва забони ноб дошта бошад, яъне хешро аз чунин хулосаҳо, ки «ҳар қоалби қадимӣ  ё ҷадид, ки мӯҳтавои заиф ва такрориро дар забони заиф ироа диҳад роҳ ба ҷои намебарад»-дифоъ кунад.

Бо ҷустуҷӯ дар ин маврид таваҷҷӯҳ намудем ба ашъори чанд  зулолгуёни  Эрону Афғонистон ва Тоҷикистон.

Аксари аҳли таҳқиқ бар ин назаранд, ки шеъри нав аз шеъри суннатӣ, ки имрӯз дар адабиёти муосир чун сабкҳои маъмулии шеърӣ шинохта шудааст бо мухтассоти забонӣ, фикрӣ ва адабии хеш тафовут дорад. Сабки зулол чӣ?

Мувофиқон ва зулолсароён хасоиси куллии  сабки ҷадид «Зулол»-ро бад-ин гуна мешиносанд ва чунин таъриф кардаанд: «Шеърест,  бо тӯли вазни зина ба зина, ки ба таври мусовӣ аз кам шурӯъ шуда ва дар кам низ ба итмом мерасад. Ин навъи шеър дорои 5 ило 11 сатр мебошад. Аз лиҳози вазн ба тӯлонитарин сатр, ки сатри миёна ё қалби шеър мебошад, «сатри модар» ва сатрҳои атрофи онро «сатрҳои қарина» мегӯянд. Зулол дорои ду навъ (арӯз ва озод) аст, ки ҳар кадом барои худ усул ва таърифҳои хоса доранд. Ба таври кулли «Зулол»-ро  ба чаҳор навъ тақсим кардаанд, ки а) Зулоли арӯзи қофиядор, б) Зулоли арӯзи бидуни қофия, в) Зулоли озод, г) Зулоли пайваста аз шумори онҳост.

Зулолшиносон таъкид бар он доранд, ки дар ҳар чаҳор навъи фавқ қонуни куллии Зулол муроот мешавад, лекин  байни ҳам  тафовут  доранд ва ин фарқиятҳоро бадин гуна шарҳ додаанд.

-дар зулоли арӯзи қофиядор вазн бо оҳанги мусиқиёии равони арузӣ пеш меравад ва аз қофия ба тавре ҳисоб шуда истифода мешавад. Бадин тартиб, ки ду сатри аввал ва ду сатри охир дорои қофия ва бақияи сатрҳо як дар миён дорои қофия мебошанд.

-дар зулоли арӯзи бидуни қофия вазн бо оҳанги мусиқиёии равони арӯзи пеш меравад, аммо шоир муқайад ба қофия нест, метавонад аслан истифода накунад ва ё дар ду се сатр ба унвони орояи адабӣ ҷиҳати зебоӣ ба кор бубарад.

-дар зулоли озод аз оҳанги равони арӯзи барои сатрҳо истифода намешавад ва мусалламан радиф ва қофияе ҳам даркор нест.

 -дар зулоли пайваста ду ё чанд зулол пушти сари ҳам дар як мазмун навишта мешаванд. Ба иборате, агар дар як мавзуе ду ё чанд зулол дар як навъ таърифшударо зери ҳам карор диҳем, ба он зулоли пайваста мегуянд. Дар ин ҳам тамоми сатрҳои қарина ва сатрҳои модар бо ҷуфтҳои ҳамтирозашон дар як вазн ва оҳанг ва ё дар як андозаи ҳиҷоӣ буда, ин худ се навъ мебошад:

а) зулоли пайвастаи арӯзи қофиядор

б) зулоли пайвастаи арузи бидуни қофия

в) зулоли пайвастаи озод

Ин  муҳимтарин вижагиҳоест, ки бояд шоири зулолгӯ   дар эҷоди Зулол риоя  бикунад.

Шоирони зулолгӯ талош доранд, ки ин сабки тоза дар адабиёти муосир асолати воқеии шеърро ба ҷо оварда тавонад. Ва пайравони ин сабки шеърӣ новобаста аз баҳсҳои аҳли назар  дар ин сабки нав эҷод мекунанд ва аксаран зебо ҳам эҷод кардаанд. Чунончи шоири тоҷик Беҳрӯзи Забеуллоҳ мегӯяд:

Зулолро дуруд

Хурӯши чашмаи гулобро дуруд

Фурӯғи шеьри ошиқони офтобро дуруд

Камоли маьниву фасоҳату балоғати сухан турост

Ба шеьри шоири замона-инқилобро дуруд

Зулоли сода, бениқобро дуруд

Зулоли нобро дуруд

Ҷанбаҳои ҳунариву вижагиҳои сабкии шеъри Зулол ва бурду бохтҳояш дар  давоми ду соли ҳастӣ дар арсаи адбиёти порсӣ таваҷҷӯҳи моро бештар ба худ кашид.

Омӯзиши мо низ дар қадами муқаддамотӣ буд барои шинохти воқеии ин сабк ва ҷустуҷӯи зебоиҳову  маҳорати ҳунарии шоирон.

Додо  Белевердӣ қайд мекунад, ки  шеъре, ки Зулол бошад, аз дур мушаххас аст ва маълум мешавад, ки на аз сабкҳои клоссик аст ва на нав. Ин аз он аст, ки шеьри Зулол дорои навиштори хос, баёну забони хос ва дорои ритми мусиқиёии хос ва мунҳасир ба фард мебошад.  Ба иддаои ин шоири эронӣ «он чӣ зулолро аз дигар шеърҳои муосир ҷудо мекунад доштани қолаби беназир ва қонунманд будани он аст ва  ҳатто баррасии қолабаш аз сохтори берунӣ ва назм низ аз дигар шеърҳо фарқ мекунад.  Бинобар ин шеъри Зулол наметавонад зермаҷмӯъаи сабкҳои дигар қарор гирад. Ва сабке ҳаст комил ва таърифшуда»  (чашмаи зулол)

Пас шоирони зулолнавис аз ин сабке,  ки  забони хос ва навиштори вижаро тақозо дорад чигуна ҳунарварӣ намудаанд. Дар ин пажӯҳиши шогирдонаи хеш бештар дунболи ҳамин пурсиш будем, ки  « Зулол дар арсаи адабиёти имрӯз чӣ дастовардеро ба пай овард ва чӣ кам дошт? »

Имрӯзҳо зулолҳои Абулфазли Додо Билвердӣ аз намунаи беҳтарин ин сабки тоза шинохта шудааст. Шоири тозагӯ дар зулоли  «Fарибтар биҷӯш» чунин таасовири маъниро  бо андешаҳои шоирона ба қалам мекашад ва мегӯяд:

Ситора шав

Ба шеърам истиора шав

Каме зи пардаи киноя дур бош

Ба ёдам, эй дили шикаста чун ҳазорпора шав

Гузори губтаҳои хурд ба зери абрувонат обшорҳо

Лаболаб ошиқона бош, аз ин хаёли вожгун ба авҷҳо савора шав

Fарибтар биҷӯш, то музоб санги ҷӯшро равона кун

Fарибтар бисӯз, то шаби башар шарора шав

Ва боз кун даҳони сарди боғро

Барои лола чора шав

Баҳора шав

 Дар  ин зулол нахустин падидае, ки хонандаро мутаваҷҷеҳ  мекунад мусиқияти калом аст, ки дар натиҷаи риояти қавонини сабкӣ  ироа шудааст. Ҳамин мусиқият хонандаро ба сӯи маънии  шеър мекашад ва ба василаи шакли зоҳирӣ хонанда ба шакли зеҳнии навиштор таваҷҷӯҳ мекунад. Ошноии хуб бо қавонини сабкӣ ва мусиқияти калом, ки шоир бо он хуб мусаллаҳ аст, аз интихоби вожаҳо дар зулоли фавқ бармалоъ аст. Метавон гуфт, ҳуруфи «Ш» занҷираи пайвасткунандаи савтияти ин Зулол аст.

Мусаллам аст, ки бадеияти шеър, ҷанбаъҳои ҳунарии он – сабки бадеӣ, қонуниятҳои жанрӣ, ритму  оҳанг, образнокии сухани бадеӣ аст. Таҳқиқу баррасии ҷанбаъҳои ҳунарии шеъри Зулол ковишҳои амиқу дақиқро тақозо дорад, зеро он ба асоси рушду такомули  Зулол ба нерӯманд шудани ҷанбаъҳои ҳунарии шеър тавъам мебошанд. Зимнан бояд гуфт, ки офариниши шеър танҳо мазмуни олӣ кифоят намекунад ва гарчанде асоси шеър маънӣ аст, баёни зебову муассири мӯҳтаво зарурати шеърист. Ин зарурати шеърӣ пеш аз ҳама тасвири хаёл ва забони шеър аст. Албатта, таваҷҷӯҳ ба бадеияти шеър дар адабиётшиносии  муосир бесобиқа набуд ва ин ҳунар аз адабиёти чандҳазорсолаи мо об мехӯрад.

Ва сабки тозаэҷоди  зулол  низ аз ин ҷанбаъ шодоб аст, дар ин зулол  Дода  Белевердӣ, ин корбурди ҳунариро густариш дода, маънии бикрро дар тасвири ноб ғуҷоиш медиҳад ва мегӯяд: «Гузори губтаҳои хурд ба зери абрувонат обшорҳо; Лаболаб ошиқона бош, аз ин хаёли вожгун ба авҷҳо савора шав». Ба ин василаи тасвир хонанда аз гузори губтаҳо и тасвири шоир лаболаб ошиқона мешавад, ки ҳадафои воқеии шоирам аз тараннуми ин зулол дар  баҳорона намудани аторофиён аст. Таркибҳои воқеан шоиронаи «Гузори губтаҳои хурд», «ба зери абрувонат обшорҳо»,  «даҳони сарди боғ», «Барои лола чора шав» дар таъмини бадеияти суруда саҳми бориз доранд.

Риояти мушаххасоти сабкӣ барои баёни мӯҳтаво ва ба корбурди ҳунармандона аз васоили тасвирсоз- санъантҳои бадеӣ халале эҷод накарсдааст. Яъне, мӯҳтаво  дар қафаси қолаб зиндонӣ нест, бал созиши зебои шакли зеҳнӣ ва зоҳирии суруда эҳсос мешавад.

Дар зулолие дигаре, ба унвони  «Хакро бичин» (зулоли арузи пайвастаи қофиядор) Додо хеле шоирона мегӯяд:

Эй боғбон

Бархез аз хоби гарон

Об аз гулуи наҳр мерезад ба чоҳ

Раҳме барои ғунчаҳои ошиқи ширинзабон

Инак ту бели ишкро бар даст гир

Бозуи дил кун имтиҳон

Бархез, хон!

 Дар ин зулол бар иловаи он ки шоир мушахассоти сабкиву адабиро риоят намудааст ба баррасии мавзуи иҷтимоъ мепардозад ва хулосаҳои хешро  шоирона бозгӯ мешавад. «Бозуи дил кун имтиҳон; Бархез, хон!» «бели ишқ», «бозуи дил» тасвриҳои тозаву нобанд ва таъмингари поэтикаи мудерн.

Зимнан  нақди  зулолои  зулолсароёни се кишвари ҳамзабон моро барон андеша наздик бурд, ки иддаои баъзе аз мунаққидон «ки дар чунин нигоштаҳо умумигӯӣ, сухани содда зиёд буда, онҳо замони муайян надоранд ва шоироне, ки дар ин  қолаб эҷод мекунанд, суханваранд то ҷое, ки шоир» чандон ба ҳақиқат рост намеояд. Албатта, ҳастанд зулолҳое, ки чандон дархури ниёзҳои хонанда ва адабиёт шуда наметавонад ва шоир дар эҷоди зулол побанди қафаси қавонини сабкӣ мегардад, аммо ин далел наметавонад бар ҳузури сабки зулол хати батлон кашад, зеро чигунагии офариниш дар сабкҳои  гуногуни шеърӣ ба маҳорати ҳунарии шоирон алоқаманд аст, на ба риояти қонуни матраҳшуда. Ва ҳамчунон мо наметавонем ба иллати хуб суруданашудани чанд зулолои омӯзишӣ зулолҳои воқеан шоирона ва дархури адабиётро аз маъди назар дур созем.

Шоири тоҷик Аъзами Хуҷаста аз аввалин нафароне аст, пас аз Додо Белевердӣ  ба истиқбои сабки Зулол оғӯш боз кард. Ин шоири тоҷик зиёд талош дорад, ки  дар қолби Зулол андешаҳояшро ба тасвир ҳамонгуна ҳунармандона ва шоирона ба қалам диҳад,  то Зулол низ  рисолати шеърро ба ҷо оварда тавонад. ӯ мегӯяд:

Шоири шеъри зулолам

Ҳарфҳою вожаҳоям шарҳи ҳолам

Мисраҳоям обшорон, ҳар ҳичо чун мавҷи об

Байтҳои зина -зина ҳам вучудам ҳам заволу ҳам камолам

Нек бингар, шеъри ман чун акси дил ё қатра аст

Яъне ман дур аз фазои қилу қолам

Посухи садҳо саволам

Аъзами Хуҷаста, кӯшиш дорад паи иҷрои  рисолати воқеии сабки ҷадид  бошад. ӯ  дар шумори шоироне аст, ки тавониста дар шеъри Зулолаш  ҳис ва андешаи шоиронаро созиши зебову хуб диҳад.

 Воқеан, агар мутаваҷҷеҳ шавем шеъре навиштан дар қолаби зулол ва ба хусус навъи арӯзӣ  кори чандон осон нест ва диду назар ва истеъдоди ҷудогонаро тақозо мекунад, ки

Гиряҳо ханда шуданд

Ашкҳо ахтари рахшанда шуданд

Чини пешони уту шуд зи насими нигаҳат

Ҳарчӣ ожанг ба рухсори ҷабин буд, ҳама ранда шуданд

Оре, оре, зи қадамҳои Ту дар олами ишқ

Орзуҳои дилам зинда шуданд

Маҳи тобанда шуданд

Дар зулоли мазкур андешаи маъмул бо диди мудернӣ омезиш ёфта, шоир тасвирҳои нобро эҷод мекунад.  Воқеан, дар адабиёти классикиву муосир тасвири «гиряҳо ханда шуданд» зиёд  ба чашм мехӯрад, аммо Аъзами Хуҷаста дар коргоҳи хаёли хеш ин тасвирро ҷилои мудернӣ бахшида,  идоматан мегӯяд: «Чини пешони уту шуд зи насими нигаҳат//ҳарчӣ ожанг ба рухсори ҷабин буд, ҳама ранда шуданд» ва ингуна тахайюл ва офариниши тасвир башорат аз диди нави шоир аст. Ду мисраи мазкурро мисраи калидии тасвир дар зулоли мазкур шинохтан лозим аст. Меҳвари тасвири зулол -андешаи тоза дар мисраъҳои «Чини пешони уту шуд зи насими нигаҳат//ҳарчӣ ожанг ба рухсори ҷабин буд, ҳама ранда шуданд» гунҷоиш ёфтааст.

 Шеърияти шеър яъне, созиши  ҳис ва андеша   пеш аз ҳама бурди ин Зулол аст.  Қайд гардид, ки  чигунагии ҷанбаъҳои ҳунарии шеър пеш аз ҳама ба иқтидори ҳунарии ҳар шоир сахт марбут аст. Ва зулоли зер  бо номи  «Қанд мехоҳам» аз ҳамин  дид ва ҷаҳони ҳунарии шоир бозгӯ аст.

Лабат ку? Қанд мехоҳам

Гаминам, нозанин, лабханд мехоҳам

Забонатро макун чун барги истеҳзо арусаквор

Ки ман баҳри тамос бо қалби ту симкартаи ҳушманд мехоҳам

Мазан қайчӣ ба гесӯят, ки гар ҷабри ту боло шуд

Барои куштани худ банд мехоҳам

Ва бо пайванд мехоҳам

Ин Зулол бо он ки ҳамаи хасисаҳои сабкиро риоят мекунад бархурди вижае аз ҳунари нигорандагии шоир ва диди мудерни ӯ гирифтааст. Савтият ва поэтикаи сурудаи мазкур низ зеҳни хонандаро навозиш мекунад. Шакли зоҳирӣ ва зеҳнии мӯҳаво ба ҳам павасти зебо ёфтааст. Сатри модар низ аз тасвири модерн сероб аст. «Ки ман баҳри тамос бо қалби ту симкартаи ҳушманд мехоҳам». «Симкарти хушманд» маъмултатарин симкорте аст, ки дар Эрон мавриди истифода қарор дорад. Ва пайдост, ки симкортро ҷомеа барои тамос истифода мекунад ва ҳамин фановарии замонро шоири муосир ба тасвири Зулоли хеш мекашад ва мегӯяд «баҳри тамос бо қалби ту» «симкартаи ҳушманд мехоҳам». Ин тасвир мӯҳтаворо муассир ба ҷилва додаст.

Ҳамнгуна тасвири ҷолибу дар зеҳн монданӣ дар зулоли «Артиши қалб»-и шоири иронӣ  Муҳаммадрасули Бовандпур   хонандаро бо ҷозибаҳии тасвириаш мафтун мекунад:

То ки шудам масти ту

Ҷоми муҳаббат  задам аз дасти ту

Шамс хиҷил гашти парешон ва нигоҳат намуд

Моҳиву бас муфтахирам гар бишавам чокари дарбасти ту

Дидамату артиши қалбам аҷабо  гашта ба тасхири ду  пилки кабуд

Чабҳаи ишқ омадаам то ки кунам буду набудам ба фадои ҳамаи хасти ту

Дилкашиву маҳвашиву боғчаи найшакар андар даҳанат бар суҷуд

Кушта шудам бо хами абрӯи гаҳе фавқу гаҳе пушти ту

Лаъли яман талъаташ аз гавҳари рӯят рабуд

Таркиши ҷоду равад аз шасти ту

Боиси пайвасти ту

 Тасовири дилпазири мисраъҳои ин Зулол бемуҳобот метавонанд аз тавонмандии сабки ҷадид дифоъ кунанд. Агар ба ин Зулол мутаваҷҷеҳ шавем ба бовар метавонем, ки ба ояндаи неки ин сабк ҳадс занем.  Фақат ҳамин мисраъ «Дилкашиву маҳвашиву боғчаи найшакар андар даҳанат бар суҷуд»  метавонад бозгӯи паҳно ва имконоти ҳунарварӣ дар ин қавонини тозаи  шеърӣ бошад.

Яке аз зулолҳои ҷаноби Маҳдии Юсуфинажод (Луливаш) ба номи “Шоирам кардӣ” низ намунаи широнатарин зулол аст:

Фазойи зеҳн ,ошӯб аст

Нигоҳи мунтазир ба ҷода маслуб аст

Тарак нишастааст бар сутуни сабри ман бону

Чи фикр кардаӣ, ки сабри аюб аст?

Бирас, ки буданат хуб аст

Fазал ғазал дуо кардам

Зулоли шеьр назри лаҳзаҳо кардам

Сапед то сапеда рух ба рух дахил шуд бар моҳ

Бубин кабӯтаронаваш чихо кардам

Ба шеьр иктидо кардам

Ин зулол дар сохтор ҳеҷгуна мушкиле надорад, дар ритми якнавохт ва дилнишин эҷод шуда, мӯҳтавояш низ шоистаи тақдир аст. Агар танҳо бар сутури модар  назар дӯзем аз дид ва ҳунару истеъдоди шоир огоҳ хоҳем шуд: «Тарак нишастааст бар сутуни сабри ман бону», «Сапид то сапеда рух ба рух даҳил шуд бар мо». Гуфта мешавад, ки   мафҳум дар сутури модарии зулол бар авҷи худ мерасад. Сутури модарии зулоли мазкур  бо  тасовири адабӣ тасвиркории зебо ёфтааст . Таркиби “гоми чашм” як истиораи зулол аст, ки ва мудерну шоирона аст, «нигоҳи мунтазир», «ғазал-ғазал дуо кардам», «кабутаронаваш», «иктидо бар шеър», «ба қафас нишастани ҳавас», «даруни осмони шеър» аз тарокибе ҳастанд,к и зулоли шоиро ба аслати шеъри паванд мезанад.

Ҳамнгуна тасвори олиро, ки дар рушди шеъри муосири адабиёти форсӣ таъсиргузор буда метавонад, ба нишони далел, зиёд пушти ҳам чид, аммо бо  овардани чанд мисраъҳо иктифо мекунем:«Ало деҳқон биё бар дашту саҳро то зи дасти хок зар гирем; Зимисотон рафту гармо чашми сармасти дарахтонро дубора мекушояд, оҳ» (Фаҳими Орин, шоири афғон), «Фурсате деҳ то ки бо як бӯса аз нав, нав шавам», «Бо шукӯҳи як ҳамоғӯши сазоворам намо» (Яздон Солеҳӣ, шоири эронӣ), «Амон аз ин дили сангат, ки бемеҳр асту беоташ», «Чу испандам, ки дар оташ фитодастам» (Беҳзоди Чаҳортангӣ), «Рухро аён кай мекунӣ, бепарда гӯ пусида ҷон; Кай? Юсуфо гаште зани дар мисри ҷон» (Муҳаммади Ҷаҳонгирӣ, шоири эронӣ), «Манам то шаб ба ҷашне дар рухат мастона хуш будам ва гирён дида хандидам»(Муҳаммадрасули Бовандпур, шоири эронӣ), «Ту мечархию танҳойӣ зи боғи доманат гулҳо ба фарши хона мепошад», «Каломи ошиқонаро, нигоҳи шоиронаро, садои чун таронаро; Таҷассуму таровате зи боғи истихора омадӣ, салом», «Ва аз танини ӯ пиёлаи вуҷуди ман пур аз шароб», «Солуни ёҳдои ман; Аз коби акси ишқи сабзи ту пур аст» (Аъзами Хуҷаста, шоири тоҷик). Ин силсила мисраъҳои ноб бо касрати ҳузурашон сабки Зулолро ҷону равон бахшидаанд.

Воқеан, истиораву тасвири бикрро ба осонӣ ва бо камоли ҳунарварӣ  метавон дар сабки Зулол ғунҷонид, аллакай ҳамин далоили  Зулол аз ояндаи ин сабки ҷадид башорат медиҳад.

Омӯзиши ин сабк моро ба натоиҷе наздик бурд, ки дарунмояи Зулол аз мазомини зерин шакл  додааст:

а) Ирфон ва ишқи Худо

 б) ишқ, муҳаббат ва сарчашмаи зебоиҳо

 в) иҷтимоъ ва ҳаводиси рӯзгор

 г) тасовири зебоиҳои табиат

 д) бархурди инсон бо ҷаҳон

Нуктаи муҳиме, ки ҳангоми таҳқиқи чунин ашъор равшан гашт, он аст, ки шуаро дар баёни мазмуну мӯҳтавои асосан ба ду тарзи баён такя намудаанд.

Аввалан, барои инъикоси мавзӯъ  аз баёни ошкоро ва урёни андеша истифода мешавад.

Дувум, мавридҳое низ зиёданд, ки шуаро барои инъикоси мавзӯъ аз баёни самбулӣ  мадад ҷустаанд. Ҳар ду тарзи баёни мавзӯъ ва мӯҳтаво дорои хасоиси хеш мебошанд.

Зулол дар бозтоби ҳаводис ва барои ифодаи мушаххаси дардҳои ҷомеа, бештар  аз баёни самбулӣ суд ҷустааст ва мӯҳтаво бо диди шоиронаи ҷадид ва бадеияти олӣ пешкаши хонанда гаштааст.

 Аммо зимнан бояд гуфт, ки   ҳимояткунандагони пойдории  зулолро зарур аст дар чунин мавқеият ба унвони таъсиргузорон ва бунёдгузорони сабки Зулол  талоше бештаре дошта бошанд бо  эҷоди ҳунармандонаи чунин ашъор арсаи адбиёти имрӯзи моро  бо зулолҳои пурмаъно, ки сохторашон аз тасовири нобу дилнишин шодоб аст гуҳарбор кунанд. Яъне, метавон натиҷагирӣ кард бовуҷуди он  ки сабки тозаэҷод дар ин ду соли ҳастӣ бо мухолифатҳои зиёд рӯ ба рӯ шуд, имрӯз аз тарафи хонандагон чун як падидаи тозаи адабӣ пазируфта шудааст.

Дар назарсанҷие, ки ахиран дар яке аз шабакаҳои интернетӣ сурат гирифт бо ин суол, ки “Оё Шумо аз сабки ҷадиди “Зулол” истиқбол мекунед?”  теьдоди аьзаме аз хонандагон ва ҳаводорони адабу фарҳанг аз ин сабк ба унвони қолабе зинда ва ҷадид ёд карда ва онро эътироф кардаанд.

Дар ин назарсанҷӣ анқариб 100 нафар ширкат намуд.

Қисме аз ин назардиҳандагон ошноӣ ва шинохташон аз зулолро тавассути хондани зулолҳои равони шоири тоҷик Аъзам Хуҷаста медонанд.

Ҳамчунин лозим ба зикр аст, ки имрӯз дар шабакаҳои мухталифи интернетӣ саҳфаҳои вижаи Зулол амал мекунанд, ки дар он перомуни ин сабк, қавоиду қонуни он ҳарф мезананд. Саҳфаи “Шеьри зулол”,  ки дар саҳфаи Facӯӣook  мавҷуд аст, теьдоди зиёде аз зулолсароён ва ҳаводоронашро гирди ҳам оварда ва зулолҳо ва дидгоҳҳои эшонро дарҷ мекунад.

Ин ҳама маҳбубият далел бар ривоҷу равнақ ва густариш ёбии ҷуғрофиёи ин сабки ҷадид аст.

Пас дар ҳоли ҳозир сабку зулол  бо гомҳои устувор дар арсаи адабиёт барои фардои хеш пайроҳа боз мекунад ва роҳаш сапед бод.

 Пайнавишт:

1 Аъзами Хуҷаста. «Чашмаи Зулол», Теҳрон: «».-111 саҳ.

2 Акбарзод Юсуф. Таҳқиқи шеър аз дидгоҳи нав. Мақолаҳо.-Душанбе:Адиб, 2004.-198 с.

3 Муваҳҳид З. Шеър ва шинохт.-Теҳрон: Марворид, 1377.-292 с.

4 Шамисо С. Сабкшиносии шеър.- Теҳрон, 1380.

5 http://shahresher.com/

6 http://shereyar.org/

7 http://www.sherenab2.com/

8 http://www.facebook.com/groups/187125334668437/#!/groups/zolal/

9 http://my.mail.ru/community/zolal/

 Сурайё ҲАКИМОВА,

 Фирдавси АЪЗАМ.

Ахтари зулматсуз

Зиндагинома

Мавсуф 18 феврали соли 1949 милоди дар рустои Худгифи Соя , нохияи Мастчох дар оилаи дехкон чашм ба ин олами хасти во намуда. Узви конфедератсияи байналхалкии журналистон Шохмирзои Хучамухаммад кайхост, ки аз соликони чодаи Сухан мехсуб меёбад.

Мавсуф дар рузномаи нохияи Мастчох- “Машъал”, “Агитатори Точикистон”, кумитаи радио ва телевизиони чумхурии Точикистон фаолият дошта, хамчунин муаллифи кутуби “Сурмаи дил” (хамрох бо писараш Шохмансур) ва “Касидаи чавонмарди” (дар хамкори бо Мирзохамдами Шарифзода) буда “Ахтари зулматсуз” асари сеюмини уст, ки аз рузгору корномаи Кахрамони Мехнати Сотсиалисти зиндаёд Навруз Рачабов хикоят мекунад.

Сухроби Сипехри

Шохмансур шефта ва мухаккики Мавлонову Сухроби Сипехрй

Шохмансури Шохмирзо 7 Майи соли 1971 дар рустои Худгифи Соя, нохияи Мастчох дар оилаи зиёи ва фархангпарвар мутаваллид гаштааст. Соли 1988 ба Донишгохи Давлатии Миллии Точикистон шомил гашта, тахсилро дар риштаи рузноманигори идома дод , сипас онро соли 1993 бо муваффакият ба итмом расонд. Инчунин бо чаридахои мухталифи кишвар аз чумла бо “Сухан”, “Оинаи зиндаги”, “Анбоз”, “Точикистони совети” ва радиои чумхури хамкори дошт ва дорад. Мавсуф солхои 1996-1999 дар нохияи Мастчох муаллими литсей буд ва замоне хамчун муовини сардабири рузномаи Машьал ифои вазифа мекард..Фаолияти хешро хамчун хабарнигор аз соли 2000 то соли  2006 дар бахши фархангии Садои Хуросон дар шахри Машхад огоз кард.

Дусти мастчохи

Мутолиагарони азиз, инак гушае бо ном НАВРУЗНОМА-ро манзури шумо мегардонем.Дар ин навбат, ашъори шоиронро ки дар васфи Навруз Рачаб эчод ва эхё шудаанд,пешкаш медорем.

Чура ЮСУФИ

Чура ЮСУФИ шоири бузурги точик

Чура ЮСУФИ

                               

Лаби хомушу дили пур зи фигон мебошем,

Мохии дур зи дарёи дамон мебошем.

Гарчи мо хейсагонем,худо медонад,

Ёри мардони худочуи замон мебошем.

Гар ба хафтод расидем, наяфтодастем

Хурда сад тири чавон пиркамон мебошем.

Сари мо хам нашуда хеч ба пои дунон,

Мо хамон сарв, ки будем хамон, мебошем

Риши испед дигар русияхии мо бурд,

Аввалин сомеини бонги азон мебошем

Хар шабе рузи наве гарчи нмояд тавлид,

Хамаги толиби Наврузи чавон мебошем.

Чанги мо чанг ба як ачнабии беру буд,

Мо аз ин чанги худи бас нигарон мебошем.

Назди мо ту сухани содаву бепарда магу,

Балки аз силсилаи бедилиён мебошем.

Токати тоат агар дер насиби мо шуд,

Ба умеди карами шохи чахон мебошем.

 

                  с.1996

 

 

 

 

 

 

Олимхон ИСМАТИ

Сухангустар

Боли ҳумо

Олимхон ИСМАТИ

      (Ба Навруз Рачабов)

Дар сарат то буд савдои сухан,

Буд дунёит-дунёи сухан.

Чун ту кам дидам, ки фахмад му ба му

Пушти руву асли маьнои сухан.

То куни ташхис меёзид бас

Дасти зехни ту ба харчои сухан.

Эй басо луьлуи лоло чидаи.

Тах ба тах аз умки дарёи сухан,

Дошти дар дил таманнои касе-

Дошт у дар дил таманнои сухан.

Эй, ки буди дар забонат харфи тар,

Гуфтаи дар рохи фардои сухан:

“Он мабод олуда гардад бо хазаф

Гавхари поку мубаррои сухан.

Бар сараш ояд фуру хар хишти харф,

Хом шурад хар касе лои сухан.

Сад каламро сар бинех дар зери тег,

Монад андар гил агар пои сухан.

Гар дари дил аз суханхо во нашуд,

Вои мо, вои шумо, вои сухан…”

Абдулло ФОЗИЛ

Наврузи сулхчу

Абдулло ФОЗИЛ

 

       Ки то холи натобад…

Касе ки мардро дар ру ба руи худ

Ба ранги тиру шамшери аду дидаст,

Медонад,

Ки чонбози барои Механу миллат,

Барои хар вачаб хоки мубарро кори осон нест.

Касе талвосахои чонкании бедареги аскарон дидаст,

Захиданхои хуни гармро аз захмхо чуи ба чу дидаст,

Медонад,

Ки ин ободию осоиши имруза арзон нест

Ватандорию сарбози

Факат харфу хичои лафзи мардон нест.

Касе дар лахзаи охир,

Талоши зиндаги бинмуда аз хамхоки худ мадад дидаст,

Гирехгардии мушти интикому кинаро бо чашми худ дидаст,

Медонад,

Ки муши вахдати инсон.

Хамин муште, ки хар ангушти он,

Сад халку садхо мушти сангин аст,

Агар бар санги хоро ояд,онро хоки рах созад.

Касе, ки дар набардистон

Ба хун огушта хамранги ливои сурхи сарбози

Ба рагми шодии яклахзаии душман

Тани танхо ба истикболи як лашкар,

Зи хоку хуну хокистар

Зи нав руидани фарзанди  бебоки Ватан дидаст,

Медонад,

Ки хар якз арраи хоки ниёгони барумандаш

Ба садхо чон хамеарзад.

касе тах карда зону пеши гури хамяроки худ

Ба ашки хасрату ангушти ларзонаш

Зи хоки маркади у кулчаи савганд шуридаст,

Медонад,

Ки хар як бо зафар баргашта аз он чанг

Зияд бояд на танхо аз барои худ,

Зияд бояд ба чои хар касе, ки  аз барои хифзи мехам мурд,

Ва медонад,

Ки то холи намонад косаи армони мардони шахидгашта,

Ки то холи натобад чояшон дар арсаи мехнат

Сазад дар зиндагони кахрамоне буд.

 

 

 

Пулод ХОМИД

Оинаи хакикатнамо

Пулод ХОМИД

 

Дурдонаи сидку мехр дар дилхо кишт

 

Хамдил шуда, дилхо пурчасорат карда,

Бар душмани шум футуху нусрат карда,

Аз хоки ватан пок разолат карда,

Ободфизо мулки адолат карда.

 

Хар дона чу нури дидааш пос бидошт

Хирвори баланди баракат сар афрошт

З-ахли чадалаш дашт чунон шуд зархез

Бар хочагияш исми Зарафшон бигзошт.

 

Аз панди бузургон сухан огоз куни

Дилчуй дари кохи сухан боз куни

Бо ганчи сухан ранчи замин пайваста

Васфи амали пурсамари роз куни

 

Наврузмухаммади  наку ,поксиришт

Дар сафхаи умр бас хати хайр бикишт

Бо кори халоли ганчу ободфизо

Лоик ба сипосу боби рахмат гашти.

 

Дар руи дили поки фидокор , Ватан

Бинхода дилоро ахтари нурфикан

Як умр бидода дарси кадри мехнат,

Бар корхалоли ибратафзо ахсан!.

Зан ва ичтимоъ

  Зан ва ичтимоъ

 

                  Фирдавси Аъзам

 

    Дар тули таърих муносибат бо зану мард ва умуман инсон дар кишвархои мухталифи олам дигаргун буд. Инчо мо мехохем ба баррасии мавкеъияти танхо зан дар тули таърих дар кисме аз  кишвархои гуногуни олам бипардозем ва бубинем ки зан  дар замони мози чи маком дошту алъон чи маком.Таърих оинаест, ки  буду набуди моро иникос менамояд ва вокеъиятро ба  мо нишон медихад.

     Нахустин мурабби ва муаллими фарзанд зан-модар аст.Зан-модар миллат ва чомеаро тарбия менамояд. Аз ин ру, бояд занон сохибмаърифат бошанд, дорои донишу малакаи кофи, чахонбинии васеъ бошанд, то битавонанд ки миллатро тарбия бидиханду ба камол бирасонанд ва накши у  дар тарбия, нигохубин ва камолоти маънавию чисмонии  хам фарзанд ва хам чомеа басо  бузург мебошад. Пас инчо мехохам то мухтасаран шумо хонандаи азизро ба як сафари кутохи таърихи сафарбар намоям ва бо хам бубинем ки ин чавхари  хасти чи арзишхоеро сохиб будааст.Аммо бояд зикр намуд, ки мо харгиз он хама ходисахои таърихиро наметавонем дар ин як маколаи кучак чой дихем .Ин танхо фишурдаи он ходисахост.Ва инро бояд зикр намуд, ки дар омода намудани ин макола ман ногузир такя ба баъзе манбахо  намудам.

    Аммо, албатта ин як баррасии мухтасарест ки манзури шумо хонандаи нозукбин мегардонем ва аз ин нигошта уммед дорем ки шумо як бардоште хохед гирифт.Пас биёед  сараввал бубинем, ки дар яке аз кишвархои серахолитарини олам ки бо номи Чин машхур аст, зан чи макому чи хукуке дошта буд ва имруз чи маком.

Занон дар Чин

    Чунончи дар Чини кадим масалан зан мавкеи ичтимоии пасте дошт.Занон дар назди шавхар хукуки хурдан надоштанд ва аз имтиёзот махрум буданд. Зиндагии ичтимоияшон хам душвор буд, хуб худ казоват намоед вакте, ки  зан дар назди шавхар ки шахси наздики у ба шумор меравад,  (аммо мутаасифона дар он давр зан шахси наздики шавхар ба шумор намерафтаст) ин тавр камарзиш бошад, пас дар назди омм ва дигар табааи чомеа чи гуна будааст!? Бо хамаи ин нигох накарда  инсон аз чумла занхо он хама азобу укубатхо ва “санчишхоро” паси сар карда насли хешро то ба имрузиён оварда расониданд ва хушбахтона  дар замонаи имрузи соли 1949 “Федератсияи хамаи занхои Чин” таъсис гардид, ки хукуку манфиатхои занонро химоя ва пуштибони мекард ва баробариро дар байни марду зан эълом намуд. Вакте ки ин харакат соли 1949 таъсис ёфт, неруи кории занхо дар чойхои кори танхо 7 фисад буд, аммо дар соли 1992 ин фисад ба 38 % расид ва сахми занони Чин ру ба рушду нуму ниход. Холо бошад занхои Чин дорои хукуку озодихоянд ва узви чомеаи чахони махсуб меёбанд.

                                                                        Занон дар Хинд

     Дар Хинд занон ба унвони хизматгор ва каниз шинохта мешуданд ва эшон мачбур буданд, ки шавхарро “арбоб” ва ё “чаноби оли”биноманду зинхор ному исми шавхарро ба забон наоранд.

    Баъзе олимон муътакиданд, ки дар Хинди кадим занхо бо мардон баробархукук будаанд. Аммо иддае хилофи ин дидгох баромад мекунанд.

    Тибки баъзе сарчашмахо занхо дар Хинди кадим дар давраи Ведахо аз хукуку озодихои хосае бархурдор будаанд, аммо баъдтар  он хукуку озодихои онхо бо баробари арзи хасти намудани Ислом ру ба завол ниход. Мавкеъияти занхои Хинд дар чомеаи давраи асримиёнаги хело бад буд. Сати (як навъ амали худкуши ва девонаги ки занхои хинду дар вакти аз даст додани шавхархояшон менамуданд.) ва манъи дубора хонадор шудани занхои бива як кисми хаёти ичтимоии хиндустон гардид. Ислом ба чомеаи Хиндустон Пурдах (амал ё худ эйтикоде ки занхо бояд тору пуди хешро бо либосе пушида намоянд ва андомашонро пинхон бидоранд) -ро «хадя»  намуд. Хуб ин амал  хукуку озодихои онхоро махдуд намуд ва онхо озодона  кобили муоширату муомилот набуданд. Ва ин як рамзи зери даст гирифтани занон дониста мешуд. Ин хамаи ходисаву вокеахое ки ба занони Хинд мушкилихо овард танхо замоне буд ки Хиндустон озоду мухтор набуд ва сохиби истиклол нашуда буд. Аммо ба хар хол ин амалхои замон дар сахифахои худ рочеъ ба сарнавишти занон гувохи медиханд. 

Хидустони имруза ё худ мустакил.

  Хуб холо бошад  баръакси замони мози занхо дар хама гуна сохоти чомеа;  маълумот, сиёсат, хунар, фарханг, илму маориф ва бахшхои мухталифи давлати  фаолона  ширкат мекунанд. Конситусияи Хиндустон дар моддаи 14 баробархукукии зану мардро кафолат медихад, поймол крдани арзишу хукуки онхоро дар моддаи 15 банди 1 махкум мекунад. Алъон макому мавкеъи зан дар Хинди имруза ба таври эътидол  аст. Ва аз ин чост, ки Хукумати Хиндустон соли 2001-ро “Соли Нерубахшии занон” эълом намуд, ки  ин аз гамхориву дастгирии хукумати имруза дарак медихад. Ва имруз як фоизи бузурги занон кору фаолият мекунанд ва сахми эшон дар пешбурди корхонахои саноатии кишвар бориз аст

Мавкеияти зан дар Арабистони пеш аз ислом.

     Мавкеияти занон дар ислом хамвора мавриди ихтилофи назар будааст.Занон дар оинхои динии Арабистони пеш аз ислом накше таинкунандае доштанд.Чандшавхари дар Арабистони пеш аз ислом комилан роич буд. Дар Куръон аз зинда ба гур кардани фарзандони духтар дар Арабистони кабл аз Ислом сухан рафта аст.

Занони Арабистон

Аз аходис ва таворих низ бар меояд, ки ин амал дар чомеаи араби кабл аз ислом комилан роич будааст. Бо зухури ислом зинда ба гур кардани духтарон, ки аз одоби араб буд канор гузошта шуд.Дар паймони издивоч  ба чои ин ки падар духтар ба домодаш коин бипардозад,мукаррар шуд, ки шавхар ба хусураш махрия бипардозад.Занон хакки моликияти фарди ба даст оварданд ва хакки мерос ба онхо дар назар гифирифта шуд, дар холе ки пештар факат хешовандони музаккар хакки ирс бурдан доштанд.Ба ин сурат бо зухури ислом мавкеияти ичтимоии занон пешрафти бисёре кард.

                                                       Зан дар давраи Газнавиён

  Зан дар давраи Газнавиён хузури ичтимои ва сиёсии камранге дошт.Накши бонувон дар ин давра бо вучуди он ки онхо  худ турк буданд,камрангтар аз даврахои баъди будааст, ки  аз чумлаи иллали он адами  омодагирии мардуми Ирон ва таъсирпазирии салотини ин давра аз кавонини дини Ислом будааст.Дар давраи Газнавиён издивочхои мутакобили сиёси бисёр роич будааст.Бад ин гуна , ки фармонравоён барои осудахотир шудан хохар ё духтари якдигарро хосгори ва ба никохи худ медароварданд.Дар ин давра махрияхо хело зиёд буд ва аксари духтарон бо махрияхои бузург ба хонаи хамсари худ мерафтанд.Дар ин давра бонувон  ба таври комилан гайри мустаким накши худро дар бархе масоили сиёси  монанди масъалаи чонишини салотин ифо мекардан 

                                                              Занони яхуди

  Дар тули таърих дар асри талмуди мавкеъияти занони яхуди бисёр пасттар аз мардон ба хисоб мерафт.Занон дар мадориси дини пазируфта намешуданд.Рахбари ва макомхои мазхаби дар ихтисоси мардон буд ва занон хакки сафар надоштанд.Дуохо ва намозхо махсуси мардон буд, ва занон наметавонистанд ки узвияти хешро дар чомеа ташкил бикунанд.Занон дар маросими курбони хаки иштирок надоштанд.Эшон набояд дар хузури мардон сухан мегуфтанд. Агар зане садояш ба кадаре баланд буд, ки вакте дар хонааш сухан мегуфт, хамсоягон кодир ба садояш буданд,мард хаку хукук дошт бидуни пардохти махрия уро (зан) талок дихад.Бар асоси кавонини яхуд (ин калимаи ибри аст ва ба маънии хилвати зану марди бегона ки бо хам хешовандии наздик надоранд ва инчунин макони дарбастае аст, ки дар шариати яхуд ин мамнуъ аст.) хилвати занону мардон мамнуъ гардид.Аз суи дигар гувохи додани занон дар додгох ва казовати онхо мамнуъ буд. 

                                                          Занони яхудии имруз

   Аз огози дахаи 1980 ислохоте дар созмонхои динии яхуди ба нафъи занон ба вучуд омад.Занон хакки хондани Тавротро ёфтанд , харчанд хануз муносибати мазхаби дар ихтиёри мардон аст.Хамчунин кавонини сахте чун сангсор

( як навъ мучозоти марг аст, ки тарики партоби санг ба тарафи мучрим сурат мегирад) канор гузошта шуд.

                                                                Занони Эрон

 Вазъияти ичтимоии занон дар Ирон дар тули даврахои мухталифи таърихи ва албатта фарханфи мутафовит буд.Масалан хамлаи арабхо ба Ирон мучиби пазириши арзишхои араби-исломи дар байни иронохо гардид.Ва инчунин хамлаи мугулхо ба Ирон таъсири зиёде ба фарянгу чомеаи Ирон гузошт. Ин албатта ба вазъияти занон таъсиррасон буд. Дар тули таърих дар замонхои хукумати подшохон ихтиёри интихоби хамсар барои духтарон ба дасти падари духтар буд.Дар замони Хахоманишинон занон хакки ирсу моликият доштанд бо ин хол дар тахти Чамшед тасвири хеч зане вучуд надорад, ки  онро нишонаи мардсолори медонанд.Агарчи тасвире хеч зане дида намешуд, вале метавон дар миёни катибахо ва дар миёни тарчумахои он накши занонро ба хуби мушохида кард.дар даврони фочир тахсил барои занон басо махдуд буд ва босаводии занонро барои ислом ва чомеа хатарнок медонистанд.

    Дар ин давра дар хонаву хиёбонхо як навъ чудоии чинсияти вучуд дошт , ки то давраи пахлави низ идома ёфт, ва махсусан дар миёни табакоти поинтарини чомеа.

  Дар ин давра издивочи кудакон ва издивочи ичбории духтарон бисёр роич буд 

Занон дар Ирони имруза

Пас аз инкилоби исломи(1357-1979) дабиристонхои духтарон ва писарон аз хам чудо шуд.Имрузхо бонувони Ирон дар хама гуна чабхахо ширкат доранд ва  ба унвони намояндагони мачлиси Ирон баргузида шудаанд.Бисёре аз занони Ирон барандахои чоизахои мухими чахони дар заминахои фарханги, хунари ва синамо хастанд.Ва умуман метавон таъкид, намуд, ки занон сохибхукуканд.                    

                                                             Занон дар Ислом

 Аммо, биёед бубинем ки диди мубини Ислом бо ин чи гуна муносибат дорад. Бубинед, акидаи дини мубини  ислом хилофи хамаи корхои зишти дар боло зикршудаи даврахи таърихи гардид. Ва зану мард ба тоату ибодат,кору зиндаги баробар дониста шуданд.Махз бо хамин шарофатии дини мукаддаси ислом имруз занону мардон ва умуман метавон гуфт, ки кулли чомеаи башарри баробархукуканд ва то андозае озодтар аз замони мозиянд.Мо шукрона аз он мекунам, ки дар кишваре зиндаги мекунем, ки хукуки зану мард баробар аст ва Конуни асосии кишвари Точикистаон дар моддаи 5 ин гуфтахоро эътироф ва чонибдори мекунад. “Инсон,хукук ва озодихои он арзиши оли мебошанд.Хаёт, кадр, номус ва дигар хукукхои фитрии инсон дахлнопазиранд.”

                                                              Занон дар Курон

  Танхо зане ки дар Куръон аз вай ном бурда шудааст, Марям духтари Умрон аст.Куръон бар хилофи Инчил хаводиси зиндагии Марямро аз ибтидои таваллуди у дунбол мекунад.Ва Закариё сарпарастии уро бар ухда гирифт.Дар Куръон омадааст, ки аз назди худо ба Марям рузии бехисоб мерасид.Хамчунин Марям дар Куръон бар тамоми занони чахон бартари ёфтааст. Рухулкудс дар Марям нозил шуда ва фарзанде ба номи Исо бар вай бахшид.Ва Марями бокира ба Исо хомила шуд.Куръон номи хамсари Одамро мушаххас накардааст, харчанд ки дар ривоёт номи Хаво омадааст. 

                                                            Занони Точикистон

Дар замонаи кунуни шукри сулху истиклолияти кишавр иштироки занхо дар хама чабхахои зиндаги эхсос карда мешавад.Дар чомеаи кунуни занони точик бо баробари шинохти макому манзалати хеш дар сохоти мухталифи давлат фаолият мебаранд.Бояд кайд намуд, ки он кишвар ё чомеа, ки арзишу макоми ин кишри чомеаро эхтирому пос медорад, хамон чомеа аз маданияту фарханги баланде бархурдор аст. Имрузхо занони кишвар хукуки ширкат дар хама сохторхои давлатиро сохибанд ва албатта кам нестанд, теъдоди занони сиёсатмадор, ки дар умури давлати кору фаолият мебаранд.Ва бубинед сафи намояндагии занон дар макомоти кудратию давлатии Точикистон руз аз руз афзун гашта истодааст,ки ин шаходати ххуб будани макоми эшон мебошад.Новобаста аз ин занон дар чомеаи кунуни сохибхукуку сохибраъянд. Симои зани точик хануз дар аввалин китобхои мардуми куханбунёду фархангпарвар ва хештаншиносу боори мо хамчун фарди озоданажоду озодихох, зебову  зебоипараст, донишманду фархангдуст, диловару гурдофарид, ватандору ватанпараст ва хунарманду кадбону тасвир ёфтааст.

 Як силсила фармонхову карорхои  Точикистон, инчунин накшаву барномахои давлати дар хусуси баланд бардоштани маком ва накши зан, таъмини хукуку имкониятхои баробари мардону занон ва умуман  оид ба масъалахои  занон бароварда шудаанд.  Хуб тибки иттилои ба даст омада  аз руи нишондоди чалби занону духтарон ба корхои давлатию чамъияти Точикистон дар байни хамаи чамохири собик Иттиходи Шурави чои аввалро ишгол мекунад. Агар ин вокеъият пас хушо ба холи занони мо!

  Боиси сарбаландиву ифтихор аст, ки модарони точик барои тамаддуни чахони чунин нобигахои беназири илму адабро ба мисли Рудаки, Фирдавси, Ибни Сино,  Умари Хаём, Носири Хусрав, Садриддин Айни, Исмоили Сомони, Бобочон Гафуров ва хазорон мардони бошараф ва номбардори миллатро ба Дунё овардааст.Махз модари точик чунин фидоиёнро тавлид намуда , то ки манфиатрасони чомеаву михан бошанд.  Агар бигуям ки имруз мо халки точикро хамчун миллат дар арсаи байналхалки  тавассути ин нобигагон  мешиносанду эътироф мекунанд, иштибох нахохад шуд. Мисол меорам як ходисаро.Замоне ки ман дар шахри Бостони иёлати Масачуссеттс будам, аз нафаре суол кардам, ки оё Точикистонро медонад ё на.У дар посух чунин гуфт: “Оре, ман Точикистонро хамчун кишваре медонам ки гуё Руми дар Вахши анна хамин кишвар мутавваллид гаштааст, вале манн мегуям, ки у ”

    Яъне хамсухбати ман Точикистонро махз тавассути Руми мешиносад  ва ин Румист, ки Точикистонро муаррифи намуда. Пас месазад ки офарин хонем хамон модароне, ки чунин нобигагонро ба мо эхдо намудаанд

  Мо бояд шукр бикунем, ки дар таърихи миллати точик занони мо мисли занхои юнони кобили фуруш ва хадя ба ягон каси дигар набуданд.Яъне дар он даврахо дар Юнон падар метавонистаст, ки  духтарашро ба ягон каси дилхохаш хадя намояд.Ё худ дар Руми кадим зан монанди гулом хариду фуруш мешуд ва чинси зан дар баробари мардон хукуки моликият, муошират ва хакки хаёт надоштанд,падар ё ки шавхар кодир буд, ки зан ё духтари  худро бифурушад ё ба касе ба гарав бидихад.Аммо бубинед, чунин коре ва ё чунин амалхое ба сари зани точик наомада буд.Ин хама аз нангу ор ва номуси мо шаходат медихад.

  

 

 

 

 

 

   

Сурайё

Гул-рамзи дустиву мухаббат аст!

Сурайё

 Садсола умр бини

Ба 75-солагии собикадори чангу мехнат Навруз Рачабов мебахшам. 

Хафтоду панч муборак,

Хафтоду панчи иззат.

Садсола умр бини,

Эй марди пири мехнат.

     Хафтоду панчи солор,

     Комат базебу шамшод.

     Дар чехра нури оллох

     Алфоз равону озод.

Чун шамс менамои,

Дар пеши бар ситора.

Махсули мехнати ту

Чуе зи санги хора.

     Навруз-ако Рачабов

     Хушнуд боши доим.

     Хушрузу гарки хикмат,

     Хакгую неку солим.

Хар рыз шоди бини

Бо холаи Рисолат.

Хамбол пир гардед,

Садсоли босаодат.

     Хохам хамеша мони,

     Машхури байни мардум

     Доим азиз боши

     Монанди нони гандум.

Абдумалик ЗУХУРИ

Туро ман аз дилу чон дуст дорам, эй Рачабзода.

Абдумалик ЗУХУРИ

Такдим ба кахрамони кор ва пахлавони пайкор Навруз рачабзода

 

Туро хамчун Зарафшон дуст дорам, эй Рачабзода,

Туро хамчун Кухистон дуст дорам, эй Рачабзода.

Агар дар чабхаи корат нахустин кахрамон буди,

Ту андар рамзи душман низ гурду пахлавон буди.

Суханхои ту пурмаьни,хакиме нуктадон буди.

Туро чун марди майдон дуст дорам, эй Рачабзода.

 

Туро марди Шарифе чун хасанзода агар шогирд меангошт,

Аминбек дар самуми дашт нахустин донахо мекошт.

Сафархоят ба хар мавзеь хамеша сад Авазхо дошт

Туро бехтар зи ёрон дуст дорам, эй Рачабзода.

 

Газал аз Соибу Бедил, сухан аз Акбару Сино,

Ба хар уфтодае ассо, ба аьмо дидаи бино.

Сутуни дар диёри мо,зихи эй пири кори мо,

Туро хамчун бузургон дуст дорам, эй Рачабзода.

 

Яке дар ришваандузи, яке дар банди побуси,

Яке адар гуссаи мансаб,яке андар хами курси.

Факире хамчу муре меравад наздат ба дилпурси,

Туро хамчун Сулаймон дуст дорам, эй Рачабзода.

 

Ту хамкисмат ва хамсангар буди бо киблагохи ман,

Кунун у рафта аз олам, ба кайхон рафта охи ман.

Чу рахгумкардаам боз о мунаввар кун ту рохи ман,

Туро ман аз дилу чон дуст дорам, эй Рачабзода.

Аъзам ХУЧАСТА

Омаданам рафтан аст ,рафтани ман омадан

Аъзам ХУЧАСТА

“Омаданам рафтан аст ,рафтани ман омадан”,
Зиндагиам чист,чист?Дору гири мову ман.
Ин “ман”и ман “мо” нашуд ,аз худи танхо нашуд,
Чашми дилаш во нашуд,дар кафаси ин бадан.
Кушиши бахри бако – фалсафаи буданам,
Бардагие беш нест ин хама бардору зан.
Ман ба хазорон умед бар дари дуст омадам,
Вах,нашинохт у маро,гуфт бирав аз Ватан.
Рафт ба бод орзу,ишки дилам хок шуд,
Пйкари ман нест чуз як часаде дар кафан.
Ошикиро гур кун дар дили худ ,эй рафик,
Ошики ин чо мачу чуз ба калому сухан.
Токати дил ток шуд з-ин хама бегонаги,
Сидк бибояд ки чуст берун аз ин анчуман.

 

Илхом  аз  Хокони

 

Ишк  дар  руи  замин  чустем,нест

Хамдилеву хамнишин  чустем  ,  нест

Дур  мондем  аз  худу  бо  сад  умед

 Андар  ин  пахно  карин  чустем,нест

 Мо  ба  назди  ошно  бегонаем

Дар  кавире  ангубин  чустем,нест

Кахкашони  мо  парешонтар шуда

Дар  чахони  шак  якин  чустем,нест

Эй  басо  пешонихо бо  изи  мухр

Бахри  тоат  мухри  дин  чустем,нест

 

Бод  меояд

 

Бод  меояд
Бод  меояд  чи   сокит,
Бесадо  хомуши  хомуш.
Аз  кадамхояш  хазоне  меналарзад,
Аз  нафасхояш  насиме  менахандад,
Панчахояш халкаи  дарвозахоро  менакубад,
Доманаш  гарду  губори  кучахоро  менарубад

 

…Бод  меояд,
Бесадо  меояд  ин  бод
Гуиё  ки  менаояд

 

Эй  азизон  хикмати  ин  бод  дар  чист?
…
Бод  худро  гум  намудаст
Мехазад  андар  суроги  хештан
Оре,оре
Бод  хам  гум  мешавад
Аз  хеш  махрум  мешавад…

 

Сурогатро зи мохи осмон гирам

ИНТИЗОР
Дари  чашмони  ман  боз  аст
Намеойи  чаро,  эй хоб  имшаб
                                                         хонаат  холи.
Сурогатро  зи мохи  осмон  гирам?
Ва ё  аз  Кахкашон  гирам?
….Ба  хар   су  мезанам  худро,
Ба хар ку  мезанам  худро.
Зи  боди  хамлаи  хайли  хаёлотам  амоне  нест
Ва  аз  хуршеди ахтарсуз-
                                                 танхо  мунчии ман  дар  чунин  холе
Нишоне  нест.
Биё,эй  хоб,маро  дарёб.
Биё,  эй  хобу  манро  бехуд  аз  ман  кун,
Bа  як  дам  дар  миёни  зиндагию   марг
Маро  нобуд  андар  колаби  тан  кун.

 

“Бо  хештанам  аммо  аз  хеш  гурезонам”,
Ман  гумшудаам дар  худ  пайдояму  пинхонам.
Рохе,ки  сипардам  ман  чохе  ба  карон  будаш,
Афтода  ба  чохам   ман,гумгаштаи  Каньонам.
Дар  мулки   каён  чустам худро  нашудам   пайдо,
Дар  чамьи  зи  худ  гофил  чун  бод  парешонам.
Ин  чо  хама  ахли  кол,аз  хол  хама  дуранд,
Афтода  ба  як  кунче  дилсарду  пушаймонам.
Саркуб  шуд  ишки  дил  бо  панчаи  дилкурон,
Ман  гушаи  матрукам,як  хитаи  вайронам.
Рустам,  ту  кучо  хоби,он  фарри  каёни  ку?
Дар  мулки  Самангон  бин  ман  бардаи  Туронам

Симфониёи  пойиз

Чи  сахт  аст,чи  сахт  аст,
Барои  шохахо  зи  баргхо  чудо  шудан
Ва  сахттар  аст  барои  баргхо
                                                     зи   чамьи   шохахо  чудо  шудан.
………..ба  зери  по  шудан.

Чи  сахт  аст, чи  сахт  аст,
Барои  чашмахо   зи  кух  сарнагун  шудан,
Фуру  шудан  ба  коми мавчхои  руд,
Ва  гум  шудан.

Чи  сахт  аст, чи  сахт  аст,
Барои  бод  ,   ки  мевазад , медавад,   меравад….
………ба  хеч кучо  намерасад.
Ва  сахттар  аст  барои  ман
Агар  туам  рахо  куни,
…..зи  олами  умедхо  чудо  куни.

 

Чи  сахт  аст,чи  сахт  аст,

 

 

МАХБУС

Ман  ба  фикри  рахойи  аз   зиндон
Дар  даромадгохи   як  хона  хавои  вурудро  дорам
Вале  дари  баста  ба  руям  чехра  бигшодаст
Ва  ман  махбусам  дар  зиндони  чахон
Хираам  бар  панчарахо,дами  дар  хайронам.
Лек  яке  дохили  он  хона  маро  мебинад
Ва  хам      медонад
Ки  манам  хондайи  у
…………………………..
Рох  бидех  манро  ба  озоди!

Хама  чо  сояи ангушти  ба  лаб
Рузи  рушан  мегурезад  аз  хуршед
Ва  дар  ин  сароби  губори  хокистари
Ки  туаш  “дуст  доштан”  хондайи
Манро  ки  хамеша  мехонди
Чи рохат  аз  канори  хеш  рондайи.

Холо  бигу
Ман   аз  ин  зиндон  ки  куфле  бузург  аз  нафс  ё   нафас   бар  дараш  аст
Чи  гуна  рахо  шавам?!

Аз  панчара
Ки пардааш  бозии  дасти  бод  аст
Ва  сукут  дар  харами  холиии  у  дар  фарёд  аст
Хайкали  туро  мебинам,ки  мох  дар  девор  хак  кардааст
……………………………..
Кучахо  пур  гаштаанд  аз  хилвати  бод
Ва  танини  пижвок:доду  бедод

Рахи  растан  аз  ин  зиндон  ку?
Ман  чи  гуна  асири  озоди  шавам?

 

 

 

Аъзам ХУЧАСТА

Аъзам Хучаста

Аъзам ХУЧАСТА

ДУСТ

Барои  Чура  Юсуфи.

Дар   хами  руз

Вакте,ки  гуруб  таваллуд  мешуд

Ман  садои  туро  мешунидам

Аз  “Садои  Хуросон”

Чисми  хастаам

Дар  гирехи  ёдхо  асир буд

Ва  калбам хунрези   як  тир  буд.

Ва  ман  лаззат  мебурдам  аз  ин  асорат

Аз ин  чарохат.

Дуст, эй  дуст ,

Ки  зиндагиро  бо  хам  тачриба кардаем

Бо  хама  шодию гам

Но  хама  суьуду  сукут

Бо  хама  бешу  кам.

Дар чи  холи  ,  ки  садоят  гиряро  дар  гулуям  шикаст

Ва  охро  дар  кафаси  синаам баст?

Дуст, эй  дуст,

Ки дилбастаи  Ирони

Ва  ман  хам  ошики  ин  марзу  бум

Марзе,ки  дар  у  пайдоем  ва бо  у  мешавем  гум

Ва  ин  ишк,ки  бо  ишки  Илохи  гирех  хурдааст

Дар  вучуди  мо моро  менамоёнад

То  мо  худ  бошем

Ва  худии  худро  сохиб

Бо  пахнаи  Точикистон.

Дуст,  эй  дуст,

Чи  гаме  дар  дили  мо  хайма  зада?

Ки гаме  гамнок  аст  ин  гам

Ва   Замин  чун    дили  танги  муре

Натавонад  гами  моро  бальад,

Гами   мо  тифли  Замон  асту  гами  Афлок  аст.

Дуст, эй  дуст,

Ватани  мову  ту  дар  сояи  Дуст-Хазрати  Хак

Дар  панох  асту  амон  аст,

Вале  ман  гамгинам,

Ту   бигу    ин  гами  чист?

Ё  гами  кист?

……………………………….

Ман  дар   ин  танги  гуруб,

Ки  хаминак  теги  шаб  мекушадаш

Хандаи  рузи  сапеде  дидам!

АФСУС……

Ишк  мурду  шавк  мурду  дард  мурд
Дар  миёни  ин  хама  берангихо,
Бахси НАТО,Пентагон,Лодан  ва Буш
Карда  моро  ахрами  ин  чангихо

Мо ба  ичбору   гахе  бо  майли  худ
Дар  блогу  сайтхо  гум  мешавем,
Дар  суроги  тозахо  аз  чангхо
Аз  худии  худ  махрум  мешавем.

Зиндагии  мо шуда  компутари
Мо  асири  халкаи  оморхо,
В-андар  ин  халка ,ки  гуйи мадфан  аст
Аз  миён  гум  гашта  кадри  корхо.

Мо  зи  худ  бегонаем дар  ин  миён
Ташнаву  суи саробе  меравем,
Дар  шигифтам,бо  хама  ширку  риё
Хаббазо,суи  савобе  меравем.

Пурмунофик  гашта  ин  дунёи  дун
Борилохо,мунчиро  арзони  дор,
Ноумеди  аз  сарону  хокимон
Мекашад  охиста  моро  пои  дор.

Дор…шояд хувият,к-у мурдааст
Дар  кавири  хирсу  нафсу бардаги,
Мо хама  олимнамои  чохилем
Худфуруш  андар  хами  афсурдаги.

..Баьд  аз  ин  афсуси  мо,эй хамватан!
Мову  омори  набарди  Бушхо,
Ин  хама  навхочагон  чун  гурбаанд
Мо хама  чун  туьмахо,чун  мушхо.

Ба  ки гуям   хама  ин  харфи  дилам….

Харфхо  дар  дили  ман  мемиранд
Харфхое ки  дар  ин  тангии  танг
Хамчу  зиндони  асиранд
Хама  мемиранд.

Ба  ки  гуям  хама  ин  харфи  дилам?
Ба  ки  гуям,ки яке  одамаки хурчиндор
Ки  ду  гуш  чун  антен
Хама чо  харфу  хичо  мечинад
Чу галивож  ба хар чо  махбуб
Хешро  марди  расо  мебинад.
Лек
Менабинад,ки  яке  номард  аст
Дилсиёх асту  ба  руи  зард  аст.

Ба ки  гуям,ки  яке  хочинамо
Рафта бар каьбасаро
Дили  пур ширку  шарар  баргаштаст,
Тавба,тавба,ки  чу  хар  баргаштаст.

Ба  ки  гуям,ки  гахи  сугу  азо
Санги  бухтону маломат  хурдам
Зи  яке  далкаки  гайёбу  яке  хочаи  у
Чи  басе  дог,ки  бар  дил  бурдам.

Ба  ки  гуям,ки  дар  ин  чамьи  ачиб
Шуда  тасбех  чу  як  зиннати  даст,
Тоату  зикр  хама  зохири  кор
Шахру  бозор  пур  аз  фосику  маст.
Ба  ки  гуям  хама  ин  харфи  дилам?
Ба  ки  гуям,ки  хама  панбабагушанд
Ва  хама  гуйи  фахиму  окил
Ва  ба  андешаи  худ  бохушанд.
…Лек….аз  харфи  хакикат  ори
Даруни  деги  риё  мечушанд.

Ба ки  гуям,ки  дилам метаркад
В-андар ин  колбади  гуристон
Оби  дарёи  дилам  мехушкад.
Ба ки  гуям  хама  ин  харфи  дилам?
Ба  ки  гуям,ки  надорам  модар
Сабзаи  пуштаи хоки  падарам  хушкидаст!

Чурабек Муродов техронихоро точик кард.

Шоҳмансури Шоҳмирзо,

Шоми панчшанбе, 11 декабр ҳафтаи дустии Точикистону Эрон дар ду Фарҳангсарои Милал ва Хонавода идома дошт. Дар Фарҳангсарои Милал бо ҳузури шоирони точик –Гулназар, Ҳақназар Ғоиб ва Нурмуҳаммад Ниёзй шаби шеър таҳти унвони “Қанди порсй” барпо гардид, ки ба гуфтаи аҳли нишаст ва меҳмонон дар амри муаррифии шеъри муосири точик муҳим буд ва аҳолии Теҳрон ба бисёре аз суолҳои худ дар мавзуи вазъи адабиёти муосири точик посух пайдо намуданд ва мизи гирду гуфтугуи рубаруе, ки дар ин маҳфил доир шуд, аҳамияти фаровон дошт. Мушоира ва мусобиқаи филбадоҳагуии шоирони точик низ писанди хотири бародарони эронй гардид. Тавре ширкаткунандагони маҳфил ба мо иброз доштанд, онҳо ашъори гуяндагони точикро бидуни мушкил мутаваччеҳ мешуданд ва танҳо бархе вожагони маҳдуд буданд, ки онҳо низ бо каме диққат мафҳум мешуданд. Шеърхонии шоирони точикро бо кафкубию даст заданҳои зиёд истиқбол мекарданд. Пешниҳод шуд чунин маҳофили гарму самимй ҳар аз гоҳе дар Теҳрону Душанбе, Машҳаду Хучанд, Исфаҳону Кулоб, Табрезу Хоруғ… доир шаванд ва ҳамроҳ бо шуаро хонандагони ҳарду кишвар ширкат намоянд ва ба ашъори шоирони муосир хонандагон оҳангу мусиқй созанд, масалан чй хуб мебуд яке аз хонандагони эронй ба ашъори як шоири точик оҳанг бисозад ва шаби шеъри ин ду ҳунарманд дар ҳарду кишвар барпо шавад. Ҳамин таврр ин барнома бо аҳли сухану ҳунари Афғонистон низ баргузор гардад. Дар Фарҳангсарои Хонавода низ шуру ҳангомае то посе аз шаб ба дару деворҳои толори ин Фарҳангсаро ғулғула афканд ва теҳрониён исрор мекарданд, идома ёбад ва аз ҳузури ҳунармандони точик файз бубаранд. Ин маҳфили самимию дустона бо ширкати ҳунармандони бономи точик –устод Чурабек Мурод, Қурбоналй Раҳмонов, Шуҳрат Ҳусейнзода ва гуруҳи навозандагони чавони точик бо истиқболи самимии ҳозирин мувочеҳ шуд. Ибтидо оғои Мевачиён, мудири равобити умумии Фарҳангсарои Милал меҳмононро хушомад гуфт ва риштаи суханро ба устод Чурабек Мурод дод. Номбурда ибтидо ҳозиронро даъват намуд, ки омода шаванд ва онҳоро ба Чопону Ҳиндустону Покистону Афғонистону Ироқу Точикистон ва дубора ба Эрон хоҳад овард. Ва зимни як тамрини муқаддамотй сурудҳои ин кишварҳоро бо забони маҳаллии онҳо замзама намуд, ки як мисраъро Чурабек мехонду мисраи дигарро аҳли толор. Дар ин репертуари адабй бисёре аз суруду мусиқии маҳаллии ин мамолик дар ҳамхонии ҳофизи мардумии Иттиҳоди шуравии собиқ ва ҳозирон, ашъоре суфиёна, дубайтиҳои мардумии водии Зарафшон ва ғайра бо лаҳча ва гуишу оҳанги маҳаллии мардумони мухталиф садо доданд, ки тамоми толор ба по хеста буд ва ҳамзамон суруд мехонданд ва пас аз поёни расмии барнома бо исрор Ҳочй Чурабекро дубора ба саҳна хонданд ва дархости замзамаи сурудҳои навро намуданд. Хонандаи машҳур даъвати онҳоро пазируфт ва руи саҳна омад ва гоҳ бо овозрабо ва гоҳ бидуни истифода аз он ва гоҳ бо мусиқй ва гоҳе ҳам бидуни мусиқй абёти пандомезу шуху масруркунандаро қироат намуд ва орзу кард ҳамаи ҳозиронро дар Точикистон –хонаи ҳар эрониву форсизабон бубинад. Хабарнигори шумо бо муаллифи 1000 суруд, 400 оҳанг, ки бо 24 забон садо додаанд, мусоҳибаи ихтисосй анчом дода, ки дар оянда тақдиматон хоҳад шуд.

Дар ин маҳфил, ки Рамазон Мирзоев, Сафири фавқулодда ва Мухтори Точикистон дар Теҳрон, доктор Мирзо Муллоаҳмад, раиси Анчумани дустии Точикистону Эрон, Алиашрафи Мучтаҳиди Шабистарй, Сафири собиқи Чумҳурии Исломии Эрон дар Душанбе ва раиси Анчумани дустии Эрону Точикистон, Абдуғаффор Абдучаббор мудири бахши робитаҳои фарҳангии Вазорати фарҳанги Точикистон ва дигар мақомоти фарҳангй ҳузур доштанд, таъкид шуд, ки чунин барномаҳо дар қолабҳои мухталиф ва пайваста дар шаҳру устонҳои гуногуни ҳарду кишвар ба муддати зиёд барпо шаванд ва доираи васеи мардумро чалб намоянд. Ва қарор шуд дар рузҳои наздик бо ҳузури ашхоси мазкур нишасте дар амри барномарезии ҳафтаи дустии Эрон дар Точикистон, ки қарор аст дар баҳори оянда дар Точикистон баргузор гардад, доир шавад ва чиҳати пуёиву сермаҳсулй ва босамар будани он пешниҳодоти муфиду корсоз андешида шавад. Аз чумла,оғои Шабистарй пешниҳод намуд аввалан исми ин ҳафтаро бояд тағйир дод, зеро,- афзуд мавсуф, – чй гуна мешавад ду бародарро дуст унвон кунй, ҳамин маҳфил собит намуд, ки мо як чизем ва тафовутҳои хеле кучаку чузъй миёни мо вучуд дорад, ҳафтаи дустй масалан миёни Точикистону Олмон бошад, ё миёни Эрону Итолиё, вале миёни ду кишвари бародар беҳтар аст ҳафтаи фарҳангй ё ҳунарй унвон намоем ва ба пойтахтҳои ду кишвар маҳдуд нашавем, балки бигзор машҳадиёну исфаҳониёну шерозиёну хучандиёну кулобиҳову бадахшониҳо низ шоҳиди ин ҳафтаҳо бошанд ва ба назарам дар эҳёи ҳофизаи ду миллат ҳеч чиз мисли ин фаъолиятҳо таъсиргузор нахоҳад буд.

Оғои Рамазон Мирзоев, Сафири Фавқулодда ва Мухтори Точикистон дар Эрон низ аз фарти шодию сурур ба ҳунармандон ибрози сипос менамуд ва қавл дод дар густаришу тавсеаи чунин маҳофил ба чон хоҳад кушид ва ин тачрибаи аввалро, ки хеле боаҳамият ва чаззоб буд, тақвият, таҳким ва иртифо хохад дод.

Бештари ҳаводорони эронй, ки низ бо чашми худ ин лаҳзаҳои фаромушнопазирро шоҳид буда, онҳоро наворбардорй ё cабт менамуданд, тасмим гирифтанд ҳатман меҳмони ин азизони дустдоштанй хоҳанд шуд ва афсус мехурданд, ки то кунун аз якдигар дур буданд ва сипоси қисмат мегуфтанд, ки онҳоро пас аз чандин чудоиҳо ба ҳам овард ва мисраи Устод Лоиқро, ки Чурабек Мурод гаштаву баргашта хонд ва онҳо ҳифзаш намуданд, такрор мекарданд: Чудо аз асли худ мирад, касе моро чудо кардаст.

 

Алвидоъ , падар

Саргарми омузишу тадкикот

Алвидоъ , падар

Итоати падар итоат ба Худо бошад ва сарпечи аз
падар сарпечи аз худо бошад.
Аз «Нахч-ул-балога»

Рачабмахмади мерган пас аз фавти хамсараш-Нодирамох то дер ба худ наомад. У дуюмин шарики умр ба хок супурд. Турфа ба одамхо дар гайбаш суханхои маломатомез мегуфтанд: марди сархур,занмурда. Ин хамаро у дарк менамуд. Вале маргу зист кори парвардигор аст. Рачабмахмад харду хамсарро дуст медошт,эхтироми заношуи ончуноне мебояд, ба чо меовард. Касе аз хамдехон ёддошт намедихад, ки Рачабмахмад боре ба занаш тахкир,зулму ситам раво дида бошад. Баракс аз хонадории у хасад доштанд.
Аммо марди захмину “тирхурда” ба хотири он, ки фарзандо гушнаву урён намонанд, ба по хест.Хо, хамин орият уро ба каъри маърака кашид.
Харду хамсоя бо дами гарме хонадони мотамзадаро сурог мекарданд. Дар кухистон конунхои сахт руи кор буд.Фардеро ачал гиребон гирад, ба хурмати сохибони маит тамоми ахли дех азодори мекарданд,худро шарики он мусибатзада мехисобиданд.
То як сол, ки сохиби мурда гулшукуфт наораду пирохани мотам аз тан дур насозад, касе наметавоист табли шоди бизанад.Хатто баланд намехандиданд,то бехурматие нисбати мотамдор набошад.
Ёд дори, Рачабмахмад? Хо, ёд дорам.Пас аз чанд мохи азодори ба назди фалони рафтаму гуфтамаш:
-Ако, медонам, ки пештар аз амри бандаги ба чо овардани хамсари ман шумо нияти туй доштед.Аз Уротеппа биринч оварда будед, ки наберахоятонро хатна мекунед,дасташонро халол мекунед?
-Хо , дар кадами додар мурам,рост гуфтед.Аммо худо нахост.
-Илохи барака ёвед.Хурмати маро ба чо овардед.Шодиву гам хама аз чониби худост.Бояд шукргузори хар амри худо бошем.Хар гам гами мо ва шоди хам аз чониби худованд барои мост.Акнун хезеду кори хайрро ифтитох намоед.
-Не, додар, халки худо механдандам,зани шумо кудак набуд-ку!?
-Ако, хей кас санги маломат намезанад.Шаш мох гузашт аз марги он худорахмати.Худам пешмедароям.
Бале,Рачабмахмад муйсафедро бо азобе ба туй рози кунонди.Агар оксакколон-пешкорон-пешвоён дахолат намекарданд,муйсафед юй гуфта: не,дега болои оташдон намемунам,якрави дошт.
Хо, банда кафгир ба даст гирифта, ба хонаи он мард рафтам.Ахли дехро худам ба хонааш хондам.Колабшикани кардам-гу? Оре, аммо марди сохибтуй маросимро хеле одиву хоксорона бе “хайу хуй” гузаронд.На касе суруд хонда на шаб гулхан афрухт,бузкаши ташкил накард.баъд бархе баддаханхо таъна задандаш:хунараша бинед,на буз монду на марра.
Аммо пирамарди рузгордидаву дурандш ва бохирад ин харфхои кучагиро , ки аз дахони лаккиён берун меомад, беарзиш хонд.Саг меаккад, корвон мегузарад-хукми он пир буд.
Наврузмухаммад бо раъйи падар дар маъракахо ширкат меварзид.Сад шукр менамуду ифтихор дошт, ки киблагохаш гули маърака.Охир дар маъракаи ахли диёр агар у набошад, амале сурат намегирифт.Рачаммухаммад оши туйи се кишлок Эсизио поён, Эсизи боло ва Муждифро ухда менамояд.
-Палава пазаду Рачаби Навруз пазад. Воллои мурда хурад зинда мешавад, ситоиш менамуданд хамзамонон.
Дар илми шикор хамто надошт.
Ахён меиданд, ки у дар шикор дасти холи баргардад.
Охирхои тирамоху аввалхои зимистон.Замин зери кабати тунуки куртаи барф хобида.Шаб буд.Рачабмахмад ба писар ру овард.
-Додо, бо ман ба кух меравед?
-Аз барои чи?
-Барои хезум.
Аслан , “хезум”-яъне инбахона буд.Агар касе сурог кунад:Додом тагом барои хезум рафтанд, бояд бигуянд бачахо.Чаро ки шикор манъ буд.
-Майлаш
Харду омодаги диданд.Кузболро пур аз гулингу чормагзу магзу намаку нон карданд.
Посе аз шаб гузашта, падару писар баргаштанд.Дар замини осмон ситорахо сарсабзу нурафшон.Мох муниртар.
Шамоли аз самти дарё вазида хеле сард.Атроф ба назар сокит.Оромиро ахён аккоси сагон, ки аз дурихо шунида мешуд ва таронаи якмароми Зарафшон халалдор месохту бас. Барфи яхбаста зери пои равандагон гарч-гарч мешикасту паст мехамид. Он ду аз пиёдапули Хотамун гузашта, кад-кади пайрохаи борики багали чапи рох мепаймуданд.Дех дар акиб монд,аммо кишлоки Ревит наздик меомад.
Шикорчиёнро пайраха ба кади тагоб-байни ду кух бурд.Онхо субхйидам дар кутанчо карор гирифтанд.Оташ гиронданд даруни хона,чою нон хурданд.
Омин гуфтанду аз худо кушоиш хостанд ва аз чой бархостанд.Муйсафед аз оташдон як мушт хокистар бардошту ба гушаи руймоли миёнаш баст.
Аз ин амал Наврузмухаммад ба хайрат афтод, вале аз падар напурсид, ки:-додо, хокистар чи хикмате дорад?
Харду аз ваззапия ба багали кух часпиданд. Дар рушании руз руи шахи сиёх даме таваггуф намуданд.Бод буи бурс ба димогашон мезад.Муйсафед ба атроф , аниктараш ба тарафи кибла чашм давонд.У борхо аз он махаллаи сералаф, ки охувон ба руи барфистон хуроки пайдо менамуданд, сайд ба даст оварда буд.Шикорчи дар тахмини худ хатто накард. Сели охувон ончо “маъраке” ороста, ба завк “алафдарави” доштанд.
_ Додо, хезед! Зуд ба поён меравем ва илова намуд,-агар боз каме инчо монем,шамол буи мову борутро ба машоми оху мебарад,худо нишон надихад.Он гох рама рам мехурда, мегурезад.
Харду шабехи бодпое ба багали кухи мукобил часпиданд.”Мухосирашудагон”-ро ба гафлат мононда ба чое расиданд, ки бод буи оху ба он ду мезад.
Хуршед савори самамди хеш боло мерафт.
-Шумо аз хамин чо начунбида шинед.То хой нагум ё ишора накунам,амале накунед.
-Хуб додо.
-Шикорчи ба фосилаи тиррас ба галлаи охувон, ки алафзори чо-чо гумбарраруста карор дошт,наздик омад.Яке хануз алаф мехурду дигаре майли хоб дошт.
-Шаш такка,нух чаппуш-модабуз,-шумурд мард.Он яке охуи солдидаи бузурчисму шохро ба нишон гирифт,ки харисона аз барги алафи пухтаву хушкида, ки аз сербори сархам буд, хурдан дошт.
Борхо ин хол мушохида кардааст, мард.Сайд марги худ-лахзаи вопасини зиндагияшро эхсос менамудааст.Ин бор хам он оху лхзае аз хурдан боз истод.Сар боло бардошту ба сайёд нигарист.Бале,кушандаашро дид.Аммо дигар хукуки зистан надошт.Наметавонист фирор кунад,худро зери багали бурс ё санги азими дар пахлуяш вокеъ панох созад.Пойхояш ин тавон надоштанд.бечора оху хатто имкон пайдо накард то ба хар акрабояш,хамнишинонаш бигуяд:
-Падруд, хамнафас, ман мемирам,маро зиндаги охир омад,алвидоъ чаманаистон.Эй бурси нозанин, човидон бош.Пиряхи азим маъзур дор маро. Аё Санги Кабир, ки опгушам гирифтиву аз гармову аз сармо начотам дода буди.
-Инак,- афзуд дар дил мардона оху-эй сайёд,эй махлуки худо, чаро истодаи, бахри чи таъхир мекуни,оташро ба синаам фишон.!
Шукрона мегуям.Маро кисмат ин будааст.Лек инсоф ба чо ор.Модарохувони дар холи зоишро монанди бархе номардхову аз инсоф дурхо сар назан.Фаромуш масоз , ки модарро аз тифли ширхора чудо сохтан ба хотири нафси шум чи кадар гарон будааст.Бар сари нафси хеш мард бош.
Мерган ин хамаро аз он як нигохи вопасини оху дарк бинамуд.Оташ кушод.тир синаи оху бишикофт.Сайд як такон хурду ба замин уфтод.Аз он садои маргбор галла аз хонаи хеш ичборан фирори гашт. Ин хама Наврузмухаммад мушохида дошт. Падар суи охуи тирхурда шитобид, ки бо тег сар аз танаш чудо созад, то бештар чон наканад.
Писар гамгин гашт.У дид, ки опхувон рамида манзили худро тар сохаанду нопадид аз чашм гаштаанд. Мерган ба он чое, ки писараш шинак дошт, нигаристу:
-Додо, акнун хезеду бед, мову шумо шер, кадамтун мубораку бобарору ризкатон фаровон будааст.
Наврузмухаммад аз боло суи падар давид.Аммо падар писарро нохушу ношод дид:
_ Ха, бачам, касал нестед-ку?
-Не, нагзам.
Аммо ба хотири он, ки падар наранчад, ёрои гуфгтани руйрост накард:
-Додо, оё дил доред?Охуро куштед.Ин хусни кухсор-ро сар задед.Дигар сокинони ин сарзаминро , он чарандагони нозанинро, ки дар васфашон адибон хазорон мисраъхо эъчод кардаанд, аз Ватан беватан сохтед.Шояд дуи хамин хайвонхо буд, ки ман аз модар чудо гаштам?
Онлахза падар дар чашмамш чаллоди берахм ба чилва омад.
Марди солори рузгордидаву румузфахм аз маъюсии фарзанд маъни бардошт.
-Додо,пешмаргатон шавам,фахмидам, дилатон барои оху сухт.Фаромуш накунед, ки ин неъматро худованд барои инсон офаридааст.Агар амри худо намебуд, тир ба чисми ин охубарра намерасид.Дина худатон як сухани хуб гуфтед:

Бе амри он султони бахт
Барге нафтад аз дарахт

Пас бояд шукр кунем, ки бо ин сайд, бо ин гушти халоли дорувор,лукмаи поке хамдиёронро муроот мекунем.-афзуд писарро ба огуш кашида.-Аз вачхи он раммаи дар холи гурез малул набошед.Он гала имруз то пагох боз ба хаминмахал бар мегардад.Ин хонаи онон аст.Ман инхолро борхо мушохида кардаам. Агар ба харфи ман бовар накунед, рузи дигар оед,бо чашми худ чаридани охувонро хохед дид.
Бо инхама харфи падар дар чехраи Наврузмухаммад яъсу навмеди чои хеш ба падидае аз хушхоли табдил сохт.Акнун у хам худро дар шикори бобарор , ба дом афкандани сайде бузург сахмгир мехонд.
Аммо дар дил хукм намуд,харгиз чонзодаро аз зиндаги, аз зистан махрум нахохад кард:
Маёзор муре, ки донакш аст,
Ки чон дорау чони шинин хуш аст.

Соли сиюшаш дар масири таърих гом ниход.Наврузмухаммадро, ки мактаби дехро хатм намуда буд, андешаи такмили дониш ба сар омад.Бо ризоияти падар ба маркази нохия-Мадрушкат, ки он чо мактаб-интернат амал мекард,омад.
Аз накли хамсаф, бародархонди шодравон Наврузмухаммад Рачабзода собикадори мехнат Аваз Сафаров.
-Августи соли 1936 ба касди тахсил ману хамсолу хамсинфам-Туйхон Давруков (равонаш шод бодозими Мадрушкат будем.Дар назди таълмгох бо чавони навхати кокинае, ки куртаи алочаи то пошнаи по дошт ва хайрону музтар меистод,дучор омаде.Гуфтамаш:
-Кучои хасти ва падарат кист?
-Аз Эсизи Поёнам, писари Рачабмахмади мерган.
-Хамсоя будем.Мо аз Худгифи Офтоб-афзудем ва худро ба и шиноссондему максади дар инчо буданамонро баён кардем.
Бо Навруз шинос шудем ва аз он лахза дар калби хам нихоле аз боги дусти, бародари шинонда сабз намудем, ки танхо марг тавонист моро чудо созад.
Аммо дидем, ки мактаб аброи мо бегона будааст.ба он танхо ятимон- аз падару модар махрумшудагон шомил месдхудаанд.Чора надоштем.дуруге маслихатомез эчод намудем.ба сарвари мактаб-интернат гуфтем, ки:
– Оре, мо бекасем, хануз тифл будем, ки волидонамон ин чахонро падруд гуфта буданд ва мо ятим мондем.Ва ба хотири он, ки сарварро рахму шавкат ояд, аз дидагон ашк рехтем.Гиря корагор уфтод.Раиси таълимгох гуфт: аввал имтихон бояд супоред.-Омодаем,- гуфтем баробар.

Аз руи матни кутохе диктант навиштем.Муаллим як марду уротеппаги навиштахоямонро аз назар гузарониду:
-Хар се кабул шудед.Аммо хатти Рачабов хонову зеботар, офарин!
Бо хидояти мудири таълим ба назди мудири анбор- Махсуми Чалолиддин омадем, то аз у либоси мактаби гирем.
Вале он мард ба сурати мо нигариста гашаш омад.Киёфааш тунду газабнок сурат гирифт.
– Бо ин киррахои дасту гардану по чи гуна либосхои тозаву озода мепушед?
Ба дастамон собун доду фармуд:
-Равед лаби чу худро шустушу карда бед.
Мо дар “хамоми гарми” чуи пуроб, кик баданро мегазид, шустушу намудем.
Пасон шиму куртаву костюм, ботинка ба тан кардем.Хамдигарро кариб нашиносем.Охир мо ин гуна либосхои зеборо дар умрамон бори аввал медидем.
Тахсил шуруъ гашт. Аз рузхои аввал Наврузмухаммад бо саъю кушиши зиёд ба дарс меомад.Хар харфу сухани устодонро дар марзи дил чун накше дар санг хак мекард.У бо хидояти муаллимон ба мутолиа бисёр машгул мегашт.
Нимсолаи нахустин тахсилро ба бахои хубу аъло ба поён бурд.
Ба понздах кадам гузошт.Соли сиюхафти нахс ба хукми вакт вуруд бинмуд.
Он айём ба муаллимоне, ки неруи дар калбхо афрухтани машъали “дониш” дооранд,чомеа ниёзманди эхсос менамуд.Наврузмухамади хушманду закитабъ бо дастури шуъбаи маорифи нохия ба омузишгохи педагогии шахри уротеппа равон гардид.
Рачабмахмад то ба Донишгох фарзандро хамрохи намуд.Хини бозгашт ба Мастчох назди истгохи “Гули сурх” ба писар ру овард:
– Додо, нури дидаи падар, нагз хонед, ба халки худо шоиста хизмат бигузоред.Он чунон зихед, ки хамвора лукма аз нони халолу беолоиш ба дахон дошта бошед.Бар нафси хеш амир бошед.Чун бо ин сифатхои накуву ороставу пероста гаред, махбуби хамагон карор мегиред.Соли оянда , тутпаз,худо хохад омада, шумоо ба хона мебарам.Ва писарро ба огуш кашиду аз ду рухсорааш буса заду худохофизи намуд.
Пирамард борхаллта ба пушт “кохилона” чониби Масчо кадам ниход,кадам заду пеш рафт. Наврузмухаммад аз паси киблагох нарафт.У мисли хайклае бечон гуё дар холи бехаракат карор дошту чашм аз падар намеканд.
Ногох муйсафед боз истода ба тарафи мукобил ру гардонд.Падару писар ба хам чашм духтанд.

Дидор дар киёмат!

-Додо, панотун ба худо, рохато сафед!-дасташро боло бардошта садо дод Наврузмухаммад.
-Хайр, писарам,ту дар ин чахон маро харгиз нахохи дид.Падруд., дидор ба киёмат, гуфт муйсафед.
-Чаро ин харф ба з абон овард, худ надонист.Хичолат кашид аз гуфтаи хеш.Вал;е донист, ки дури нагузошт,то сухан ба гуши писараш расад.
Лахзае сокит чу кух ба фарзанд дида духт, баъд якбора ба зодгох рох пеш гирифту дигар ба Уротеппа барнагашт.
Ва аммо Наврузмухаммадро харгиз андешае ба сар наомад, ки мабодо ин дидор бо падар барояш вопасин ва он суханхои пеш аз худохофизи васият будааст.
Бо гайрат ба тахсили илм пардохт.Аз олами илм бархурдор гашт.Он хама фармудаи устодон дар дафтари зехн нек бинвишту забт сохт.Бахор омад.Пас он субхи тобистон чилвагар шуд.Мухассил аз санчиши устодони сахтгир бахои аъло дарёфт.зангула садо ва поёнёбии тахсил дод.
Наврузмухамад хар руз чандин бор ба бозору чойхона меомад, то бозгашти киблагохро шодбош гуяду бо у ба зодгох равад.Хо, у Эсизро хешу таборо, сангу хорашро пазмон шуда буд.Чаро пазмон мешавад?Бори нахуст чавон аз маконе, ки хуни нофаш рехта , кариб як сол дур афтод.Тули тахсил чавонро м,ушкилоти зиёде гиребонгир буд: гахе гурусна хам монд, пуле дар чайб пайдо накард, то ивази перохан кунад,ба хаммом равад.Аммо сад шукр, ки дигарон-одамони хайрхох, хамсабако дасти мададу эхсон суяш дароз карданд.
Хушбахтона ин хама пушти сар шуда, лахзаву рузхои шодиву сурурбор низ кам набуд.Мухим:чавон аз бахри донишу фазл бахра гирифт.Худро дар холи чисмию равони пешрафтаву камолёфта мепиндошт.
Ту гуи чашмонаш дар интизори падар “дариданд”Хар бор ба чое, ки падарро гусел карда буд, омада харфи киблагох ёдаш меомад:-Додо, тутпаз худо хохад омада шуморо ба хона мебарам.-Омада шуморо ба хона мебарам:такрор менамуд гуфтаи падарро.
Ба таъбири пирони кухистони афсонагу буд.Чавонро андшаву гумонхои неку ботил ба сар омад: шояд касе туй дораду падарам ош мепазанд, не, дар ин вакти серкори хеч кас туй надорад,ё додом касал шуданд ва амсоли ин.
Пас аз чанд рузи интизорихо бобои Аминхон ном марди хамкишлокияшро дучор омад.Уро падарвор ба огуш кашид.Холу ахвол пурсид.-Ба хурм,ати худо таго, аз дидани шумо дар чашмхоям нур дамид-гуфт бо оханги шоди , вале гирябор.
-Шукри худо ахли диёр хама соку саломат.
-Падарам , ваъдаи омадан карда буданд,-суханро поён набурда гирист чавон.
Оре, бахори соли 1937 буд.Рачабмахмади пахлавонсурат, хамон мергани бехамто, хамон марди дехкон,хамон шахси пешкор,хамон марди хамвора либоси футуватбатанро рузе ачал доман гирифт. Ва хамдехон ба як чахон фигони нола дар мазористони ачдоди барояш манзили охират эчод бинмуданд.
Бобои Аминхон наметавонист бо харфи нохуш бачаи чавони бе ин хам маъюсу “огахшуда” аз марги падарро гамгин созад.факат афзуд:
-Додотун, хохарзода дар тагоб хирманкуби доштанд.
Агар майли бозгашт дошта бошед, биёед бо хам ба кишлок биравем.
Ба хона омад чавон киблагохро дар халкаи хамдиёрон пайдо накард. Хамон буд посухе , ки аз Аминхон дар Уротеппа шунид.
Аммо субхи дигар бародару хохар ба огушахш бигрифтаву аз фавти падар огохаш сохтанд.
Тан ба такдири илохи дод.Тахорат сохту ру чониби мазори волидайн ниход.
– Ассалому алейкум ахли кубур-гуфт.Дар сари кабри падару модар дузону биншаст.Хомуш,вале хун бигрист.Ба руймолча губори болои санги гур пок карду ба мижгон молид.Ояте ба рухи хуфтагон хадя сохту гуфт:
-Волидайни муътабар,Ончунон хохам зист, ки хохон будед. Падруд, азизон,то рузи чазо. Худованд манзилгохтон нурафшон ва рухатон шод бидорад.

60-солаги муборак устоди азиз ва каламкаши мумтоз

Имруз дар ин фасли дайи бахорсурат инсони бузургу халим, фурутану нексират,муаллифи як катор китобхову маколоти илми Шохмирзои Хучамухаммад зодруз дорад. Мавсуф 18 феврали соли 1949 милоди дар рустои Худгифи Соя , нохияи Мастчох дар оилаи дехкон чашм ба ин олами хасти во намуда.Узви конфедератсияи байналхалкии журналистон

60-солаги муборак!

Шохмирзои Хучамухаммад кайхост, ки аз соликони чодаи Сухан мехсуб меёбад.Мавсуф дар рузномаи нохияи Мастчох- “Машъал”, “Агитатори Точикистон”, кумитаи радио ва телевизиони чумхурии Точикистон фаолият дошта,хамчунин муаллифи кутуби “Сурмаи дил” (хамрох бо писараш Шохмансур) ва “Касидаи чавонмарди” (дар хамкори бо Мирзохамдами Шарифзода) буда “Ахтари зулматсуз” асари сеюмини уст, ки аз рузгору корномаи Кахрамони Мехнати Сотсиалисти зиндаёд Навруз Рачабов хикоят мекунад. Муаллиф бо сухани буррову суханни нишонрас симои кахрамонро тавре нигориш дода, ки ягон нофахмие дар нисбати у боки намемонад.Ба нависанда паи офаридани осори нав ба нав илхоми пурчуш мехохем ва таманно мекунем, ки ин “Ахтар” тамоми зулматхоро бисузад.

Ҳасани Қариби

Ҳасани Қариби аз шоирони чавону тозагуй ва номовари Эрон аст,ки ҳарфаш нав, бадеъ ва самимона аст. Мо аз китоби у- “Ба нокучои ин чодаҳо” чанд ғазали уро тақдими хонандагони азиз мегардонем, умед аст хотирашон шод гардад ва табъашон болида.

Нилуфаре бар об
Вақте сафар оғози як такрори беҳудаст
Дунё бидуни чодаҳо дунёи осудаст.
Мо хаймаро такфир мекардему мехондем:
-Нафрин ба ҳар пое,ки роҳеро напаймудаст.
Рафтему сарҳо ногаҳон хурданд бар девор
Тақдир боре инчуни будаст то будаст.
Мо роҳиёни дузахи фардои човидем
Инро Худо гуфтасту Шайтон низ фармудаст
.Ночор чун нилуфаре бар об мемонем
Бо руҳи саргардону бо чисме,ки фарсудаст.
*********8 ****** 8****** 8*****
Шаб
Ди шайх бо чароғ ҳамегашт гирди шаҳр,
К-аз деву дад малуламу инсонам орзуст.
Мавлави

Шаб буд агар шаб буд,дилтангтарин шаб буд

Шаб буд агар шаб буд,дилтангтарин шаб буд,
Фардои фуру рафтан,фардои ҳамин шаб буд.
Торик агар пилке,беҳуда ба ҳам мехурд,
Гуфтанд бубин –дидем-маънои бубин,шаб буд!
Гуфтанд намебинед,нур аст,ки меборад,
Дидем ҳаво шаб буд,дидем замин шаб буд.
Рафтанд…намедонем,монданд…намедонем
Он суй агар шак аст,ин суй яқин шаб буд.
Ди шайх чароғеро дар шаҳр ба руз афрухт,
Мо қиссаи он рузем,рузе,ки чунин шаб буд.
*** *** *** *** *** *** *** ***
Аҳриман
Расид аз курароҳи осмон бебок –Аҳриман,
Ба дунё хайма зад чун васлаи нопок Аҳриман.
Халоъ дар зеҳнҳо печид,пиндори кашонидаст,
Ғубори шаб ба руи Машриқи идроки Аҳриман.
Савори асб лам додаст бо лабханди заҳрогин
Аҳуроро чу сайде баста бар фитрок Аҳриман.
Шабона найзаро дуздид аз пиндори оҳангар
Ва садҳо буса зад бар шонаи Заҳҳок Аҳриман.
Тамоми роҳҳ о боз аст,аммо хуб медонам
Ки руи чоҳро пушонда бо хошок Аҳриман.
Худоро инчунин дар заҳмати дузах намеандохт
Агар мекард он шаб сачдае бар хок Аҳриман.

Aъзам ХУЧАСТА

Azam Khujasta-a famous great modern tajik poet.

Шеър шоир мешавад

Шеър шоир мешавад
Вақте ту бо сеҳри сухан
Байтҳои ноб иншо мекунй.
Шеър шоир мешавад
Вақте ту бо начвои гул
Розҳои сина ифшо мекунй.
Шеър шоир мешавад
Вақте ки ту
Медиҳй бар вожаҳо умри абад
Ҳарфҳоро солики дунёи мантиқ мекунй
Менавозй пайкари эҳсосҳо
Ишқро бар ошиқон шайдову ошиқ мекунй.

Шеър шоир мешавад
Вақте ки ту
Шона бар зулфи парешон мезанй
Сурма бар абруву чашмон мезанй
Шеър мегардй саропо дар назар
Оташ андар олами чон мезанй.
…
Шеър шоир мешавад

Гули Марям
Ай хонуми даймоҳй, моро ту баҳор астй,
Ай лутфи шаҳаншоҳй, шахдиву хумор астй.
Ту туркиву ман точик, ту хушгилу ман ошиқ,
Туркона кушй моро, баҳ-баҳ чи нигор астй.
Мо дар раҳи ту фардем, н-аз руи ҳавасбозй,
Донам,ки немедонй, донй, ки на ёр астй.
Мо сайди туем бингар, завлона ба по дорем,
Дар доми туем, аз чи дар қасди шикор астй.
Гоҳе гузарй аз мо нодидаву бепарво,
Пайваста шитобони, ту тундсавор астй.
Ҳар дидани ту моро бар хеш намоёнад
Оййина мо ҳасти, бе гарду ғубор астй.
Теҳрону Душанберо пайванд диҳем бо ҳам
Ту ҳалқаи васли мо,на ҳалқаи дор астй.

Кош

Барфи нахустин омаду рафт
Аммо
Кай расад барфи охир
Ту медонй?

Ҳануз пушти тирезаи баста
Ки ях бар захомати шишаҳо афзудааст
Китоби сарди рузҳоро мехонй.
Пушти тиреза
Дарахтон ҳамчунон бо дастони урён
Ба роҳи чучаҳо дар сояи сукут хуфтаанд
Ва интизор дар соқаҳояшон чавона задааст.
Ин зимистон таманнои гармй
Дар шохаҳои дарахтон ях зад
Ва насими руйидан туфон шуд

Ин зимистон табассум дар лабони духтарон сармо хурд
Ва эҳсос дар коби чашмҳо тагарг шуд
Ва шушаҳои яхй дар чангалҳо барг шуд

Кош ин барфи охирин бошад
То сабри гандида
Дар пайванди нур ва гармй об шавад
Ва дар шохаҳои хушкида
Гушвора хандаи офтоб шавад.

Чй шуд?

Эй бандии банди гамон, овои озодй чй шуд?
Вайронамаскан гаштайи, руъёи ободй чй шуд?
Аз хештан бибридайи, савти дигар бигзидайи,
Мотамнаво мебинамат, он шуру он шодй чй шуд?
Фарри каён пар-пар шуда, фарҳангҳо абтар шуда,
Он шуълаҳо ахгар шуда, ойини ачдодй чй шуд?
Ту аз “ман”-и худ дуртар, бо хештан ночуртар,
Садпораву ранчуртар, ангезаи родй чй шуд?
Чамшедро чоме дигар, Ковусро номе дигар,
Ин субҳро шоме дигар, он асли бунлодй чй шуд?

Илхом аз Шанбам, шоираи иронй

Ба баҳори нав расидем

Гули ман, баҳор мекун, ба баҳори нав расидем
Зи ғамон фирор мекун, ба баҳори нав расидем
Гули сабзаро биёвар, зи чаман ба мулки сина
Ҳаваси хумор мекун, ба баҳори нав расидем
Сари зулф бод медеҳ, гули лаб ба ханда во кун
Дили мо шикор мекун, ба баҳори нав расидем
Ба сипоси ин саъодат, ба тавофи куйи У рав
Назаре нисор мекун, ба баҳори нав расидем

Ман хастаам

Ман хастаам, ман хастаам дар гиру дори солҳо
Афтодаам, гум гаштаам андар хами гудолҳо
Ин ранги зардам кас надид, ҳарфи дилам кас нашнавид
Манро зи ман бигсастаанд, ин курҳо ин лолҳо
Аспи сапедам мерабуд гоҳу гаҳе бар Каҳкашон
Ҳайфо, варо бибридаанд, ҳам ёлҳо, ҳам болҳо
Ришу ҳичоби зоҳирй ойинаи тақво шуда,
Чуз ҳарзаҳое беш нест, ин қилҳо, ин қолҳо
Фарри Каён пар-пар шуда дар хитаи номоварон
Мадҳе намегуяд касе аз Рустаму аз Золҳо
Лайлй зи Мачнун хаста шуд, Вомиқ зи Узро дур гашт
Ҳусну малоҳат рафтааст, аз ин хату ин холҳо…

Мусохиба

Макоми зан, оила, накши тахсил ва хусни зиндаги.Ё шаммае аз холати ин масоили руз дар чамоати Мастчохи нохияи Мастчох.

• Оиди ин масоил мо тасмим гирифтем бо каламкаши шахири точик устод Шохмирзои Хучамухаммад хамсухбат шавем. Мавсуф 18 феврали соли 1949 милоди дар рустои Худгифи Соя, нохияи Мастчох дар оилаи
  дехкон чашм ба ин олами хасти во намуда.
  Узви конфедератсияи байналхалкии журналистон
  Шохмирзои Хучамухаммад кайхост, ки аз соликони чодаи Сухан мехсуб меёбад. Мавсуф дар рузномаи нохияи Мастчох- “Машъал”, “Агитатори Точикистон”, кумитаи радио ва телевизиони чумхурии Точикистон фаолият дошта,хамчунин муаллифи кутуби “Сурмаи дил” (хамрох бо писараш Шохмансур) ва “Касидаи чавонмарди” (дар хамкори бо Мирзохамдами Шарифзода) буда “Ахтари зулматсуз” асари сеюмини уст, ки аз рузгору корномаи Кахрамони Мехнати Сотсиалисти зиндаёд Навруз Рачабов хикоят мекунад. Муаллиф бо сухани буррову суханни нишонрас симои кахрамонро тавре нигориш дода, ки ягон нофахмие дар нисбати у боки намемонад.

Устоди кироми, сараввал Шуморо ба муносибати иди бахор-иди эхёву сарсабзихо шодбош мегуям. Сониян мехостам аз лисони шаккарбори шумо нуктае чанд оиди Зан-Модар-ин маншаи вучуд. бишнавам.

_ Макому мартабаи модар дар каломи осмони-Куръони Мачид ва аходиси набави ситоиш шудааст.Расули Акрам (сс) фармуд: “Бихишт зери кудуми модарон аст”. Ва чун ба адабиёти чахон ру оваред, садхо модарномахо перомуни бузургии зан-модар-ин маншаи вучуд суруда шудаанд.
Муаллими ахлок Саъдии Шерози дурри маъни суфт:

Канору бари модари дилпазир,
Бихишт асту пистон дар у чуи шир.
Дарахтест болои чонпарвараш
Валад меваи нозанин дар бараш
На рагхои пистон даруни дил аст
Пас ар бингари шир хуни дил аст
.
Модарномаро боз то ба даххо сафха метавон ба дарозо кашид. Зеро агар Фарходсифат кухкани бинмуда аз руди Зарафшон бо кулахо то ба куллаи кухи осмонбуси кишвар-Исмоили Сомони об барориву фаввора бисози ба якшаба ранче ки модар сари гахвораи тифл менамояд, баробар намешавад. Фалсафаи модар ин аст, ки хизмати фарзанд дар нисбати у адонашаванда будааст. Бубинед , Парвардигор ба шарофати нури Мухаммади хаждаххазор олам офарид.

Ва он Хазратро низ Модар сабаби вучуд шуд. Аз ин ру метавон хулоса баровард, ки Модар аз махлукоти муътабари яздонист, ки дуояш назди офаридагор макбулу пазирост. Аз нигохи банда мухобот нахохад шуд, агар бигуям, ки хеч сухансарое чун Лоик дар офариниши сифату бузургихои модар бо мухаббат ва ин кадар самимонаву дилчаспу макбулу асарбор достон нагуфтааст.
Устод аз сузиши мехр мегуяд:

Сад чону дил фидои як мудаъои модар
Фатху кушоиш орад дасти дуои модар.

Ин дам саволе ба миён меояд: оё мо хама фарзандони модар уро -модарро он худованди заминиямонро чунон мебояд эхтиром менамоем?

Дар ин маврид посух на хамеша мусбист. Аммо шукрона мегуям, ки фарзандонеро, ки хурмати волидайнро-падару модарро аз сидк ба чо оварданду меоранд, хар чо бираванд, оби равон пешашон меояд , хока гиранд зар мегардад.
Сад дарег, сад афсус, ки бархе фарзандони модар- ин сиришти пок рисолати худро фаромуш намуда, амали шайтони зохир менамоянд. Шохидам нохалафписаре модарро чунин гуфт: “Ту кай мемурда боши, худо хам аз ту безор аст, некон мемиранд, ту боши барои гандагихо чу хук хохи мурд”
Гуиё “чурми” модар ин буд: пири доманаш гирифта, солиёни зиёд дардманду бистари. Ва бо он чисми ранчуру нотавон хамвора зикри худо бар лаб дошт, бо ишораи дасту по намоз мегузорид. Хуш, модар чи ёфту он фарзанди лаъинтабъу бадкеш чи кашид?! Як субхи рузи чумъаи тобистон модари суфиманиш бо нидои хак лабайк гуфт. Ахли дех гувоханд, ки фарзанди девсирати кампири рахмати сохиби хонаву рузгор бошад хам, саргардону бенуру рондаи маъракахои мардум буда, назди зану фарзанд саг кадр дораду у не. Оре, сазои окшуда ин аст.

Хуб, устод, оё гуфтан метавонед, ки имруз зан дар чомеаи кунуни чи макомеро дорост?

Имруз дар чомеаи кишвар сахми занон дар хама чабхахои зиндаги эхсос мешавад. Сарвари давлат бахри баланд бардоштани макоми зан мудом бо чашми мехри падари менигарад.Бо квотаи президенти садхо духтарон-хатмкардахои дабистонхои дехот дар донишгоххо тахсил доранд.Метафвон чандин занонро ном бурд, ки дар чодаи илм мушикофи доранду хусули эчоду таълифи эшон мушкилоти хамватанонро осон менамояд.
Аммо ин нукта ки гуфтем шодиовару ифтихорангез.
Ва чун хама парвардаи обу гили Точикистони азизем, боясти хамкисмати ” хар шоду гамаш” бошем. Яъне дра чомеаи мо мутаассифона ночурихо ва нобасомонихое рубаруст, ки дилро хичил месозад.Шунидани ин бурхон нанги бенангист, ки бархе аз занону духтарони точик ба амалхои паст даст мезананд, аз кабили беномуси-танфуруши. Аз як расонаи хабарии хоричи шунидам, ки гуфт: Дар кишвархои дуру наздик садхо занонони точик (бадбахтона бархе бо хидояти волидайн) барои ба Дубай ба нияти маоши рузгор пайдо намудан, ба “хунари” танфуруши фотихаи “бахти сафед” гирифтаанд. Ин беномусиро чанд тан аз духтарони ахли сукунати маркази вилоят содир намудаанд. Хушбахтона масъулони кудратии кишвар ингунахоро ба зодгох баргардонида, паси панчара кашиданд.
Бубинед, таърих гувох аст, ки гузаштагони мо аз чумлаи занон кахрамонони Шохномаи Фирдавсию “Ривояти Сугди”-и Сотим Улугзода алайхи адуи тачовузкор бахри хифзи марзу бум, ки рустамона размидаанд. Аммо чи бешарафист, ки барои “чолон” намудани “нафси саркаш” аз ачдоди Зебонисову Робияхо ва Махастиву Манижахо ин гуна размхо, ки ба шаъни Ватану миллат газанд меоранд, руй дихад.Чунин будаст, ки сухансарое фармуда: “Чу мо фарзанди куххои баландем, ба мо пасти намезебад “Хохарам”!
Беш аз дах сол кабл нахустсафафри чумхурии Исломии Ирон, дусти кабири мо-точикон, киёи Алиасгари Мучтахиди Шабистари аз сафари Тошкант бармегаштааст.Тирамох.Вакти пахтачини будааст.Ин марди хассосу мехрубон хини ба каламрави Мастчох расидан, аз ронанда хохиш менамояд, ки сабукравро дар канори рох нигах дорад. У вориди пахтазор гашта, назди чинакчиён карор мегирад. Бо сагирау кабир бародарвор вохуриву сухбат менамояд.
Пирамаред эшонро нахсиносад, хам аз руи русуми точики ба бошишгох, ба мехмони мехонад.
_ Бисёр мехохам бо масчхохиёни бо нангу ор сари сурфае биншинаму харфу хичои дилбоз бишнавам. Аммо халли масоили мухим, талошхо дар рохи сулхи бародарони точик дар сар дорем нишасту сухбатхо вакти дигар.

_ Лутфан бигуед, – мепурсад аз муйсафед,-пахтачинхо кихоянд?

_ Дар кадамотун мурам мехмон,-хаминхо бо ишораи даст
пахтачиндухтарону писаракони пешдоман ба миён бастаро нишон медихад.

_ Инхо хама мактабхон бояд бошанд.

_ Рост, гуфтед, додар. Аммо падархову бародарони инхо хама ба Руссия ба мардикори рафтаанд.

Мехмон каме сукуту андеша варзида баъд ба мизбон ру меорад:
_Шумо ахли китоб хастед?

- Шукри худо Куръон, Чоркитоб мудом руи даст дорам.

- Хеле хуб. Пачтачини хам равост, чаро ки он ба иктисодиёти кишвар зарур. Вале фаромуш насозед, ки мову шумо ворисони Абубабдуллохи Рудакиву Хофизу Камолу Саъдиву Фирдавси хастем.
ва
Дониш андар дил чароги равшан аст.
В-аз хама баъд бар тани ту чавшан аст.

бояд шиори хар точик бошад.
хайр, худо хофиз.

Шукри худо, ки баъди беш аз хазор сол давлати Точикон бо хиёнати абаркудратхову душманони миллати мо бо табартаксимкунихо, бо аз даст рафтани Бухорои маркази ислому дин ва Самарканди сайкали руи замин дигар бора бо амри растохези, мехрубонии худо арзи хасти кард.
То хануз замони гузариш пеши ру дорем. Холи таълиму тадрис дар макотиби умумиву оли табъро болида намесозад. Чи касем, ки хонахои дабдабанок месозему дар хона китобхона надорем.Хеле бад аст, ки бо чурми зумраи кухнапарастони сари мансаббуда (манзур маориф) сифати таълиму тарбия дар мактабхо бех намегарад.Писаракону духтаракони гулру кори вазнини пахтакори бар душ доранд. Метарсам, ки дар дахсолахои наздик маъракаи чабхавии “махви бесаводи” зарур нагарад. Бубнинед, имруза дар мактаби замоне овозадори № 10 (н.Мастчох) ба иллати набудани устод фанхои физикаву риёзи, забонхои руссиву англиси омузонда намешаванд
Хуш масоили халталаб бисёр. Ба таъбири шоир “ин дарда ки ба гуям!?” ба хар хол мо оптимистем ва умед ба сабохи босафову байти булбули Шероз:

Сабр кун Хофиз ба сахти рузу шаб,
Окибат рузе биёби комро
мудом дар лаб дорем.

Хуб, устоди азиз, холо лутфан оиди чи гунагии зан лукмае мегуфтед??

Банда на онам, ки оиди ин мавзуъ рисолаи доктори таълиф намуда бошам. Аммо ба хайси як узви чомеа тули умри кутох миёни мардум, руи сахнаи театр,намоиши оинаи нилгун,сахфаи кутуб то андозае аз Олами Зан чакомахо бардоштаам. Дар нисбати зан боло бахои Паёмбари гиромиро зикр намудем. Замоне дар редаксияи адаби – драммавии радиои Точикистон фаолият доштам. Рузе аз як марди кухистони ба дастам нома расид.Унвонам мазамматномаи зан.Чанд байт меорам аз он “дарднома” и аз зан дидаи он мард.

Хар чо, ки бунафша буд бар хок афтод,
Кулли марди нек бар зани нопок афтод,

Аммо ин нуктаро ба чомеаи занон нисбат додан хукми адл нахохад буд. Зан бояд пеш аз хама сохиби ахлоки пок бошаду аз Худо битарсад. Мардум маколе дорад: “Пеш аз аруси чашмонатро боз кун, баъд махкам пуш” Ин чи маъи дорад? Зохиру ботини маъни хитоб ба духтари болиге гушзаду хушдоре аст, ки дар арафаи издивоч карор дорад.У бояд шавхаре интихоб намояд, ки бо хамаи сифатхояш марди ороста бошад. Агар худованд фардеро хамболинаш созад, ки сохиби аклу хусни расо, хунар, дорои, нангу номус, хирад, бомухаббат бошад пас дарёбад, ки хам дар ин дунё ва хам дар укбо бихиштро сохиб аст.

Боз мегуянд:

Точ бар сар мекунад зан мекунад,
Хок бар сар мекунад, зан мекунад.

Ахли маъни дурри маъни суфтаанд. Ба хонадоне, ки зани отифа по гузорад, баракати физо мефизояд. Шукрона дар махаллаи мо ин гуна оилахои намунави хеле зиёд хастанд. Аввалан, рузгорашон обод, хама тансихат, бодониш ва зебо, нафърасони миллату механ.

Ба пиндори Шумо зани нек чи сифате дорад?

Яке аз занони Хазрати Мухаммад рисолатпанох (сс) пеш аз он, ки шавхарро ба масчид гуселонад, эшонро шустушу мекард, бо перохани тоза, баданашонро бо гулом муаттар месохту муи сару ришашонро шона мезад. Илова бар ин сифати дигари хуби зан он аст, ки бояд бар шуй хамвора хандон бувад.
Дар адабиёти чахон зикр шудааст: зани нек бояд хофизи амволи рузгор бошад ва агар ба сарфу харч ба ифрот рох дихад, пас у ахли дузах хохад буд. Ин таъкиди Каломи Рабонист.

Оё Шумо худ боре бо хамсар тунди кардаед??

Чаро не (хандоханд). Шукри худо тули беш аз чил соли оиладори сохиби дах фарзанду наздик ба си набера шудем. Аммо бузургон фармудаанд:

Зану шавхар чанг кунанд,
Аблахон бовар кунанд.

Ё, ба чанги зану шавхар остонаи хона хандидааст.

Фарзанд чи гуна волидайн намуна….?

Фахмидам. Худро аз чумлаи донишмандони маъруф намепиндорам. Шукри худо мегуям, ки фарзандонам хама ахли Куръон, дар замирашон дарахти гояи хештаншиноси, худогохи сарсабз аст. На онем, ки бо захмати калам барояшон кох бунёд созем. Аммо тули солхо даххо китоб гирд овардаам, ки хамаруза фарзанду наберагон ва пайвандонам аз ин кохи бегазанд дар масири зиндаги панд мегиранд.

Лутфан чанд нукоте оиди мартабаи арус арза доред.

Басо духар, ки сохибточ гардад
Ба гирдаш сад писр мухточ гардад.

Хак чониби сухансарост. Духтар дар хонадони волидон мисле мехмон аст. Чун бахори хабдах ба хонаи умраш дар кубад, хостгорхо меоянд. Хушбахтии духтар орзуи хар падару модар аст. Хушбахтона , бисёр падару модарон то ахди аруси духтарро бо асосхои илми оиладори хуб мусаллах менамоянд. У донишхои шавхардориро, пухту паз, духатн, муносибот бо ахли хонаи хамболинро фаро мегирад. Дорои ин сафатхо хушбахт ва дарахти орзухо боровар. Аммо бархе баръакс духтари тихимагз,чисман носолимро бо таъбире “ба бозор” мебаранду фарчом сарди , агар чудо нашаванд, зиндаги талх. Табиист, падару модаре, ки аз хавои шахри Китоб, хоса каломи яздони бархурдор бошад, бо муаллимони ахлок-Саъдиву Чомихо, Газолихову Аттор, аходиси набави, “хамсухбати”-ро пеша карор дорад, иншооллох шафоат хохад дид.

Он гуна , ки хамагон вокифем, кам нестанд теъдоди хавзахои илме ки дар Мастчох фаол хастанд.Лутфан сухане чанд рочеъи ин хавзахо мегуфтед!

Чаннатмакони киблагохи, хадис мегуфтанд, ки дар дехи кучаки мо Худгифи Соя, ки дар огуши куху руди Зарафшон вокеъ буд, русуме дилбоз руи амал будааст. Дар мехмонхонаи мо ва бобои Муллорачаб шабхангом мохо чанд дафъа бо гирди хам омадани уламову удабо ва фузалои дех махфили шохномахони, мавлавихони барпо мегардидааст. Аксар вакт дар ин чамъомадхо олимони ирфоние чун Эшони Муфти ва Муллоумар ширкат мечустаанд.Феълан ин суннати ниёгон гуиё вучуд надорад.Шукрона тухми киштаи он гузаштагони хирадманд дра холи бороварист.Бо вазиши насими маънавизои хамон суннати гузаштагон ат, ки имруз чанд тан аз фарзандони ин кухан диёр аз кабили Мирзолатиф (эшон наздик ба сад сол умр кардаанд), Хочи Муллониёз, Хочи Мухаммадназир,Хочи Мирзоолим,Нурмухаммад хофизони хуби Куръону хадис, фикху ирфон буда,дар таълиму тарбияи наврасон сахми бузург доранд.хамчунин дар бахри илму адаб гаввосиву сохибгавхарии парвардагони ин марзу бум монанди Мирзо Шукурзода, Чура Юсуфи, Аъзам Хучаста, Сайфуллои Муллочон, Олим Салимзода, Нормухаммад Саидзода, Шохмансури Шохмирзо, Фирдавси Аъзам , Абдукодири Абдукахор ва чанде дигаронро метавон аз шамъи фурузони хамон махфилхо ва неъмати “Чашмаи шоир” донист.
Ин дам дар ИХД Сомониён ки ахли сукунаташ аз чор дех Ревомутку Рогиф ва Худгифи Сояву Худгифи Офтоб таркиб ёфтааст, ахли фазл хеле фузун аст.
Дар боби тарбияи наврасон, хоса, духатарон бештар эътибор дода мешавад. Бо эхтимоми Хочи Зиннатпочо хавзаи илмие амал мекунад, ки даххо занону духтаронро ба таълим фаро гирифтааст. Хадафи Хочибону як чиз аст: Занону духтарон Куръону Чахоркитобро фаро бигиранд, хирадманд, худшиносу худогох, мехнатдусту покахлок ба камол расида аз бадихо дар хазар бошанд. Бо сахми Зиннатпочову хамтоёнаш расму оинхо-маъракахои шоду гам ба танзим омадаанд. Самари хуб ин аст, ки аз навхонадорон оилаи мустахкам созмон додаанд. Шукрона гуиё ба иллати “мувофик наомадани ситорахо” вайроншавии оилахо ба мушохида намерасад.

Оиди накши китоб, фикр мекунам Шумо сари ин мавзуъ то андозае гуфта гузаштед. Аммо агар нуктае оиди арзиши ин ганчина ва фаолияти китобхонахо арз медоштед, мамнун мегаштам.

Хеч ганче бехтар аз фарханг нест,
То тавони руй бар ин ганч нех

Оре дар хама давру замон китоб дусту хидоятгари инсон будааст. Китоб назди Худованд басо мукаррам аст. Офаридагор ба воситаи чабраил ба хазрати Одам си китоб фиристод. Хамчунин ба чанд расули худ ва китоби охирину мукаддас он мукаддасот хотамуланбиё Расули акрам (сс) Куръони Мачидро
Дахсолаи охир дари китобхонахои дех баста. Агар китоб нахонем, як сифати инсониро аз даст дода, ба хайвоне наздиктар мешавем. Сухансарое фармуда: касе харруз акалан панчох сахифа китоб нахонад, харгиз хирадмандаш нахонед. Пас хар кас ба худ суол кунад, оё имруз сахфае хондааст. Мо миллати фархангпарварем. Аммо аз нихгохи сохибназарон вактхои охир дра олам аз чумлаи онхое чой гирифтаем, ки сатхи фархангиямон коста.
Чумхури дар нисбати муносибат бо хоричиён сиёсати дархои кушодаро пеш гирифтааст.дар дехот ба чои як колхозу як раис беш аз си хочагиву си раис амал мекунад. Сарвар бояд донишманду хирадманд бошад. Сарварон вакти вохуриву сухбат бо хоричиён чехраи миллату ватананд.Хастанд, онхое, ки ба сифати рохбари арзанда , афсус, ки бархе чаваконе гандумнамои мекунанд.Табиист инчунин афроди бедониш бенанги моянд, ки аз ин “дермантинхо” худ мебояд, ки канора гирем.

Таманнои шумо ба хамаи Занон-модарон ки дар арафаи иди худашон карор доранд.

Аз даргохи Яздони Манон талабу дархост дорам, ки ба хамаи модарони дунё саодату сарбаланди, заковату хирадманди, отифаву садокатманди ато намояд ва бигзор дар хонадони хар модари точик нуру зиёву рушани фурузон бод ва кулуби эшон саршор аз мухаббату ишку илтифот бошад.

Барои сухббати самимиятон як чахон ташаккур!
Сухбаторо Фирдавси Аъзам

Рузи байналхалкии занон!

Ҷашнгирии рӯзи байналхалқии Занон дар Ғарб

Рӯзи байналхалқии занон — идест бахшида ба занон, ки дар баъзе кишварҳо рӯзи 8 март ҷашн гирифта мешавад.

Таърих
Рӯзи байналхалқии занон дар аввал рӯзи мубориза бар зидди беҳуқуқии занон буд. Он иди Бонувон набуда, балки ҷашни занони инқилобгар буд
Амрико ва ё иттифоқҳои касабаи зано
8-уми марти соли 1857 дар Ню-Йорк коргарзанони фабрикаҳои пойафзол ва дӯзандагӣ гирдиҳамоӣ карданд. Онҳо даъвои кӯтоҳ кардани рӯзи корӣ, беҳтар кардани шароити меҳнат ва маоши ба мардон баробарро талаб карданд. Он вақтҳо занон то 16 соат дар як шабонарӯз меҳнат мекарданд, вале барои корҳояшон музди ночизе мегирифтанд. Мардон баъди намоишҳои эътирозии рӯзи кории худро то 10 соат кам карда буданд. Дар бисёр корхонаҳои ИМА иттифоқҳои касаба пайдо шуданд. Пас аз 8-уми марти соли 1857 як иттифоқи касабаи нав созмон дода шуд, ки бори аввал дар таърих занон аъзои он гардиданд. Дар ин рӯз дар аксари кӯчаҳои Ню-Йорк садҳо занон ба намоишҳои эътирозӣ баромаданд ва даъвои соҳибшавӣ ба ҳуқуқи овоз доданро карданд.

Аврупо ва Клара Сеткин
Таърихи ҷашнгирии Иди занон бо номи Клара Сеткин алоқаманд аст, ки гурӯҳи инқилобии худро, ки аз занон иборат буд, барои мубориза бар зидди истисморгарон ташкил додааст. Ҳарчанд ки барои ин кор на як рӯз сарф шуда буд, вале аъзои гурӯҳ ба қароре омаданд, ки рӯзеро чун Зодрӯзи “пролетариати занон” ҷашн гиранд. Соли 1910 дар шаҳри Копенгагени Дания дар конфуронси дуввуми занони сотсиалист бо пешниҳоди Клара Сеткин қарори ҷашнгирии рӯзи “муборизаи занон барои ҳуқуқҳояшон” қабул карда шуд. Дар он гуфта мешуд, ки ҳар сол бояд рӯзи занон ҷашн гирифта шавад, ки он бояд “пеш аз ҳама барои ташвиқи ба занон додани ҳуқуқи овоздиҳӣ” хизмат кунад. Ҷашнгирии Иди Бонувон чун даъвате ба муборизаи занон барои баробарҳуқуқӣ, қашшоқӣ, эҳтироми занон ва ҳуқуқ ба меҳнат буд. Санаи ҷашнгирии рӯзи Байналхалқии занон мувофиқи пешниҳоди узви Кумитаи Марказии ҳизби сотсиал-демократӣ Елена Гринберг 19 март таъин шуд. Ва бори аввал рӯзи Байналхалқии занон соли 1911 дар Олмон, Австрия, Дания ва Швейсария маҳз 19-уми март ҷашн гирифта шуд. Соли 1912 он дар ҳамон кишварҳо, вале 12 май баргузор гардид. Соли 1913 аз мушкилоти ташкилотӣ ихтилофот ба вуҷуд омад: дар Олмон онро 12 март, дар Австрия, Чехия, Венгрия, Швейсария, Ҳоланд – 9 март, дар Фаронса ва Русия – 2 март ҷашн гирифта буданд. Танҳо соли 1914 дар тамоми ҷаҳон рӯзи Байналхалқии занонро дар ҳама ҷой 8-уми март ҷашн гирифтанд, чунки рӯзи ғайрикорӣ-якшанбе буд. Ва баъд аз ин дар ҳамин рӯз қарор гирифт.
Ҷашнгирӣ дар ИҶШС
Дар Русия рӯзи Байналхалқии занон маротибаи аввал соли 1913 дар Петербург ҷашн гирифта шуд. Аз солҳои аввали ҳокимияти Шӯравӣ, 8-уми март иди давлатӣ гардид. Дар моҳи марти соли 1917 занон ҳуқуқи овоздиҳӣ пайдо карданд ва дар Сарқонуни соли 1918 сиёсати баробарҳуқуқии занон акс ёфт ва дар ҳаёт татбиқ шуд. Оҳиста – оҳиста рӯзи Байналхалқии занон аҳамияти сиёсии худро гум кард. Аз соли 1965 бо қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС он рӯзи ғайрикорӣ гардид. Дар айни замон маросими ҷашнӣ-расмии дар ин рӯз мавҷуд буд: дар ин рӯз дар чорабиниҳои пурдабдаба давлат оиди сиёсаташ нисбати занон ҳисобот медод.
Ҷашнгирии рӯзи байналхалқии Занон дар Ғарб
Бо ташаббуси созмонҳои феминистӣ аз солҳои 1960-ум Рӯзи байналхалқии занон дар кишварҳои Ғарб ҳам ҷашн гирифта мешавад. Дар ин рӯз занҳои Ғарб дастовардҳои худро дар соҳаи мубориза барои ҳуқуқҳояшон ҷашн мегиранд.

Рӯзи байналхалқии Занон ва СММ

Аз соли 1975 СММ, аз сабаби Соли байналхалқии Занон буданаш, 8 мартро чун рӯзи байналхалқии Занон эълон дошт.
Рӯзи ғайрикорӣ

Баъд аз бархам хурдани Иттиҳоди Шӯравӣ 8 март чун иди Бонувон дар Тоҷикистон боқӣ монд. Он дар дигар мамолики муштаракулманофеъ, аз қабили Русия, Озарбойҷон, Гурҷистон, Қазоқистон, Молдова, Туркманистон ва Украина чун рӯзи байналхалқии Занон ; дар Ҷумҳурии Беларус ва Ӯзбакистон чун рӯзи Модар; дар Арманистон 7 апрел чун рӯзи Модар ва Зебоӣ ҷашн гирифта мешавад.
Анъанаҳо
Дар Тоҷикистон ва дигар мамлакатҳои собиқ ИҶШС анъана шудааст, ки дар ин рӯз занон аз мардон таваҷҷӯҳ, гул ва тӯҳфаҳо интизоранд

Баргирифта аз сайти интнрнети.

Ташрифи бахор

Хуш омади Навруз

Ба огуше пур аз атри бахорон
Ба чашмони мунири нозанинон
Биё ай махзари рузи мухаббат
Биё ай иди гул ай иди дехкон
Биё навруз ай огози тавлид
Гуле аз боги вахдат соз эхдо
Биафрузон чароги сулху вахдат
Даруни манзили торики дилхо
Биё чун хадяе бахшо табассум
Бурун овар гам аз дилхои мардум
Бизан теша дарахти кинаву кибр
Зи нав эхё намо гулхои гандум
Биё ай мурги субхи навбахорон
Биё ай чашни чумла одамиён
Чадиде кун зи нав дунёи кухна
Биё ай шури ишку чуши имон
Ки то ин сабзгулшан човидона
Бувад кошонаи сулху амони
Хумои бахт бикшояд пару бол
Ба авчи осмони зиндагони

Навруз омада

Дило дасте бизан омад бахорон
Ба атри сунбулу савти хазорон
Табиатро бубин пирохани хеш
Ба тан бинхода мисли наварусон
Ба гуши дил хаме форад шунидан
Садои чак-чаки кабки хушилхон
Куху дашту даман як лахза гуи
Шуда махмури чоми дасти борон
Суруди ишкро бишнав зи булбул
Ки бо лахне хамехонад зи бустон
Зи ишки чун гули навсаркашида
Бувад масрур калби дустдорон
Маро тавлиди гул илхом бахшад
Равон гуям суруди обшорон
Бахорон мавсими ишку мухаббат
Барои ошикони ишкдонон
Чахон имруз дорад чилваи хуш
Зи богу бустони Точикистон
Бахорон миллати Точик муборак!
Шуморо инчунинн ай шеърхонон

Панди устод

Эхтимол дар зиндагии бисёр инсонхо ашхосе буданду хастанд, ки дар рузгорашон накши азиме боки ниходаанд.Агар аз ман чунин шахсро суол кунанд,бемухобот хохам гуфт: ин шахс Навруз Рачабов хастанд.Ишон бо тачрибаю корбарии худ дар хаёти мани мухандис бисёр таьсир гузоштаанд.Хамон панду рахнамоихояшон буд, ки имруз камина сарвари садорати хочагии “Зарафшон”-ро ба душ дорам.Хар бор дари кории хучраи кориро боз менамоям, гумонам Рачабовро мебинам ки дар миз нишастаанд.Ва пеши чашми дилам мехрубони, дилсузи, некнафаси,ботамкини,чахонбинии васеьашон хувайдо мегардад.Ин хислатхо як умр бо ишон буданд.Имруз хавасам меояд, ки садхо одамо аз шодравон бо накуи ёдовари мекунанд.Доим ин байтро аз забонашон мешунидам:
Зи меърочи мансаб мачу пойдори,
Ки бар ях бувад пой ин нардбонро

Харгиз аз мансабу обруяшон такаббуру магрури намекарданд.Умре фурутан, мехнати,соф,пок зистанд.Мисли ишон будан мехохад дилам.

Махадбако НИЁЗБОКИЕВ,
раиси хочагии “Зарафшон”

Хотами сони буд

Дасти сабзи устод

Солхое ки ман дар чамоати Эсиз котиб будам,Наврузмухаммад раиси колхоз буданд.Медидам, ки ишон бо ду чашм аз тамоми набзи хаёти колхоз вокиф мешуданд,ба хонаи одамон ворид мегаштанд, аз кору борашон мепурсиданд,ба додашон мерасиданд ва аз чумла аз холи инчониб хам бисёр пурсон мешуданд.Аксар вакт дари хучраи кориямро боз карда “бурафтем додар” (аз ман ду се сол бузургтар буданд) намемонданд ва хонаашон мерафтем.Дар хузури ман ахли байтро чамь намуда,таькид мекарданд,ки аз ахволам огох бошанд,нагузоранд, ки мусофириро эхсос намоям.
Хулоса , чанд соле ки он чо будам нону намакхури хони ишон гаштам.Бо хам бародархонд шудем.Дар Дилварзин хонахоямон дар як махал вокеь буданд.Равуи бисёр хуб доштем.
Боре дар бемористон мехобиданд.Ба аёдаташон рафтам.Ва гуфтам, ки нону наламки шуморо як умр адо карда наметавонам.Мавсуф андак малул шуданду афзуданд: ин тавр нагуед, дар чои ман каси дигар хам мебуд, кори маро мекард…
Ба дил гуфтам:-не , ако, на хама ба касе нон дода метавонад.Баьзе рохбарон хам буданд, ки дар зимистон барфатон намедоданд.
Хулласи калом, Наврузмухаммди Рачабмахмухаммад дар замири калби ман бо хисоли нек,сутуда, хираду маьрифат маслан ёфтаанд.Орзу дорам, ки рохбарони имрузаву оянда феьлу хуй, чонфидоию чоннисориро аз он кас омузанд, ёд гиранд.Агар ибрат пазиранд,камтар ба сахву галат рох медиханд,фардо бо неки ёдашон мекунанд:

Номи неке зи худ бигзор
Зиндаги аз барои мурдан нест

шодравон,Хучамухаммади ШОХМИРЗО,
собикадори мехнат

Шеъри Мавлоно Амрикоро тасхир мекунад

Шухрати Руми дар Амрико

Колман Баркс шоири Амрикои ва мутарчими маьруфи Мавлоно Чалолуддини Руми ва дигар рухониёни форс махсуб меёбад. Донишгохи Королинаи Чануби ва Калифорнияро хатм намудааст. У дар донишгохи Чеорчия муддати се дахсола аз адабиёт ба донишчуён дарс хондааст. Айни замон У дар Эссен , Чеорчия хамон чое , ки Мавлоноро тарчума карда ва ашъори худро эчод мекунад , зиндаги ба сар мебарад. Баркс дар сарто сари Шарки Миёна ва Амрико бо ичрои ин амалаш яъне тарчумаи ашъори Руми ва шоири бузург буданаш маъруфу номдор аст. Соли 2006 аз тарафи донишгохи Техрон (Эрон) унвони номзади дарачаи олиро касб кард.
Аз соли 1976 ин чониб Баркс як чанд чилдхо аз осори Мавлоно интишор намуд , аз чумла «Бунёди Руми» 1995 , «Дасти ашъор» , «Панч шоири рухонии форс», соли 1993 ва «Китоби ишк» соли 2003 .
Колман Баркс бо забони форси харф намезанад аммо дар кори тарчума забони хелло соддаи англисиро истифода намуда аст. Дар кори тарчума забоншинос Чон Майн ба у кумак расониддаст .Бо илова бар ин аз сабаби душворбудани тарчумааи аслии форсии шеъри Руми , Баркс асосан як шаклу ояти озоди хешро бунёд карда ки хело хуш садо медихад.
Эчодиёти Руми натанхо дар Шарк, балки дар Гарб низ мавриди тахкик карор гирифтаанд. Бисёр олимони Гарб- Герман Этс, А. Арбери, Винфелдт, Чоносон Стар, Колман Баркс, Р.Николсон ва дигарон ба тахкики эчодиёти у машгул буда, бештар чанбахои маърифативю мехнатдусти ва хештаншиносии таълимоти уро мавриди барраси карор додаанд.
У дар бораи дустоштанаш шеъри Румиро чунин мефармояд : «Ман навиштани шеъри худ ва тарчумаи шеъри Мавлоноро дуст медорам. Аммо дар яке бояд бо Руми нопадид шавам ва дар дигаре бояд шахсият кайфият ва нангу ори худро дар шеърам дарёбам». Ва чун нависандаи маьруфи Амрико Роберт Блай дар соли 1976 як мачмуаи тарчумаи илмми ашори румиро ба у дода гуфт: « Ин шеърхоро лозим аст то аз кафас рахо шаванд» . Баъд аз андешаву тасмим Баркс ин пешниходро ба ухда гирифт ва кори тарчумаро огоз намуд ва 15 мачмуаи ашъори Румиро интишор намуд, ки ин мувафакият уро дар Амрико сарватманданин шоир гардонд . Инчунин китоби Румиро бехтарин китоби ба фуруш раванда табдаил дод .
Шоир бо хохиши худ ба наздики аз донишгохи Чеорчия , ки си сол муаллими адабиёти муосир буд , ба нафака баромад .
Ба наздики мачмуаи 18 чилдаи Колман Баркс аз тарчумаи шеърхои Мавлоно беш аз 750 хазор чилд фуруш дошта ва чадидтарин китоби у бо номи «Мавлоно пуле ба суи чон» ба муносибати 800 –солагии ин шоиру орифи машрикзамин мунташир гашт .

К. Баркс

Баркси хафтодсола дар гуфтугуе пиромуни чаззобияти Мавлоно ба рузномаи «Сан Франсиско Кроникл» гуфттаст : «Ман то кабл аз 39-солагиям Мавлоноро намешинохтам. Агар чи дар донишгохое чун Королинаи Шимоли тахсилоти адаби доштам , аммо харгиз номи бузургтарин шоири суфии таърихро нашунида будам». Дар идомаи ин сухбат у меафзояд : « Дар он сину сол ва бо таваччух ба танбал буданам , ёдгирии забони форси каме ноумедкунда буд , бинобар ин ба тарчумаи лугат ба лугат такя намудам ва аз тарики забони инглиси саъй намудам то хадди имкон амонтдори тасвире бошам , ки аз дили лугат ба зехнам хутур мекунад , то битавонам иттилооти маънавиро , ки аз тасвирхо мефахмам, интисол дихам, аммо кушиш накардаам, ки гавхари мусикоии забони форсиро биомузам ва шеъри Мавлоноро ба шеъри озоди амрикои тарчума кардам» .
Колман Баркс тарчумаи аз Мавлави ба даст додаро як навъе тарчумаи дувум меномад ва ба ин маъни аст , ки як нафар онро аз забони мубда ба тарчумаи лугат ба лугат баргардонад ва сипас фарди дигаре дар он мархила ба забони инглиси тарчума мекунад. Баркс дар мавриди ин масъала , ки чи кадар аз ин шеърхо аз у ва чи кадари дигар аз они Мавлоно хастанд , муътакид аст , ки тачрибаи у дар навъи нигохаш ба шеъхрхо таъсир доштааст , аммо Мавлоно инсони закиву бо дониш буд , ки у (Баркс) нест , барои хамин гуфтааст: «Дар тарчумаи асар шояд навъе тахриф эчод шуда бошад» .

Дар холи бурдани чаласоти манзуми

Баркс имруз дар Амрико чаласоти манзуми баргузор мекунад, ки дар он ба хондани ашъори орифона ва ошиконаи Мавлоно мепардозад. У ин чаласотро омили мухиме дар шинохти бештари Мавлоно медонад ва дар мавриди иллати тадовуми он меафзояд: « Мавлоно дар замони хаёт инсони дилшоду сарзиндае буд. Хамин , ки дорои шуъуру бадани солим боши , барои шод будан кофист. Ба назари ман Волт Витман ва Эмили Дикинсон низ тафаккуре монанди Мавлоно доштанд».
Баркс чолиб будани ин масъаларо , ки бисёре аз мардум ба шоире алока доранд , ки ба 800- сол кабл тааллук дорад , тавачух карддаст ва дар ин бора тавзехоти муфассале додааст: «Ман дакикан иллати инро намефахмам. Мо мудатхои тулоние ба дунболи фарде бо нигохи шурангез ва инсони болик будем. Ба хамин далел аст , ки мардум иштиёки фаровоне ба шеърхои у доранд» .
Колман хамчунин дар бораи ин , ки тарафдорони Мавлоно аз адёни мухталиф хастанд , идома дода мефармояд: «Мавлоноро кушояндаи марз-хо миёни адён медонанд. У фаротар аз мактаби маз-хаби буд. Мегуяд агар фикр мекунед миёни ислом , масехият , яхудият , хиндуихо ё буддоихо шикофие хаст , пас миёни худатон , дилатон ва он гуна , ки дар чахон зиндагие мекунед , шикофие эъчод мекунед».
Имруз Мавлоно дар Гарб ба вижа дар Амрико як инкилоби рухи ба миён гузошттааст , ки мардумро ба суи равоншиносиву хештаншиноси даъват мекунад .
Ва имруз чи шаркиву чи гарби аз у ба унвони як шахсияти бузурги чахони ёд мекуннад.
Баркс дар тавзехи ин гуфтааш , ки шеърхои Руми гизои ру хастанд , мегуяд:
« Замоне , ки тарчумаи шеъохои Румиро шуруъ кардам соли 1976 килос хои дарси зиёде доштам. Се килос дар руз барои ман каме зиёд буд вактамро мегирифт. Аммо ба ресторани «Парандаи оби» (Чеорчия ) мерафтам то тарчумаи шеърхои Мавлоно (тарчумаи донишгохи) – ро бихонам . Кушиш мекардам ки онхоро бозннависи кунам ва ин оромиши амике ба ман медод , ки фаротар аз тасвир буд. Манзурам аз тачзияи рух хамин аст».
У ба василаи ошнои ва амик шудан дар муити мавлоно дустхои зиёде ба даст овардааст. Барои хамин мегуяд: « Агар тарчумаи шеърхои Мавлоно намебуд , харгиз ин иттифок намеуфтод ва ин ба ман кумак кард то оромитар шавам ва дигар эхсоси чунуну баладпардози надошта бошам. Эхсос мекунам навъе бахшиш ба ман дода шудааст».
Мавлоно имруз бехтарин шоир дар Амрикост, ки вокеан боиси ифтихори мо мардуми Шарк аст. Шухраташ то рафт густариш меёбад, ки гурухе аз ситорахои филму синамо ва навозандагони амрикои аз ашьораш албомхо баровардаанд.
Ёдовар мешавем,ки Чаллолуддин Румиро бо номи мухтасари Руми мешиносанд, ки ин як номи кучак имруз Амрикоро ба ларза даровардааст. Мувофики як манбаъ таи дах соли гузашта Мавлоно нисбати дигар шоирони Амрикои аз чихати гузашти (фуруш)-и китоб дар сафи пеш меистад. Ва як чустучуи интернетии номи у натичаи 800 000 сайтро нишон медихад.
Бояд тазаккур дод, ки макоми ин шоири ирфони ва олимакомтарин орифи чахони ислом он кадар баланд аст, ки Филис Тикл як сармухаррири хафтавори Амрико муътакид аст, ки шухрату маъруфияти Руми ин «масъалаи гуруснагии бузурги маънавиёт» аст. Имруз Руми чун пули(купрук) мухиме миёни Амрикоихо ва соири мусулмонон ва аквоми мухталиф хизмат мекунад. Ишки у рухияи чахони дорад, ки дар биниши ин ишк бани Одам мусовист. Дар боби укёнуси беором будани ишк чунин мкгуяд:

Ишк бахре, осмон бар вай кафе
Чун Зулайхо дар хавои Юсуфе
Даври гардунхо зи мавчи ишк дон
Гар набуди ишк бифсурди чахон.

Дар афзун намудани ин ишк, огохи, эхсоси дарккуниву хештаншиноси аз Руми ягон кас чун Колман Баркс кушишу захмат ба харч надода аст. Чемс Федиман як олими Амрикои мегуяд: “Асрори маъруфияти Руми дар Амрико- ин Колман Баркс аст” Он гуна, ки каблан зикр намудем, интишори соли –1995 –и-Баркс китоби «Бунёди Руми» бештар аз дигар руёдодхо таваччухи мардумро ба суи шоири форсизабон кашид ва хавасу рагбати эшонро барк занонд.
Китоби руми дар зарфи дахсол дар Амрико беш аз 500 000 нусха фурухта шуд, ки ин шаходати кадрдони ва яке аз мутолеътарин китоб дар Амрико махсуб меёбад.
Ишку мухаббати чахонии Мавлоно имруз олами Гарбро тасхир мекунад, дар холе, ки иддае дар Шарк нисбати ин ишк гунгу куру каронанд, Руми бонги хушдор медихад:
Ишк аст тарику роху пайгамбари мо
Мо зодаи ишку ишк шуд модари мо
Эй модари мо нухуфта дар чодари мо
Пинхон шуда аз табиати кофари мо

Шоир, прфессор, мутарчим ва собик муаллими адабиёти муосири Амрико айни замон бояк завку илхом ва вачду сурур сухбат мекунад ва дар доираву чаласоти манзумиву мансурии Руми фаъолона ширкаит меварзад ва сухане мегуяд аз табори Шарк ва харфе мезанад аз дахони Мавлоно ва мебарад умри шоиронаву ошиконаву олимонабу хоксоронаи хешро чониби фардохо.

Дар ёди модар

Дар ёди модар

Дар сина дил ситезад, омад бахор бе ту
Об аз ду дида резад. омад бахор бе ту.
Бе киблагоху бе ту, дар зери гардуни дун,
Шодй зи ман гурезад, омад бахор бе ту.
Дар пуштаи мазорат, дар водии хамушон
Имруз сабза хезад, омад бахор бе ту.
Дишаб, ки мегиристам дар гурбати ятимй,
Борон ба шиша мезад, омад бахор бе ту…

Azam Khujasta

Рох

Roh

Дируз аз ин рох гузаштам

Имруз аз ин рох мегузарам
Фардо…

Гуфтам:

Худоё тавфик
То ки фардову дигар фардохо
Ман аз ин рох равам бар рахи рост
Бо туву ёди ту
Бе хеч каму кост

Нуре зи замин

Тохири Абдучаббор

Марде зи табори ошикон рафт,
Нуре зи замин ба осмон рафт.
Торикии дидахо чй созем?
Рушангари калби точикон, рафт.

Аъзами Хучаста

Харвард ва Фирдавс

Харвард ва Фирдавс

Донишгохи машхури Харвард ки вокеъ дар шахри бостонии Бостони иёлати Массачуссетс аст ва асосгузори ин даргохи маърифат Чон Харвард мебошад.Оиди таърихи Харвард дар шуморахои ояндаи ин сомона шумо хонандаи азиз матолиби бештаре хохед хонд.феълан худо нигахдор!

Мухочират.Микрози чудоихо, пайвандгари тамаддунхо ё…?

Он гуна ки дар хабар аст , мувофики омори чахони дар дунё зиёда аз 200 миллион нафар мухочирони мехнати кору зиндаги доранд, ки онхо одатан аз мамолики дорои кувваи зиёд ва мамлакатхои ниёзманди кувваи кори ба давлатхои рушди иктисодияшон баланд мераванд. Дар мисоли Русия, ки кисми зиёди мардуми Точикистон ба ин сарзамин мухочир мешаванд. Ва ман фикр мекунам пазируфтани мухочирон аз тарафи Русия ин далели ниёзмандии он ба кувваи арзони мухочирон аст.Ва ин ниёзманди харгиз катъ намешавад.
Умуман, агар ба мухочират хамчун як падидаи табии назар намоем, дармеёбем, ки он дар тули таърих дар пайванду васли тамаддунхо, дар боварии тамаддунхо, дар пайдоиши тамаддунхо, дар густариши тамаддунхову фархангхо накши бузургу боризе доштааст ва метавонад дошта бошад. Мухочират як падида ва асли бисёр арзишманди инсонист, ки он дар тули таърих васлкунандаи миллатхо будааст. Бубинед, вакте ки миллатхо бо якдигар иртиботи наздик хосил мекунанд, аз якдигар чизхое мегиранд ва ба якдигар чизхое медиханд. Дар якдигар таъсир мерасонанд ва аз хамдигар мутаассир мешаванд. Яъне ки як навъ доду ситоди маънави дар байни онхо сурат мегирад, ки он аз манфиат холи нест ва табиист, ки хар миллате, ки аз лихози тамаддуни боло аст, бештар таъсир мебахшад ва камтар таъсир мепазирад. Ва оне ки дар сатхи тамаддуни поинтар карор дорад, мутаасир мешавад ва камтар таъсир мегузорад.

Суду зиёни хичрон

Албатта, як сабаби асосии ру овардан ба куи хичрат-ин бартараф кардани камбудихои рузгор ва ба харакат даровардани завраки рузгор ба чониби фардохост. Чаро ки дар чунин як давраи сахти гузариш хеч кас намехохад, ки бо максади тамошову саёхат ба сафар барояд. Харчанд мухочирати мехнати дар баробари фоидаи моли расондан ба бучети оила ва иктисодиёти кишвар , инчунин мушкилотеро дар мухити хонадон эчод мекунад ва ин мушкилот умумист. Чаро ки мухочират дар хама давлатхо ва мамолики чахон вучуд дорад. Ва чи тавре ки ба мо маълум аст, вазъи буду бош ва зиндагии мардумони точик дар Русияву дигар манотик он кадар хуб нест.Бар болои хамаи ин чун сардори оила – падар моххо ва солхои тулониро дур аз фарзандон мегузаронад, албатта, тарбияи фарзандон ба зиммаи модар мешавад, ки у на хамеша аз ухдаи он мебарояд. Ва ин мебарад ба бесаводиву чахолату кафомондагиву дигар самтхои манфи. Як тан аз шахрванде, ки худро Махин ном бурд, чихатхои манфии мухочиратро чунин гурухбанди кард:
-Мухочирати мехнати барои точикон дар Руссия чунин «имтиёзхо» медихад:
1) Кушташавии мухочирони кори аз чониби сартарошидахои рус. 2) Аз ахли хонавода, фарзандон дур мондани падару модар ва таъсири ин раванд дар тарбияти онхо.3) Бо ин восита пахн шудани беморихои сирояти ба монанди СПИД. 4). Бе мутахассис мондани корхонахои давлатии Точикистон(утечка мозгов).5) Ба хайси гулом истифода шудани мухочирони точик дар Русия. 6) Поймолшавии хукуки онхо дар ин кишвар ва гайрахо.

Имруз вазъи буду боши мухочирони точик дар Русия ба хама маълум аст. Ва то чи андоза эшонро «кадр» мекунанд ин хам равшан аст. Имруз кишвархои мухочирпазир дар мисоли Русия ба кувваи арзони мухочирон ниёзманд хаст ва гардиши иктисодии кишварашро аз хисоби мехнати мухочирон бояд бидонад.Набиюллохи Суннати рузноманигору коршинос шукуху шахомат ва пешрафти Русияро аз дасти мехнаткаши мухочирон медонад:
-Бешак, Русия як минтакаи бузургест, ки на танхо точикон, балки милали дигарро низ ба кор фаро мехонад ва бояд икрор шуд, ки вокеан метавонад. Аммо як чизи мухимтар аз хамаро бояд зикр кард, ки шукухи Русия низ аз дасти мухочираконест, ки бо фулусу пашиз ба эшон касру зисти шохонаро мухайё месозанд. Вагарна ягон табаъаи Русия ба 10-15 хазорак рубл маош наметавонд корхоеро ба сомон бирасонад, ки точикон бо чону дил ба чой меоваранд. Гузашта аз ин, фишангдории хукумати Русия кудрати парешон намудани скинхедхоро надорад ва дурусттар ин ки намехохад эшонро аз пушти пардаи чиноят бурун кашад. Зеро пушти ин сартарошидахо агар нафаре аз хукумати кишвараш набошад, то ба ин гуна разолату вахшониятро ба кучахои Русия намерехтанд.Онхо як чизро чиддан медонанд ва аз он гайрмунсифона истифода мебаранд: Ин хам бошад, набудани чойи кору маоши иктифои дар кишвари Точикистон, ки мулоимтарин ва хассостарин узви кишвар аст. Ба ин хотир милали мухочир (на танхо точик)-е, ки имруз дар сохтмонхои бузурги Русия сахим хастанд, бо вучуди он ки аз чониби макомоти ин кишвар бо фарти хакорату кабохат назар карда, ба вижа миллатхои сарисиёх барои онхо аз хайвон болотару аз инсон поёнтар унвон мешавад. Мутаассифона!»

Харчанд мухочират чихатхои хубе дорад, аммо дар баробари манофеи моли расондан ба бучети оила инчунин мушкилотеро дар мухити хонадон эчод мекунад. Дар холе ки сардори оила ба муддати 365 руз ё 1 сол ба Русия меравад, бечора модар хамаи кору бори зиндаги, тарбияи фарзандон, таъмини оила ва дигар корхоро бар душ дорад, ки ин масъулияти хеле вазнин аст. Ин холате, ки имруз модар ё зани точик дорад, ба гуфти Шохмирзо Хучаев, коршиноси умури сиёси «холати солхои чанги 2-юми чахон»-ро ба хотир меоварад ки модарони мо ба сар мебурданд.У меафзояд:
-Хама ба фронт рафта буд, факат зану бачахо дар хона. Шиор чунин буд: “Хам ба чои худ ва хам ба чои он рафики дар чабха мечангидаги”. Зани бечора хеле бори вазнин дошт. Холо он манзараеро, ки солхои чанг занон доштанд, дар имруза холат модарон низ сохибанд.»

Неъмати гурбат надонад хеч кас илло гариб…

Вокеан, дарду азоби мухочиратро танхо оне медонад, ки боре худ «шахд»-и он чашида бошад. Абдумалики Нодирпур, ки 10 солест аз ин «шахд» бахраманд аст, дар бораи мухочират ва холи танг доштани мухочирон дар Русия чунин накл мекунад:
-Чихатхои мусбати зиёде метавонад дошта бошад. Масалан, яке бародарро дар донишгох дохил мекунонад, дуюми иморату бино бунёд мекунад, сеюми бошад дар тую маросимхои издивоч кумаки хешро мерасонад ва умуман, вазъи иктисодии хешро бехтар мекунад. Имруз Хадамоти мухочирати Русия майдонро барои мухочирон чунон танг кардааст, ки хеч имкони дифоъ аз хукуки хешро наметавонем дошта бошем.Бубинед, ки ин хадамот танхо 3 руз мухлат дода, ки хар як мухочир бояд худро ба кайди давлати дарорад. Аммо ин харгиз барои як мухочири нав аз ватан омада кофи нест.Хуб мешавад агар хукумати Точикистон ба ин масъла таваччухи чидди нишон медод. Ман ба Руссия 9-10 сол боз омаду рафт дорам хамчун мухочир. Руйдоде накл мекунам. Банда 8 марти соли гузашта аз Точикистон ба шахри Сургут сафар доштам ва вакте ки ба Сургут расидам, он ба 9 марти рузи гайрикори рост омад. Рузи 10-ум, вакте ки ман ба нуктаи бакайдгири омадам, бароям як зумра санадхоеро номбар намуданд, ки ман харгиз имкони дар як руз ичро кардани онхоро надоштам. Ва баъд аз 20 руз хадамоти мухочирати Русия маро дар шахри Фёдорови Руссия боздошт ва ба ватан депорт намуд.

Ва бояд хотирнишон намуд, ки мухочирати мехнати хамчун як падидаи чамъияти чихатхои мусбат ва хуби зиёде дорад. Яке аз чихатхои мусбат аз он иборат аст, ки мухочирон дар баробари гирифтани манфиатхои иктисоди, бо забон ва таъриху тамаддуни халкхои дигар ошнои пайдо карда, хамзамон сохиби хунару ихтисоси хуб мешаванд, инчунин чахонбинии хешро ганиву бой мегардонанд. Аммо ин чо боз Махин танхо як пахлуи мусбат доштани мухочиратро зикр мекунад:

-Махсусан, барои Точикистон мухочирати мехнати танхо як пахлуи мусбат дорад. Ин хам ба даст овардани даромад барои шахрвандон ва ба ин восита пур шудани бучаи давлат аз хисоби мухочирони кории точик. Хамаи мо медонем кисми зиёди бучаи давлати Точикистон аз хисоби мухочирони кории точик, ки дар Русия кору фаъолият мекунанд, таъмин мешавад ва ин албатта, пахлуи мусбаташ аст.

Дар урфият мегуянд, то мусофир нашави, мусулмон намешави. Ё
Бисёр сафар бояд то пухта шавед хоме,
Суфи нашавад софи, то дар накашад чоме.
Мухочирати мехнати, вокеан, ба Точикистон ва ба мардуми он бисёр чизхо ва имтиёзхо хадя кард ва биёед дар зер назари коршинос Шохмирзо Хучаевро мутолиа намоем, ки у чунин изхори назар мекунад:
,
-Мухочират як мактаб аст, мактаби одаму одамгари, мактаби ихтисосу хунару касб, мактаби фархангу тамаддун аст. Мухочират мактаби имтихон аст, инсон худии хешро ба даст меорад. Ва аз хама мухимаш одам ниёзу бениёзиро эхсос мекунад. Бубинед то 10 соли гузашта ки медонист, ки ба Точикистон ба истилох “евроремонт”, “шпаклевка” меомад? Хеч кас, Ана хамин дар фарханги мо набуд ва махз мухочират мучиб гашт то ин чизхо ба фарханги мо омад.Ва махз ин “неъматхо”-ро мучиб Русия гаштааст. Имруз гуломвор мехнат кардани мухочирон дар Русия милиардхо даромад ба бучаи Руссия шомил карда истодааст, ки Русия шокир буданаш лозим. Аммо мебинем, ки бо вучуди ин манфиатхои аз тарафи мухочирони точик дарёфткунанда, хануз бо ангушти тахкир суяшон ишора мекунад. Аз ин ки чаро мухочирон гирифтори хар гуна ташвишхо мешванд, ман фикр мекунам, ки худи онхо мукассиранд,чаро ки ин аз даъвогарии заъифи мост ва мо худии худро намедонем.Мо намедонем, ки дар холати тахкиршудаамон ба ки, ба чи ва чи гуна мурочиат намоем. Фарханги хифзи хукуки манфиатхои худамонро намедонем.Мо гунахкорем. Аз мост ин хама.
Мухочират ва тахкир

Яке аз мушкилоте, ки аксари мухочирони точик дар Русия ру ба ру мешаванд, ин аз сабаби надонистанашон забону меъёрхои хукуки ва кавонини он кишваррост ва ман фикр мекунам дар ин росто мукассир худи мухочиронанд, ки хатто забонро надониста «боифтихор» рохии Русзамин мешаванд.Хуб мешавад агар дар махалчойхо нуктахои кабули мухочирон ташкил карда шаванд (харчанд ки вучуд доранд дар баъзе чойхо) ва бо максади таъмини хукуку ухдадорихои мухочирон амал намоянд. Имруз хатто хонандаи мактаб, ки чуз «да , нет» чизеро балад нест, рох чониби хичрат дорад. Нуъмони Рачабзода, коршиноси чавон шиддат гирифтани суръат ва тезтар гаштани раванди мухочиратро дар Точикистон натичахои баъди чанги шахрванди медонад.
-Дар замони истиклолияти Точикистон, баъди оне ки чанги шахрванди кишварро фаро гирифт, мухочират барои мардуми точик як амри табии гардид. Агарчи аз истиклолият 18 сол мегузарад, аммо ин раванд хануз идома дорад.Мухочират танхо дар Точикистон нест, он дар хама давлатхо вучуд дорад. Масалан, дар Туркиё мардум ба кишвархои Аврупо ва Амрико мераванд, дар мо бошад кисми аъзами мухочиронро чавонон ташкил мекунанд, ки ру меоранд ба Русия.Хуб, аз расонахои хабари имруз огох хастем, ки точикон аз тарафи макомоти кудратии Русия ва скинхедхо хамвора мавриди тахкиру азият карор мегиранд, ки ин вокеан боиси ташвиши чомеа аст.Харчанд ки дар мулокоти ахираш Эмомали Рахмон як катор санадхову карордодхои хамкориро бо Русия ба имзо расонид, аммо хануз тахкиру поймолкуни дида мешавад.Ва имруз, ки бухрони моли чахонро фаро гирифтааст, Русия карор кард, ки теъдоди мухочиронро дар кишвараш махдуд намояд.Аммо бо вучуди ин мо набояд танхо ба умеди Русия бошем, бояд масири мухочиратро бо кишвархои Араб боз кард ва мухочиронро ба он чо чалб намоем.

Аммо ин чо Абдумалики Нодирпури 10-солаи собикаи хичратдошта бар гуфтахои Рачабзода садои эътироз баланд мекунад ва мегуяд, ки сохиби хунару ихтисоси хуб хам наметавонад дар ин кишвар мавриди шиканча карор нагирад.
-Дар мавриди ин ки мухочирон гуё хукуки хешро намедонанд ва гунахкори асоси худи онхоянд, ман комилан зид хастам.Чунки агар дар Русия шумо аз хакки худ дифоъ кардани шавед ва новобаста аз оне ки шумо сохиби хунари хубе хастед, мавриди лату куби берахмонаи онхо карор мегиред ва ман шохиди зинда хастам. Хуб, хар давлат бояд имичи сиёсии худро дошта бошад ва мутаассифона, Точикистон дар Русия ин имичро надорад. Аз ин чост, ки моро тахкир мекунанд, азият медиханд ва арзиш намекунанд.Моро хамчун як миллат эътироф намекунанд.
Пас чи кор бояд намуд, то дар Руссия моро ва Точикистонро эътироф намоянд. Ин суолест, ки танхо бо рохи гуфтугуи хукуматхои тарафайн халлу фасли худро меёбад, бечора ахоли, коре аз дасташ намеояд.
Ин дар холест, ки президенти кишвар бо як шарафмандиву ифтихор мегуяд, ки хар як мухочир ё сафаркарда ба хорич аз Точикистон бубояд, «Оинаи миллат дар хорич халки худро бо сатхи фархангу маърифат ва рафтору одобаш муаррифи намоядИнро набояд фаромуш кард ки мо точикон сохиби анъанаву суннатхои нек ва тамаддуни куханбунёд мебошем»

Аммо дар холе ки Точикистон дар Руссия ба истилох «кудрат»-и худро надорад, наметавон хадс зад ки мо ва моро ва миллатамонро эътироф бикунанд. Пас мо яъне хукумат метавонад ки дар асоси карордоду санандхои хамкори бо кишвархои Араб, Кувайт, Сурия,Дубай, Катар ва дигархо масири мухочиратро боз намоеяд ва бо ин рох мухочиронро чихати кор ба ин кишвархо бихонад.
Имруз баъзе чамъиятхои дифоъ аз хукуку манфиатхои мухочирон ки дар бархе аз шахрхои Руссия амал мекунанд, танхо чанбаи хонаводаги доранд ва танхо дар доираи махал амал мекунанд,Онхо ба доди касе намерсанд.Танхо дар холатхое чамъ мешаванд , ки агар ягон чорабиние барпо шавад,аммо на ба он тарзе ки масалан аз руи накшае амал кунанд, ки аз холи мухочирони худ хабар дошта бошанд.

Ба чои охирсухан

Оё мо бо вучуди ин хама нукоте ки перомуни мухочират гуфта гузаштем митавонем ки ба мухочират бо диди ба два тахкир бингарем?Посух: На!Мо наметавонем ба ин падида бо назари нафрат бингарем, чаро ки махз анна хамин раванд буд ки Моро як андозае аз факру камбизоати бирхонд.Ва як нафар харгиз набояд хаёл бикунад, ки дар чомеа чойгохи хубе ё мухиме надорад, албатта бисёр чойгохи мухиме метавонад дошта бошад, ба шарте, ки :
1.Ба хуввият ва аслии худ пойдор бошад.
2. Хичраташ ба нияти мехнати халол бошад.
3.Вокеан «оинаи миллат» ва муаррификунандаи фархангу тамаддуни халки худ бошад.
Фирдавси АЪЗАМ

Девид: Сират аз сурат беҳ аст.

Девид Холзмейр санаи 24-уми ноябри соли 1978 дар шахри Такомаи Иёлоти Вашингтон ба дунё омадааст. Мавсуф чахор сол собикаи низоми таълими дорад. Донандаи хуби забони гурчи аст. Ба якчанд давлатхои Аврупо, Хиндустон ва дигар манотики дунё сафархои хидмати намудааст. Номбурда фориuуттахсили Донишгохи шахри Сиетл ва Донишгохи uарбии Вашингтон мебошад. Аз соли 2006 инчониб ба хайси муаллим дар Донишкадаи Вашингтон фаъолият мебарад. Дар як чанд барномаву семинархои таълими ширкат варзидааст. Аз августи соли 2005 то мохи июни соли 2006 дар Донишгохи шахри Линвуди Вашингтон ба донишчуён таълим додааст. Аз мохи апрели соли 2002 то мохи апрели соли 2004 ба хайси муаллими забони англиси дар мактабхои рустои давлати Гурчистон кор кардааст. У ба донишомузони ин русто забони англисиро омузонида, дар овардани шабакаи интернет ба ин мактаб сахм гирифтааст. У хамчунин тренери хуби баскетбол ва футбол аст Машғулияти дӯстдоштаи Девид футбол, баскетбол, кӯҳгардӣ ва хондани китоб мебошад.
Аз мохи сентябри соли 2008 то кунун Девид мехмони сарзамини Точикистон аст. Ва хамакнун дар Донишгохи давлатии Хучанд ба хайси устоди забони англиси кор мекунад.

Мо чанде кабл ба сухбати у нишастем ва андешаву назароташро рочеъ ба Точикистон ба таври фишурда манзури шумо мегардонем.

-Сараввал шуморо ба Точикистон хушомадед мегуям ва барои пазируфтани даъвати мо бароми сӯҳбат ба шумо арзи сипос менамоям.

-Ташаккур (бо забони точики)- шумо лутф мекунед, ки бо ман хамсухбат хастед ва ин аввалин мусоҳибаи ман барои рӯзнома аст.Арз кунам хидмататон, ки ман чанде қабл бо хабарнигори родиёи «Озодӣ» низ сӯҳбат карда будам.

Мехостем ба хонандагон максади сафаратонро ба Точикистон рушан созед

-Бояд бигуям, ки хадаф аз омадани ман ба Точикистон чахонгарди ва сайру саёхат набуда, балки аз руи барномаи вижаи омузиши ба хайси муаллими забони англиси дар Донишгоҳи Давлатии Хуҷанд дарс гуфтан аст. Феълан ман ба донишчуёни факултаи забонхои хоричи, ки бештар забони англисиро меомузанд, ба таври реали ин забонро меомузонам. Банда аз мохи сентябр то кунун дар ин даргох ва инчунин дар «Гушаи Амрикои», ки дар китобхонаи оммавии ба номи Тошхуча Асирии шахри Хучанд мавчуд аст, тренингу семинархо ва барномахои махсуси таълимӣ доир менамоям, ки иштироки хамаи забономӯзхо ба ин барномахо хеле ва хеле зиёд аст.

Чун ин чо сухан дар бораи донишчӯ рафт, назари Шуморо дар мавриди тафовут миёни донишчӯёни ду кишвар донистан мехостем

- Ростӣ, донишчӯёни точик дар мавриди омӯзишу хониш чандон фаъол нестанд ва аз тарафи эшон раванди азхудкунии, на ин ки забон, балки дигар фунун низ ба он тарзе, ки бояд бошад, нест. Аммо донишчӯёни амрикоӣ ин тавр нестанд. Ва чун Амрико давлати мутараккӣ аст, ахолии ин марз дар талоши хаммонанди ин пешрафт будааст. Дар донишгоххои Точикистон бештар таваччӯх ба намуди зохир дода мешавад, ки ин хушбахтона дар мо нест.Бояд ба сирату заковату дониши хар як донишчӯ нигарист на ба сару либосу чехраи зохирии ӯ.Ин амали масъулини вазорати маориф нишон медихад, ки намуди зохири хар донишҷӯ афзалтар аз ботини ӯст.

Назари шумо ба низоми таълиму тарбия дар Точикистон?

Дар ин бора бояд бигуям, ки низоми таълиму тарбия дар
Точикистон на он кадар хуб аст. Сифати таълим бад буда муаллимон дорои тачрибаи кам мебошанд ва барномаи донишгоххо чун барномаи таълимии мактабахои миёна аст. Китобхо кухнаву фарсуда ва ёдгори солхои 70-уи ва 80-уми замони шурави буда кариб собикаи сисола доранд. Дар Амрико ба низоми таълим ва системаи маориф диккати махсус дода мешавад, ки хамасола садхо нафар донишчуён аз кишвархои мухталифи чахон барои осузишу тахсил ба амрико меоянд, ки ин гувохи хуб будани системаи маорифи ин кишвар аст. Аз кишвари Точикистон бошад хамакнун зиёда аз 360- нафар донишчуён дар донишгоххои мухталифи Амрико машгули тахсилу омузиш хастанд. Донишгоххои Точикистон ба як ислохоти чадид ниёз доранд.Дар хама кор фиреб кардан мумкин аммо дар сохаи омузиш ва таълиму тадрис фиребу найранг ва дуругиву бемасулиятиву нодидагири нашояд.

Шумо иллати костагии раванди таълимро дар Точкикистон дар чи мебинед?

-Шояд яке аз сабабхои костагии раванди таълим дар Точикистон кам будани маош ва камтачрибагии устодон мебошад.Вакте, ки устоди донишгох аз лихози моли танкиси мекашад ва аз ин сабаб наметавонад ба баъзе хостахояш расад пас у чигуна метавонад ба донишчу таълими дуруст ва андешаи тозаро бидихад.Ана хамин камбуди маош боис ба зарзаднаи ришваву пораситони ва баъзе «падидахои номатлуб» мегардад.

Оё дар Амрико донишчуёнро ба харгуна корхои чамъиятиву берун аз донишгохи чалб мекунанд ё на?

Агар манзуратон чалби донишчуён ба майдонхои пахтаву харгуна парадхо дар марсимхои расми бошад бояд кайд кунам ки ин амалхо дар Амрико билкул вучуд надоранд. Ёдовар шудан ба маврид аст ки дар робита ба ин мушкили ман чанде кабл як матлабе нигошта будам ки дар миёни ВАО- и Точикистон ва сомонахои интернети сару садохоеро ба дунбол оварда буд.Дар аксар донишгоххои Точикистон шуруъ аз сентябр донишчуёнро ба пахтачиничалб мекунанд ки ин хело нигаронкунанда аст.

Точикистонро чи гуна дарёфтед?

Вокеан аз табиати Точикистон хушам меояд ва Точикистонро кишваре дарёфтам uани аз фархангу тамаддуну таърих.Аз он рузе, ки ман дар Точикистон зиндаги мекунам то кунун хиёнату беэхтиромии касеро барнисбати худам надидаам.Ман ба чандид давлатхои Аврупову чахон сафар кардаам аммо назири точикон хушахлоку мехрубон ва самими кам дидаам.

Ташаккур барои сухбат
Мусохибон ЧЕЛОНИ ва ФИРДАВС

Биё гули бахориям

Биёву аз вучуди ман хазонро бирон
Бахорро биёвару канори ман бимон
Биёву накхати бахориро ба калби ман бирез
Ва хайли яъсро, ки хастии маро асир кардааст
Маро даруни чолахои харза пир кардааст
Зи ман зудо
Чавонахои эътимоду эътикодро дубора рухи ишк биде(х)
Дами масехие бизан
Маро зи “ман” бикун чудо

Биё, гули бахориям
Суроги ман бигир , ки фурсати дубора рустан аст
Ва фасли интизори сабзро мачоли чустан аст
Биё, ки Юсуфи умедро зи чох берун оварем
Азизи Мисрро ба дашту хомун оварем
Ва хуни лоларо ба гургхо дихем
Ки пирахан зи атри ишк лолагун шавад
Ва чохи кина сарнагун шавад

Биё, гули бахориям
Маро ба боли бодхо нишон
Зи ёли ёдхо рахон
Ки хаста шуд дилам зи хотирот
Ки дар замирашон ба чои зиндагй мамот
Хама пур аз дарегу нолаанд
Чу киштихои по ба гил
Ки “ох” нохудояшон
Ба хукми як зуболаанд

Биё, гули бахориям
Биё, ки дер мешавад
Биё, ки шохахои сарви интизор
Ба сина тир мешавад
…Хучаста пир мешавад
Аъзам Хучаста

Шайх Камол ба руи экран хохад рафт

Исмоили Барори,коргардони машхури эрони касд дорад аз зиндагии Шайх Камоли Хучанди,шоири пуровозаи точик,ки дар Хучанди Точикистон ба дунё омада дар Табрези Эрон мадфун шудааст,филми синамои бисозад.Вай касд дорад дар ин филм саргузашти шоири ориф ва шуридаро аз таваллуд то вафот,сафархои у аз Хучанд то Макка ва аз он чо то Табрезро бо такя ба манобеъи муътабари таърихию пажухиши тавассути як бозигари мучри ,ки ходисахоро ривоят мекунад,ба руи пардаи синамо оварад.Манзарахои филм дар маконхои таърихи ба сурати комилан достони дар декур ва фазохои кухан бо грим ва тачхизоти таърихии он давра бозсози ва ба сурати филми синамоии таърихи дархохад омад.Ин шева метавонад дар назари бинанда зиндагии пурмочарои шоири шинохтаро комилан зохир намояд ва бо таваччух ба истифода аз ритму чаззобият ва фазохои таърихи тамошобинро масхур созад.
Ба гуфтаи Исмоили Барори,коргардони филм,ки матни намоишномаро низ худи у хохад навишт,филми мазкур синамоии хирфаи буда 35 миллиметри,100 дакика(таркиби) ва мустанади таърихи хохад буд ва хамаи сахнахои он дар Точикистон,Эрон ва Арабистон ва бо истифода аз хунармандони машхури точику эрониву араб наворбардори хохад шуд.Хамчунин аз авомили хунарии муштарак,мутахассисону коршиносон ва тачхизоту лоборотури синамоии эрони бо кайфияту сифати аъло кор гирифта хохад шуд.Карор аст филм дар арсаи чахони тавзех ва пахш хохад гардид ва барои куллияи мухотабон дар нукоти мухталифи олам пешбини гардад.Филм бо забонхои точики ва инглиси сохта мешавад.
Исмоили Барори,тахиягар ва коргардони филм мегуяд,ки будчаи такрибии ин пружа то поёни тавлид мархалахои тахкик ва нигориши филмнома,пештавлид ва тадорукот,филмбардори,тадвин,мусики ва садогузори беш аз 700 000 доллар ва хазинахои такмили шомили умури лоборотури,садои суронд,маводи таблиги ва интишороти беш аз 200 000 доллар пешбини мешавад.Бароварди замони тавлиди филм пас аз бастани карордод ва дарёфти кисме аз маблаг ба муддати ду сол пешбини мегардад.

Гуфтанист Исмоили Барори дар соли 1965 дар Бандари Анзали(шимоли Эрон) ба дунё омада дипломи коргардонии синаморо дар соли 1987 зимни таълифи рисолае дар боби “Синамо ва дунёи кудакон” аз Донишгохи хунари Эрон дарёфт намуда ва дар хамон сол филми кутохаш бо унвони “Аксуламал” чоизаи вижаи нахустин чашнвораи саросарии донишчуёни Эронро ва низ медали нукраи чашнвораи Милали Австрия -ЕBЕНSЕЕ 1989-ро сохиб шуд.
Вай то кунун беш аз бист унвон филми синамои,достони ва мустанад ва сериёли телевизиони сохта,ки дар ин миён метавон аз “Танхои ва кулух” ,барандаи Парвонаи заррини бехтарин филм дар панчумин чашнвораи байналмилалии филми кудакону навчавонон ва хузур дар бахши мусобикаи фестивали FIRA-СAN 91-ро ёдовари намуд.
“Хадяи нодир” аз дигар сохтахои уст,ки дар бораи чавонони эрони дар замони чанги Эрону Ирок,”Суруди ошикона” пиромуни пайдоиши суруди “Хумайни эй Имом”,филми мустанади шоиронаи “Дилбохта”-хикояти фидокории як пирамарди рустои,мустанади “Зиёрат” дар ситоиши Харами Мутаххари Имом Ризо(ъ) ва “Маркази осмон” дар бораи маросими азодории шаходати Имом Хусейн(ъ) ва филми “Хона,махалла,мадраса” аввалин тачрибаи тавлиди мавози дар тахиякунандагии сериёлхои телевизионии Эрон мебошад.
Исмоили Барори хамчунин дар мачмуаъи мустанади “Ривояти Фатх” ва то кунун бо фаъолиятхои мухталиф дар Бунёди Синамоии Фороби,шабакаи дуюми симо,Иттиходияи тахиякунандагони Синамоии Эрон,Муассисаи фархангии ЭКО, ва чанд созмони дигар пардохта муддате дар Маркази Чахонии Филми Эрониён масъулияти мухим дошт.
Исмоили Барори хамчунин чанд филми синамоии баланд сохтааст,аз чумла:”Шахр дар дасти бачахо”,”Ошёна”,”Чаханнами сабз”,”Ракси Шайтон”,”Кавири марг”,”Рузи борон”,”Гузориши Марям”,ки дар чандин чашнворахои машхури дунё чоизахои муътабарро сохиб шудаанд.
Ба гуфтаи коршиносон филми “Шайх Камол” дар сурати сохта шудан бо истикболи самими ва густурдаи тамошобинони мухталиф мувочех хохад шуд ва дустдорони адабу хунар дар Точикистон ва соири нукоти олам бояд ба ин коргардон дар амри сохтани он дасти кумак дароз намоянд ва коргардон низ муътакид аст афроде пайдо хоханд шуд,ки дар ин амри хайр сахим шаванд ва гуле дар гулзори адабу фарханги форси бигузоранд,Хукумати Точикистон ва Вазорати фарханг низ агар аз икдоми ин коргардон химоят намоянд кори мухиме хохад шуд. Таври маълум то кунун дар бораи зиндаги ва осори Шайх Камоли Хучанди ба чуз чанд намоишномаи театри филме сохта нашуда ва ин икдоми коргардони эрони метавонад нахустин гоми чидди ва мухим дар ин росто бошад.

Шохмансури Шохмирзо,мухаккики точик.

Шаб ва хоб خواب و شب

آی شب،

آمدی؟

خوش آمدی!

اختران در مقدمت گل کرده اند

ماه روشن کرده است روی تورا

شانه گشته باد گیسوی تورا

کهکشان برچیده ابروی تو را

لیک

باز تنها آمدی.

خواب من اندر رکابت نیست ای شب،

کوشش کار ثوابت نیست، ای شب.

باز من را طعمه ی اندیشه ها خواهی نمود

رخت خوابم کوه و دشت و بیشه ها خواهی نمود.

شب، ای شب

از جه پلک چشم های من نمی آید به هم؟

از چه من در بی خوابم؟

Эй шаб,

Омадй?

Хуш омадй!

Ахтарон дар макдамат гул кардаанд

Мох рушан кардааст руи туро

Шона гашта бод гесуи туро

Кахкашон барчида абруи туро

Лек,

Боз танхо омадй

Хоби ман андар рикобат нест, эй шаб

Кушиши кори савобат нест, эйшаб

Боз манро туъмаи андешахо хохй намуд

Рахти хобам куху дашту бешахо хохй намуд

Шаб,эйшаб

Аз чй пилки чашмхои ман намеояд ба хам

Аз чй ман дар хоб бехобам?

نویسنده : اعظم خواجه اف
Аъзам Хучаста

САРВОДАИ САРМАДИ 1

Дар синаи у ахтари зулматсуз аст,
Покиза дилаш зи чехраи Навруз аст .
Дар дахр касе нишони Рустам чуяд ,
Гуяд нишони у Рачаб Навруз аст.

-Эй бародар ,туро писар хондам аз мехр «Ту» мегуямад гамгину малул нести?»
Гуфтам :
–На, харгиз бифармоед устоди кабир .

Ман мемурамо ду гур кобед барои ман
Якташ барои хасратум якташ барои ман

–Чи хасрат доред? Шукри худованд хама орзухову армонхоятон.
–Не ,додар хануз не ,аммо тавба кардам . Худованд ба рахматат бигир . Вале шодии Зафар надида меравам .
–Чунин нагуйед, устод. Худ борхо мегуфтед:

Гар фишори рузгор обат кунат мискин машав,
Мард бош эй хастадил, шармандаги дар кор нест

— Оре, хак гуфти хамсухбат .Аммо дил мегуядам , ки Навруз дардат зур аст ,дустам , ба такдир тан бидех ,Ошу нонатро хурдаи .Оре ,тасимими хеш гирифтаам .Вале пур хурдаму ба халки худо хизмате накардам .Баъдтар аз ин хамсухбат бигристу :

Фармуди нокарда сияхруям кард ,
Фарёд зи кардахои нофармуда

— Агар чунин оханг соз кунед ,бо ичозаи Шумо меравам ,ако ,дам гиред
— Не ,не илтимос ,биист .Банда саропо гунохам назди худовандам Ва шукрона куфр нагуфтам ,шак наёвардаам

Бизоат наёвардаем ило умед ,
Худоё ,зи авфам макун ноумед .

–Омин, рахмат ако. Худованд бузургу бахшоянда аст.

Навмед наем зи боргохи карамат ,
Зеро, ки якеро ду нагуфтам харгиз .

—Ташаккур , додари азиз , фарзанди гироми .
— Зинда бошед .
—Имсол ,додар ,мохи май 78 мешавам .Хеле умр аммо фикр мекунам ,ки гуё аз ин дар даромадаму аз дари дигари мебароям .Барои кори чамъият ,ободии рузгори мардум бархеро орзурдаам .Аммо бегараз .Танхо ба манфиати чомиа .Ба назарам он хама бехуда будааст хамин хел ,додар , ё галат мегуям ?
–Не ,устод . Он хама дар замонаи худаш раво буд.
– Каме не ,беш аз шаш дахсола дар хизмати халк будам .
–Офарин ,шумо 44 сол сарвари хочаги будед
Ин лахза миёни ману мусохибам хомушие руи кор омад. Аниктараш бигуям ,зурии дард моро аз сухбат дур сохт .
У дида ба нуктае духт .Нигохаш маънизо. Ман хондаму мазмун гирифтам аз он нигоху тафаккур.
Марди бемору бистар садо сухан мегуфт бо худ .Он мухтаво ба сафхаи зехн сабт намудам ,ки ин аст .
– Ба ёд ор .
– Хуш хама дар хотир дорам ,аммо кадоми?
– Хам хубу хам бадро.
– Бад магу, дуст.
Ба бад гуфтан макун ху то тавони,
Ки арбоби хирад ба буд хонад

– На ба ин маъни. Бад. Яъне рузхои душвору вазнини гузаштаро .
– Ин гапи дигар.
– Дар чанг будам. Мактаби афсариам равон карданд. Баъд камандир взвот таъин шуд летинанти хурд . Нав Рачабов . Ба Чабха рафтам . Дар озор намудани шахрхои Воронижу ,Танганрог ,Курску,Маздоку дигар махалхои Украина хеле чонбозихо кардам .
Ёд дорам . Наметавонам фаромуш созам он рузхоро
–Бале магар метавон лахзаро фаромуш намуд ,ки саломату зинда монан буд.
–Хо,хамин хел рост гуфтан гир.
Фронти чоруми Украина . Взводи ман дар хайати яке аз дивизияхои тирандозии ин фронт амалиёт мебурд .Дар огуши чангали нопайдоканор маскан гирифтем .Камандири рота тирандози моро бевакти шаб ба наздаш хонд.
–Рафик лейтенант, мо дар бораи душман маълумотхои дакик дар даст дорем .Мо бояд баъди соате ,дакиктар пеш аст табли душман уро ба гафлат гузошта ,хамла ба сараш орем.
— Взводи шумо бойд ба карргохи лашкари душман рейд гузаронида дар сафи он бе сарусомони ба вучуд орад .
Онгох мо техникаи вазнинро ба кор хохем бурд
–Итоат ,Рафик камандир .
Рачабов назди сарбозораш бар гашту рахорах ин байт ба забонаш омад :
Он на ман бошам , ки рузи Чанг бини пушти ман , Он манам к-андар миёни хоку хун бини Саре .

Чангиёни корзор дидаи саропо мусаллах аз багали чангал гузашта дарёчаи шухобчаро ба кафо гузоштанд .Аммо пешрафтан дар ин шаби шулмон осон набуд .Чаро ,ки фашистон харчо дидбон доштанд .Равшани прожекторхои «Гарданда» ба пешрави халал мерсонд . Гохе гаваккашон хазида ба домани симтури девор расиданд .Бо кайчи эхтиёткорона онро бурида ,барои ворид шудан «дарича » сохтанд . Навруз аввалин шуда ба «замин » – и фашистон сар дароварданд чо посбонро бо теги бурранда «безарар » гардонанд .Либоси он манхусонро ба тан карда ба чое расиданд ,ки сипохиёни гитлери дар хоби ноз .Ончо мина гузоштанд ,ки мебоист баъди фурсате хуфтагонро ба чаханам рохи месохтанд .Аз кабати симтур берун омаданд баробар лонаи фашистон ба осмон боло шуд .Таркиши мудхише ба атроф танин андохд . Даххо фашистзода аз зарби он таркиш фавтид .Вале ин маънии марги комили душманро надошт . Аз дигар манотики наздик сагони хоб сар бардоштанд .Онхо дасту по гум карда, бе низом оташ мефишонданд .
Субх медамид. Атиллерияи мо ба хучум гузашт. Душман кисме ба мухосира уфтод,бархе дум хода карда ,ба гарб гурехт .Взводи Рачабoв ба пеш давид.Аммо таркише рух дод ,ки се тан аз хамсафонро аз саф берун оварда .Худи Навруз хам ба замини пурнам уфтод .Пораи мин ба миёнаш зада,аз гушт ба устухон расид .
Хушбахтона ,духтурхо зуд амалиёт гузаронида,оханпоро ба берун кашиданд .Баъди ду хафта чарохат шифо ёфт .Ва камандир худро аз нав дар корзор дид
–Ман ёд дорам ,ту чи :
–Оре ,ман низ .

Дафъаи дуюм аст ки дар майдони харб захми мешавам .Вакте худро руи кураи барф мачрух дидам ,рости ,дар дил гуфтам : Падруд , зиндаги .во хасрат ,калби пур орзуву хавас ба хок мебарам .Ба бандаги тан медихам , лек хайфо ки дар бегоназамин ба дили хок фуру мерафтам . Эй вой агар бимирам дар вопасин нафас ки калима мегуяду чанозаам мехонад ?
Дар Сталинграду «Камонаки Курску» ки баъд аз мухорибаи Масква сурат гирифт ,Гитлер зарбае марговар хурд ва гурги гуруснаву захмиро мемонд, ки тавони чунбидан надошт .Аммо дарандаи мачрух хамоно дандонхои тезаш устуворбуданду ба нияти ба даст овардани туъмахои дил намеканд.Фашистоне тамоми захирахои хешро бахри расидан ба максад истифода менамуданд .
Хушбахтона, дигар душманро бахт баргашта ,офтоби умеди галаба бар сар шуъла намепушид .Пирузи чониьи шуравиён лабхонд менамуд .Летенант орзу мепарварид, ки бо хамсилохон фашисти шуношомро дар кароргохаш саркубу забун бинад .Вале рохи чангиаш то ба Берлин –он кохи зулму ситам ба дарозо накашид .Сарбоз дар озод намудни сарзамини Украиниа ширкаит чусту натавонист кадами озодибахш ба хоки гасбшудаи мардумони Аврупои Шарки, ки аз шиканчаи гитлерзодагон ба дод омада буданд ,гузорад.
Бахори соли 44 буи абирангези пирузи ба машом мезад .Нерухои мо аллакай дар баъзе манотик ба хати сархади давлати расиданд.
Кисме , ки дар хаёти он лейтенант Рачабов фаолтят дошт ,дар амалтётхо бо корнамоихои чашмгтрба чисми мачру гаштаи Ватан пои хам Даво мебахшид .Лек ходисае рух дод,ки барои Наврузи чанг солор вопасин майдондор будааст .
Амалии он манхара ба ин панг дуд :
Хамлаи девонасурати душман бо парвози огоз ёфт ,ки бар сари сарбозони мо борони марг борид .Бъад танкхо ба харакат омаданд .Аз паси он пиёдааскарони фашистони суи мо давиданд.Куввахои на баробар .Мукобилияти сахти мо ду танки душманро ба саф баровард.Вале ин натавонист дар сафи гитлерчиён рахтае форид созад .
Истодагарони ба марг баробар буд .Наврузи камандир ба вазвод амр намуд: Бояд мавкеро бо душман дода ,акиб нишинам ,то ротаи эхтиёти ба дастгирамон наздик ояд .Сарбозон андаруни хандаухо ,кт ба камингохи эхтиёти мебурд ,чолокона акиб нишаст ,худро омада ба истикболи « мехмонон» набудаанд .Аз чониби рота тубхои«вазнин » ба кор омадаанд .Снайради муктадир синаи » кухи оханин — и наздикомадаро шикофт .Наврузу чангиёнаш аз хандак сар бардошта аз дастгохи гулулабар болои пиёданизомони Гитлур чанд снаряди « пошанда »шилаки намудаанд .
Чанге шадид .Замину замон гуё дар хали дарза карор дошт .Ду ду духок шабехи абре сиёх ба осмон печида .Гурришу таркиш .Садои тирхои аз ду чонтб мукобили хам,ки аз мусал салхо берун меомад,фазоро пур карда буд .Баъди парвози«катюшахо –и пайодаи душман аз пешрави боз истод .Мудате оташфишонии чонибайн идома пайдо кард .
–Ба пеш ,бародарон –гуфтани Наврузи камандир сарбозони чашинтизору интикомситонро аз хандакхо беру кашид.
Фашистон окибнишини накарда бо тирпаронихои пуршиддат мавкеи худро аз даст доданд намехостан .Пулимиёти чавонмарди украини ,ки бар сафи душман ачал мерехи, ба пешварии взводи Навруз имкон дод.
Давом дорад…

Сарводаи Сармади (Идомаи матлаб)2

Сарбозон галтану хезон ба пеш мехезиданд . Мусал салхо пай пай сухан» мегуфтаанд .Душман ноилоч акиб мегашту аммо аз талавоси чон охирин неруи хешро истифода менамуд .
Навруз тавонист бо чанд тан аз ярокат мавкеи пештаро ба даст орад .Чангиёни мо бо дастгирии «катюшахо»,ки акнун пуршидат «нутк»доштан ба таъкиби шургони гитлери гузаштан .Пиёдааскарони аз кандакхо боло часта, бо садои «уро …»пеш давиданду кароргохи немисхои дар холи фироро бо бисиёр мухимоти чанги ганимат гирифтан . Мухорибаи поён омад .Даххо фашистон куштаву мачру ва асир афтоданд .Навруз сарбозонро боин пирузи табрик намуд .
–Бародарон,хушнудам ,ки боз як масъулияти фарзандиро дар назди механ ба чо овардам .Мову шумо таврнистем накшаи навини горатгарони душмани манхус,он лошахурроболу пар бишканемусинааш бишкофем.Аммо,дустон чун собик ин галаба бароямо бо бахои чон насиб гашт .Чор тан аз сарбозони руин танро аз даст додем .
Сарбозон зери дуди гализи вомандаи он набарад боа мри фармондех бо кандани кабр машгул шуданд ,то он чор бародари шахидшударо ,ки чисмашон дар огуши сабзаи навдамида руи кокухои лабханзада меходид ,ба хок супоридам .
Навруз бо атроф дида тухт .Аниктар дуртар аз худ пахлуи танки нимсухтаи душман харакати супробе бачашмаш хурд .Бо дурбин назар ба он духт .Сарбози бушман ,ки бехуш буд ,чашм кушода ,атрофро муоина дорад .
–Бачахо,немис ,–гуфт –ба танка нигаред.
Хама бачахоро ба замин партофта ,суи он хабис оташ кушодан .
Аммо дер шуда буд гуё .
Он чисм як комат рост кардк бо афтамат сарзер ба замин афтод.
Хозирон бо командир ру оварданд .Уро огуштаи хуни замин часпида диданд .
Фигон бароварданд.
–Навруз, бародар ,намур ,маро тарк магу!
–Зиндаам ,садо дод базур –дастам месузад…
Онтири белгард корашро кард.Навруз муддати зиёд бистари гашт ва бил охира майдони мухорибаро тарк бинамуд.
Хам ярокони хини ба шифо хона гусеел намудани Наврузи тирхуда ашк рехтан .Бо у хайрбод гуфтанд.Афсуз мехурданд ,ки аз чавон марде зиндадилу хайфиратман. Сарваре гамхорку мехрубону дилсуз,инсоне начибу донишман чудо шуданд.
Дар лахзаи чудои харчанд дар асари тири аду чисми нимтаху хуншор дошт,зиндадилироаз даст надода бо лабханди ночуре афзуд:
Омад шудан зи рафтани хуршед дур нест,
Гар зиндагист ,дида ба дидор мерасад.
Аммо ман бачои АМН меравам ,шумо бошед хануз чои чон дар кафи даст дорем,худованд нигохатон дорад .Баъди анчоми зафармандонаи чанг ба сурогаи ман ба Масчо оед, аз дидори хар яки шумо хушну хохам шуд хар гучо бошед худо никахдоратон ,–ба сухани падруди иктифо намуд .
Бале хамоно хамнабардон уро тарк гуфтан намехостан :
–Ту мерави ,дигкр ба мо ки шеър мехонад.Оё Моро чун ту сарварие мехрубрн ба гамхори мегират ,мисли ту хикматдону андарзгу кучо ёбем .
Рост гуфтанд хам ярокон .хузури Наврузмухаммадро дар набардхои охиринраво надоданд пизишгони халдонудард ошно .
Сарбоз-кахрамогни пайкор ба дасти баставу хамоил ба гардан ба зодгох бар гашт .
Амм дар масчо Наврузи Рачад дар шумораи шахидон ном навист гашт.Хамширааш –Гулузор дар гамии чигар банд хануз перохани сияхи мотами ва тан дошт.Ухаргах ба маористони деха мепафт .Мадфангохи фарзанди Падар чуй мегашт.Ва яке аз турбатхои руи хокаш сабза дамидаро манзили Наврузмухаммади гулмаг мехонду сар ба руяш нихода мегирист.
Додарам,вой додарам шахидам,бахри ,ки бахри чи мурди.Хо ,бахри Ватан ,дар хифзи Модари азиз тарки Дуне гуфти.Кошки мемурдаму хабари маргата намешунидам ох додарам э вой додарам мегуфту чома медарид.
Марди пир ,зане солхурда рандаш медодон,ки : Духтарам,шукри худо гуй,бошад,ки фарзанди падарат боз гардат.
Зан сар ба хок бардошта.Ду тан хешовандонро диду гуфт:-

- Фарзанди падарам бармегардад ? Ӯ зиндааст ? Дар даҳанатон мурам, инро ба шумо кӣ гуфт? Бехудона суол мекард аз он ду ҳоле, ки чашмҳояш пуроб буданд.
- Дунё ба умед бачам. Ӯ худ гуфта буд, ки худо хоҳад пирӯзона боз меоям.
Он шаб, ки аз наздикон ҳарфе умедворкунанда бишнид, хушҳол хобид. Хобе дид. Аммо заифии ҳофиза имкон надод он чӣ ба хоб дид комилан ёд оварад. Аммо ҳаминаш дар зеҳн монд: Падару модар ба иллате мегиристанд, бо ин ҳол ба дастсш чизе доданд гаронбаҳо.
Таъбир : агар фавтида бидиҳадат чизе хуб аст – худро тасаллӣ доду хурсанд бинмуд.
Ҳамон субҳ аккае болои боми манзилапш биншасту ба шақ – шақ омад.
- Дар нӯлат мурам, хушхабар ор, хуш гӯ, биё донат диҳам, – ба парранда он “ меҳмони ” хабаргӯ, паёмор рӯ овард Гулузор.
Вале парранда ҳамоно шақ – шақ мегуфту аз кунҷ ба кунҷи бом нишаста ҷои дигар намерафт.
Он ду махлуқи худо забони ҳам намефаҳмиданд. Вале оне сар – сари бом мезад аз кишвари дурр – аз майдони ҷанг ба парвоз омада, ва ё худо медонад аз куҷо ва чӣ гуфта медонист, ки Наврӯзмуҳаммади ҷангсолор дар масири зодгоҳ қадам мезанад. Парранда наметавонист бигӯяд:
- Эй бандаи ғофил, эй Гулузор, пероҳани шодӣ бипӯш, атрии дидор бибӯй, додарат меояд. Наврӯзат зинда … Пирӯзона меояд ба даргаҳат.
Шодиёна бидеҳ, комам ширин намо. Сулаймонпешае пайдо нагашт то шақ – шақи Акка бигӯяд – тарҷумон бишавад.
Ин дам Қурбонбоқии магазинчӣ ба хонаи Гулузор меояд:
– Акот куҷост, хоҳар?
– Дар хона, – ҷавоб медиҳад.
– Шӯяш, ки ба хонаи мо равад, марде ба ӯ гапи муҳим дорад.
Устотурсун ба назди меҳмон шитофт. Ҷавонмарди либоси низо- мипӯш бо чеҳраи хандан ӯро ба оғӯш кашиду:
– Бародар, шодиёна бидеҳ, оё ҳиммати чизе додан дорӣ? – гапро кашол дод, то Устотурсунро ба шунидани хушхабар тайёр намояд. Андешаи қосид ба хотири он буд, ки мусоҳибаш мабодо шодикаф нагардад.
– Гӯед, худор хоҳад то ҳанӯз кассе дурҳимматиам надидааст.
– Хайр, чӣ медиҳӣ ?
– Ҳар он чӣ дилатон хоҳад, аммо намедонам.
– мегӯед. Додорама дар ҷанг талаф додам. Шумо бору бӯғчаашро оварда бошед, раҳмат мегӯям.
– Худро ба даст гир. Шукри худо банда аз он чӣ ту мепиндорӣ қимматтар, бале ҳазору сад ҳозор бор авлотар мегӯчм, – суханро поён набурда ба ҷавон нигарист, то дар чеҳрааш чӣ мехонад:
– Ҳе, буродар гаптун бошад гӯед, дилам мекафад. Сад ҳазор аз бору буғча қиммат- тар ин сурати додарам будагит – дия.
– Ҳо, раҳмат, ёфтед. Аммо сурати зинда.
– Додарам зинда. Наврӯзмуҳаммади бобом зинда.
Устотурсун мардро дубора ба оғӯш бигрифту бӯсид аз рухсораш ва ашки шодӣ аз дида равон сохт.
Ҳамон замон ба хона омад.
- Хоҳар, нон паз, манн ба шаҳр меравам.Пагоҳ як меҳмони азиз меояд.
Ва худ хари Ҳамроҳбойро гирифта ҷониби Ӯротеппа чорхез давонд.
Бо як дам ба ағбаи Оббурдан часпид. Ба поёп нигарист. Ду тан барфро даронда ба боло мехезанд.
Он ду дар масофае овознорас аз Устотурсун дури доштанд. Харакӣ бисёр мехост зудтар ба онҳо наздик ояду пурсад: – Бародарон, додари маро ёд диданд ? Ӯ аскар, дасташ маъюб, дар танаш либоси ҳарбӣ, қоматаш баланд…
Шамол мевазид дар қуллаи ағба. Шамоле сарду барфолуд ва баландшикоф. Ҳар қадар ба поён равад вазиши бод пуршиддат ва “ шаппотие пурбарф ” ба рӯяш мезад. Аз хар фуромад. Чашмонашро аз шиддати шамол ёрои кушодан надошт. Маркаб низ тавони ҳаракат гум кард, ки “ зумъ ” буд.
– Их, ҷонвар, ғайрат кун, – садо баравард нӯхтаи харро кашида.
Мард камее нишаст рӯи барфи бодкӯб. Дар ЧК лаҳза шамол то зону барояш
“ кӯрпаи ” сафед сохт. Танаи харро ба худ сипар карду чашмонашро молиш дод, аз барф тоза намуду ҷӯёи он ду раҳакӣ гашт. Вале суробе надид. Ин дам шамол бо амри худо аз вазиш бозмонд. Нияти аз ҷой хестан намуд мард. Аммо натавонист. Дасту пояш сусту беҳаракат гар- дид. Мисли он, ки рӯи бистаре нарму дар зонае гарм манзилаш бошад, дар чашмонаш хоб омад.
Ҳо, хоб. Худо накардалаҳзае пинак равӣ дидор ба қиёмат ҳукм намо. Хушбахтона, ақлу ҳушёрӣ боло гирифт. Гуйё хоҳар гуфташ.
– Ако, зинҳор дар роҳи ағба хоб нараву беҳаракат набош хаҳзае. Ағба “ дам ” дорад. Мвбодо “ дамат ” назанад.
Якбора аз ҷой бо чолокие бархост. Ва дарк намуд, ки агар зудтар тадбире наандешад дам ӯро мекашад.
Оре, ағба дам дорад. Дар баландии ин ағба роҳгузврро ҳавои нафаскашӣ намерасад. Дар ин лаҳза агар даҳонро ба “ кор ” наандозӣ, одамро хобь меояду баъде лаҳзае аҷал гиребон мегирад.
Ёдаш омад қисмати ду танро, соли гузашта ба иллати “ дам ” занӣ ин ҷаҳонро видоя намуданд. Он қисса ин ранг будааст. Ду ҷавони тақрибан 25 – 30 сола аз Ӯроттеппа баъди мардикории ҳаштмоҳа барои аҳли хона пӯшоку хӯрок харида, роҳи зогоҳ пеш мегиранд. Бо бори вазнин ағбаро бодушворӣ сар карда, ба поён рӯ меоранд. Дар каҷгаҳи охир тундбоди сахте бо ҳоли вазидан меояд. Ҷо – ҷо бодкӯб. Пайраҳаро гум мекунем. Ногоҳ ба қаъри чуқурие пурбарф мевазанд. Даруни барф хеле талоши наҷот карда, шалпару аз “ ҳол ” мераванд. Лаҳзае “ дам гирему қувва ҷамъ кунем “ мегӯяд ба худ.
Пас аз дақиқае чанд ҳардуро хоб мебарад. Хоби абад. Ҷисмашонро охири баҳор баъди обшавии барф рӯи қарғ ёфтанд.
Идома дорад…

САРВОДАИ САРМАДИ (идомаи матлаб)3

Чунин бадбахтӣ аз он “ дамзаниҳо ” ба кӯҳистониён якбору дубор рух надода буд.
Аз ин рӯ, Устотурсун аз ҷебак пораи қурут ба даҳон гирифту ба пеш давид. Маркаб аз пасаш “ чорхез “ буд.
Каҷгаҳеро ба қафо гузошту ба поён назар афканд. Суробҳо коҳилона боло меомаданд.
Он ду тан марди харсавори ба истиқболашон ояндаро диданд. Яке ҷавони захмин, лейтенант Наврӯз Раҷабов буду дигаре Миробид. Устотурсун ҳам ҳамсафари бародарашро намешинохт. Ӯро дар умраш надида буд.
Миробид. Ин мард шаҳрванди Ӯротеппа. Наврӯзмуҳаммад дар бозори Гули Сурх гашту гузор дошт. Марди миёнсол дучор омадаш.
– Писарамро ёфтам – гӯён сазаро ба оғӯш гирифту бӯсид. – Бале Саидусмони манн зинда – афзуд мард. Ҳайрон нашавед , писар. Шумо ба Саидусмони манн себи дукафонро мемонед Хати сиёҳаш омад -гуён талх гирист он ношинос .
– Бандагӣ падар. Фарзандатонро худо раҳмат кунад. Ба сони қаҳрамон ҷон супурдааст, – гуфт Наврӯзмуҳаммад ва майли рафтан кард.
– Не, азизи дил, шумо ба хонаи ман меравед. Бигзор зани синабирёни манн дар чеҳраи шумо фарзандашро бубинад. Аз ин баъд шумо бандаро писар хоҳед буд ба ҷои Саидусмон.
Cарбоз сухани пирамард ба замин назад. Ба хонааш рафт. Модари он шаҳидро зиёрат карду тасаллӣ дод бо сухан дили абгорашро. Пас меҳмондорӣ рӯзи дигар Миробид бо писархондаш рӯ ҷониби Мастчоҳ ниҳод.
Харсавор дастро болои чашм соябон сохту ба ояндагон назар кард. Дастаи яке ҳамоил ба гардан, қоматбаланд, дар тан либоси низомӣ.
Дигар ихтиёр аз даст дод.
– Ҳо бобо – … бо – бо – бо тамоми қувва овоз сар дод, ки акси садо шунид аз шахи кӯҳ.
– Лаббай, ако шамоли сабуке ба гӯшаш зад, ин ҳарф аз тарафи муқобил.
Нӯхтаи хар ҳаво доду пайраҳаро миёнбур карду уқобосо ба “ парвоз ” омад.
Аз зери пояш санге ба ҳаракат омаду ба санги дигар бархӯрд. Сеси санг аз рӯ пештар боб арф омезиш хӯрда поён медавид, ҷониби
“ сайд ”.
Устотурсун ғеҷиду ба замин афтид, чанд қадам ихтиёр аз даст дод баъд дар бағали харсанге қарор гирифту аз ҷой хест. Оҳиста ба назди додар, ки аз “ ҷаҳишаш “ бародар мисли санги кӯҳ “ лол ” буд, расид.
Ҳарду гардан ба гардан, оғӯши ҳам бе овоз чу абри баҳор мегирис – танд. Ва бояд аз даридани абру рух намудани офтоб, шукронаи ҳақ ба ҷой оварданд, ки дидор бинанд.
Ва баъди соате чанд офисери харсавру ҳамсафарон сиҳату саломат роҳи пурбими ағбаро ба қафо гузошта, ба Камодон ва Эсизи чашминтизор расиданд.
Вуруди қаҳрамонписар ба Мастчоҳ аз воқеоти дурахшоне буд. Дар ҳар деҳ ӯро бо меҳру муҳаббати бепоён истиқбол намуданд. Эзис ба ифтихори зиндаву саломат бозгаштани фарзанди “ шаҳиди ” хеш табли шодӣ мезад.
Он рӯз баробари Гулузору Устотурсун ҳама пиру барнои деҳ, рӯдхонаи Зарафшон шеъру таронаи “ Наврӯзӣ ” – Наврӯз муборак ! замзама доштанд.
– Ёд дорӣ, Наврӯзмуҳаммад ?
– Ҳама дар зеҳн дорам.
– Пас аз чанд соли сарбозӣ зодгоҳро бозёфтам. Аммо дидам, ки нафаси шуми ҷанг то ба ин гӯшаи дурдаст расида. Бархе ҷавонону миёнсолон ба ҷабҳа рафта ҷоми шаҳодат нӯши ҷон кардаанд. Аммо марги Музаффар бароям басо дарднок буд.
– Ҳо, ҳамон Музаффари валади Мирзошоҳи Худгифи Соягӣ. Муллим будем ҳарду. Баробар ба ҷанг рафтем. Чи ҷавони донишманд, ҳусни маҳфилҳо буд. Афсӯс, сад дареғи он марди шариф.
– Бале, ҳазрат. Сад дареғ, ки басо азизон аз ҷаҳон рафтанд ба касофати ин ҷанг.
- Деҳу деҳистониёнро дар ҳоли қашшоқӣ дарёфтам. Гуруснаву нодорӣ. Чанд тан аз гуруснагӣ варамида “ нон ” – гӯён ҷон таслими ҷонофарин бинмудаанд.
Сарбоз ҳанӯз пероҳани низомӣ аз тан накашида , захмаш шифо наёфта, боре гароне бар ӯҳдаааш вогузор гашт.
Охирҳои фасли хазон аз соли 44 буд.
Аъзои колхозро ҷамъ бинбуда Наврӯзмуҳаммадро ба раисӣ пази- руфтанд. Рад накард.
Аммо гуфт:
- Падару модарон, бародару хоҳарони азиз, ҳаргиз аз касе илтиҷо накардаам, ки маро раиси хоҷагӣ хонад. Хилофи иродаи шумоён ҳарфе нагуфтам. Аммо мебояд, ки ҳама аз як гиребон сар берун орем, то колхози қафомондаву иқтисодиёташ заифу нотавонро пешсафу пурзӯр намеом.
– Оё барои расидан ба ин ҳадаф паҳлӯи ҳам буда метавонем ?
– Оре, ҳарчӣгӯед, мо дар хизмати шумо қарор додем раис, – баробар посух дод издиҳом.
Раиси колхози ба номи Сталин Наврӯз Раҷабовдар фаъолияти хеш тартиботи ҳарбиро, ки талаботи замонм ҷангӣ буд, пиёда сохт.
Ҳар субҳ шахсе бо зарби дасти оҳанин садои чархи фулодини мошин, ки назди мактаб устувор буд, баланд мекард. Ҳамон замон онҳое, ки мебоист фаъолият дошта бошанд, ҷамъ меомаданд. Ҳеҷ кас танбалӣ намекард, то дар назди халоиқ шармандаву шармсораш насозад раис.
Дар зимистон ҳам кассе ором набуд. Ҳатто дар сардиҳои туфкун – яхкун садои занг мардумро ба фаъолият мехонд. Зану мард машғулияти амале. Яке девори афтидаи боғе мебардошт, дуввумин аз киштзор санг мечинд, сеюмин ба майдонҳо шӯрхоку пору медаро – вард, чорумин яхоб мемонд. Ашхоси дигарро раис ба тагоб барои ҳезум мефиристод, то пирону барҷомондагон ва ятимону занони бепарасторро аз маводи сӯхт бениёз гардонад.
Баҳор рух намуд. Ҳаво гарм. Ба гандумзор об монд. Бале киштҳоро бо маслиҳати пирону деҳқонон “ сӯзонду ” сер аз об кард. Гандум пухт. Даравирд. Маъракаи хирманкӯби бо иштироки фаъолонаи хурду бузург сурат гирифт. Анбори хоҷаги, ки мушҳо солиёни зиёд аз набудани донае аз ғалладона ба қавле варамида мурда буданд, пур шуд.
Ханбаҳои мардум низ бори аввал баъди тантанаи сохти колхозӣ лабрези гандум шуданд. Нусрати деҳқанони хоҷагӣ дар саросари ноҳия вирди забон гашт.
– Чи гунна даст дод ин комёбӣ?
– Хеле осон ва хеле мушкил.
– Чи гуна?
– Он гуна, ки Худо дод.
Тирамоҳ барои кишт як дона гандум наёфтем дар қаламрави хоҷагӣ, аз ҳамсояҳо қарз гиртфтем. Кӯшидем, ки ҳар донаи ба замин рехтаро сабзонем. Бо инояти парвардигор тухмӣ бенуқс нашъунамо ёфт. Нагузоштем, ки ба яғмо равад.
Покизагӣ имкон дод то аввал қарзҳоро баргардонему аз ҳама муҳим мардумро аз вабои гуруснагӣ наҷот бидиҳем.
Пири ранҷур нафири хоб дорад. Ӯро осуда мегузорем.
– Амакам воқеан аз рӯзҳои авали фаъолияти рассашон низоми ҳарбӣ ҷори намуданд. Ҳоҷӣ Муллонеъмат вориди сӯҳбаб мешавад.
– Туфайли саъйи ишон мардум аз ҷилои Ватан ба хотири пайдои як бурда нон комилан даст кашид. Ҷанҷолу хархашаҳо, ки гоҳ – гоҳ аз ашхоси танбалу коргурез рух медод, аз байн рафт. Раис ҳамвора аз сӯҳбати кӯҳансолон бархурдор мешуданд ва маслиҳати ононро дар муносибат бо тобеан амалӣ месохтанд. Марди руҳшиноси варзида метавон гуфт амакамро. Бо ҳар фард он чунон ҳарф мезанад, ки боистӣ. Буданд инсонҳое, ки бо як ишора маънӣ мебардоштанд ва онҳое ҳам вуҷуд доштанд, ки то тунд нагӯӣ дасту рӯ намешустанд. Ба ин тариқа баъзан дастдарозӣ ба ғанаку долакандози колхозу ҳаду ҳамсоя низ аз миён рафт. Ҳама ҳалолкор шуд, Худо барака эҳдо бинмуд.
Амакам ба тарбияи аҳли хоҷагӣнизбештар эътибор медоданд. Худ ҳамвора меомӯхтанд ва онҳоеро, ки рӯ ба таҳсил дотанд, зиёдтар эҳтиром ба ҷо меоварданд.
Хоҷагӣ чуноне анбори холӣ ба раис мерос дод, ҳамчунин қӯтану оғилҳои холиро низ. Чорводорӣ ҳамбо қарзи мадади ҳамсояҳо пешсафу номовар гашт. Солҳое ҳам кам набуданд, ки ба рӯзи меҳнат бузу гӯсфанд ва ҳашто гови ҷӯшо ба оилаҳо ҳуқуқ дода мешуд.
– Апатун мурод додар, аз нодорӣ нагӯед, ки – иброз намуд апаи Рисолатмоҳ – ҳамсари Наврӯзмуҳаммад – раис ғами дигарро мехӯрданду андешаи хонаи худро фаромӯш месохтанд. Манн гӯему шумо нависед, то акотун чашм аз хоб кушодан.
– Гӯшам ба шумо, модар, бифрамоед.
– Бо амри тақдир соли 1945 – ҳамон соли серҳосил бо раис хонадор шудам. Чӣ ҷои дурӯғ, сарпаноҳи дурусте надоштем. Дар арвоҳаш мурам акои Саидшо бо мадади якчанд пирони деҳа бароямон хона сохта доданд.
Оре, апаи Рисолатмоҳ шавҳари хешро наҳ намезад, ганда намегуфт. Аз нақли ин модари меҳрубон дарёфтам, ки ӯ низ дар ҷабҳаи меҳнату зиндагӣ дар набард будааст.
Аз ин рӯ, зарур мешуморем нақли апаи Рисолатмоҳи шукргузорро манзури хонадони гиромиқадр бинмоем, то шояд пандпазир бошад.
– Банда додар, модари сенздаҳ фарзанд ҳастам шукри Худо. Аммо офаридгор се кӯдакамро бигрифт. Ба додааш ҳам шукр гуфтам, ба гирифтанаш низ навҳа оғоз нанамудам, пероҳан надаридам, бо панҷа рухсор чок накардам, то ба даргоҳи Худо гарон нарасад.Ҳар дам ҳамсарам мегфтанд. – Очаи кӯдако, фаромӯш накун, ки бузургон фармудаанд:

Шукр гӯӣ неъматад афзун шавад,
Гар нагӯӣ, аз кафат берун шавад .

Ин андарз раҳнамои зиндагиам буд.Раис ба ободии рӯзгори дигарон ғамхорӣ доштанду…
Ҳини арӯсӣ дар хонаамон аз моли ҷаҳон ду намуди кӯҳ надоштем. Вале баҳор омад. Кори саҳро оғоз ёфт. Баробари ҳама палмкаши намудам,то баддаҳанҳо таъна назананд шавҳарамрову нагӯянд ки :
- Чаро мо пору кашему зани раис дар хона хутошону пардоз дошта бишинанд?
Он айём техникаи асосии нақлиётӣ хар буд. Раис он намади хонаамонро ,ба устои тӯқумдӯз доданд. Хонаамон урён монд. Аз Ҳасани Эшон панҷ кило бузмӯ харидем. Апаи Норҷун духтари Муллоҳусейн аз он бузмӯйҳо бароямон гилем бофт.
Як кӯрпа доштем, кӯрпачаро орзу мекардем. Ба хона меҳмон ояд, зуд барои кӯрпаву кӯрпачаҳо ба ҳавлии окои Қурбонбоқи медавидем. Аммо аз нодори ба кассе лаб намекушодем. Вале ҳоли мо ба дигарон аён гашт. Азизмуҳаммаду Мирзосидамин ҳарду як кӯрпаги ба мо гӯё хона муборак оварданд, – ҳарчанд ки муздашро додем. Апаи Ағобико дегашро ба мо ҳадя кард. Аҳрори мадрушкади – ҳо ҳамон шофёри
олиҳиммат як деги дигар харида тӯҳфа намуд.
Ба хонаамон агар меҳмон ояд то гуселаш хеле азоби рӯҳи мекаши – дам. Чаро, ки ҳеҷ асбобу анҷом надоштем. Барои қабулу гусел маҷбур будем, ки ба ҳамсояҳо муроҷиат намоем. Худам як соғу доштам. Ба мани наврӯзгор апаи Ниёзбибӣ як чойник, як пиёла, бибии Бадалҷун, лаганд, аз Саидаҳмад, як карсун аз Устомаҳдризо «инъом» гирифтем. Косаҳоро бошад аз хонаи Қурбонбоқӣ «прокат» меовардем.
Қурут мепухтем барои меҳмонон аммо кӯза холӣ. Ҳамсояамон апаи Зубайдамо, илоҳи ҷояшон ҷаннат бошаб рӯғанам медоданд, кулӯлаи чойро ба зани раис духтари Мирзокарими Маҳадлатиф дароз мекард.

Шукри худо ин нодорихо зуд рафъ шуданд
То ба дилварзин омадани огили манн кариб холи буд.

Солҳои шастум Боҳиров сардори ҳукумат буд. Раисро миннат карда мегӯяд:
– Навруз, худат гов надори, бо кадом забон ба колхозчиён рӯзғордорӣ меомӯзӣ ? Нафаҳмидӣ, ки «мол дори ҳол дорӣ» гуфтаанд. Пагоҳ бояд дар оғилат гови чанбаршох бинам.
Соли 1962 мо соҳиби гов шудем. Аммо алафро раис аз хоҷагиҳои Марксу ба номи Ленинобод мехариданд.
Додари азиз, аз мохонаи раис ҳаргиз напурсед. Дар сандуқ ягон бор пасандоз надоштем .Шукри Худо кирмакпарвар шуда рӯи пула дидам. Даҳ бача калон кардам. Вале то дами нафақа ягон рӯз аз кори саҳро канор набудам.
Кори рӯзғорро ҳам шукри худо ӯҳда мекардам.
Ҳазор бор шукр мегӯям худоро, ки дар паҳлуи ин марди бузург хуш гузашт умрам бо ҳама бешу камаш. Ҳамсарам марде шикастанафас, фурӯтан, меҳмондӯсту сӯҳбаторо ҳастанд. Умри азизашонро дар хиз- мати халқ пушти сар намуданд. Мешуд, ки ҳафтаҳо ба хона сар наме- дароварданд. Аспакию пиёда тамоми қитъаҳои замини пахтаро шабу рӯз зери назорат доштанд. Ба хона танҳо риштароши омада, либосҳои арақдамидаю шӯшабастаро иваз намуда, боз ба саҳро рӯ меоварданд. Аммо ҳаргиз бе мутолиа набуданд, лакоту шалпар ба хона меомаданд. Хӯроки дӯстдоштаашон угрои сералафи бадӯғ буд. Модарам – Тан – зиламо домодашонро хеле дӯст медоштанд. Ҳар гоҳ раис ба хона оянд модарам косаи ош наздашон мегузоштанд. Бо иштиҳо таомро лабкаш намуда, даст ба китоб мебурданд. Байтҳои дилбозро гулчин намуда ба дафтарашон навишта азёд мекарданд. Баъд ҳар мисраъро ба ману
фарзандон гӯшрас намуда маънидод менамуданд.
Додар пургӯӣ кардам?
– Не, марҳамат, идома дихед.
– Чилу чор сол раис буданд. Аммо гоҳе ғамгину малул медидам ишонро, вале ҳарфе ба ман намегуфтанд. Боре пас аз се рӯз ба хона омаданд. Риш расида, чеҳра офтобсӯхта,лабҳо парсингбаста, ғута дар обу арақ, як остини курта нест.
- Ин чӣ ҳол аст, чо кардед ? Ягон кас задтун ? – худро дошта натаво- ниста гиристам.
- Ҳеч гап не, остинама саг даронд.
- Не, аз барои худо, ба сари баччаҳо гӯед ки чӣ шуд ?
- Ахмоқ, худоро шафеъ набиёр. Як обмони муттаҳам ҳақоратам дод.
- Наход бо ҳақорат остин дарад ? Било пагоҳ мебурому хунама дар сараш рӯшан мекунам.
– Хап шин, айба медунӣ ? Ман адабашро нағзакак додам, хез чой биёр. Як дафъаи дигар, додар ба хона омада худро касал сохта, се рӯз кор нарафтанд.
– Ҳа додош чӣ шуд ? Касал нестед, барои чӣ идора намеравед ?
- Тобам не, дигар хоҳиши кор надорам. Баъдтар фаҳмидам, ки котиби райком дар ҷамъомаде гуфтааст:
– Ман раиси қаҳрамонам гуфта ифтихор мекунӣ, лекин дар колхозат баъзеҳо гов медузданду чаро намебинӣ ? !
- Бар падари дузд ланат, идораҳои қудратиат дуздро ёбанду ҷазо диҳанд. Агар маро бо тудаи дуздон мансуб медонӣ, инро исбот кун, бародар ! – чавоб гуфтаанд раис.
Рости гап, шавҳарам ҳаргиз бо дурӯғгӯёну танбалон созиш надош- танд. Ва таҳаммул намекарданд ба ҳарфи сарвароне, ки айби худро ба шахсони дигар мепартофтанд.
Гоҳе ба мисли кӯдак гиристаанд. Шояд шарҳи ин раво набошад ба бачаҳо мегуфтанд:
- Фарзандонам, хоки поҳотон шавам. Панҷ вақт намоза тарк накунед, фарзандонатонро ба масҷид баред, дар назди уламо хононед. Коре на – кунед ки ба ман лаънат расад. Ба нафс амир бошед. Меҳнат кунед. Ҳалол хӯред. Ҳаргиз суханчин набошед. Бо хубон шишту хез кунед, аз паи ҳавову ҳавас умри худ барбод надихед. Ман аз осори гузаштагон пандномае бароятон таҳия кардам, аз руи он ба сар баред. Вагарна дастам берун аз гӯр.
Бумор сар аз хоб бардоштанд. Ва аёдаткунон хонаро пур карда бу – данд. Сурайёву Шарифамо аз сӯҳбати апаи Рисолатмо лаззат мебур – данд.
Мариз нӯшоба хостанд. Маҳадориф ба ишон шарбат дод. Муйсафед хушнуд шуда ба атрофиён назар афканданд.
Як – як ҳамаро ҳолу аҳвол пурсиданд, мисли он, ки дигаронро ба дидор рафта бошанд. Гуфтанд :
– Шарифомо, ба дафтаратон нависед:

Сад бор бадӣ кардию шарми ту наомад,
Некӣ чӣ бадӣ дошт, ки як бор накар дӣ.
идома дорад….

САРВОДАИ САРМАДИ (идомаи матлаб)4

Он шахс дар идораи ҳукумат шумо – раисро озурд. Ин дафъа ояд навиштаи ҳозираро наздаш гузоред. Ғамгин нашавед бадро бадии хеш кифоят бошад.
Аксар ояндагон ба одоби аёдати бемор ончуноне мебояд, риоя доранд. Вале бархе барои худнамои шахси беҳолу ранҷурро бо лаҳни дағалу гӯшхарош садо баланд карда:
– Ҳо ако мегӯм, ки чуту ҳайед ? Шермард чашмҳоро акка кунондед – о. Набоядтун ҳам базӯр – базӯр хӯрдан гиред, як гап мешавад. Ин гап ба ҳеҷ касс аз шунавандагон мақбул набуда. Вале гӯяндаи “ донову хиранманд ” то дер чашм аз мариз наканда, ҷоя майда менишинад.
Банда акоро хеле хушҳол ёфтам. Ишон гулгуну хандон … Сабаби инро низ худам пай бурда будам. Дар роҳ мошиниҳокими вилоятро дучор омадам, ки бо сардори ноҳия С. Шарифов аз ҷониби хонаи Наврӯзмуҳаммад ба ҳаракат омада буд.
– Ҳокими вилоят Қосимов ба диданам омаданд, додар, суханҳои тасаллибахш гуфтанд, як пиёла чой гирифта рафтанд. Тӯҳфа ҳам оварданд. Муллошомирзо нависед :
– Устод бифармоед :

Афтодагӣ омӯз, агар толиби файзӣ,
Ҳаргиз нахӯрад об замине, ки баланд аст.

– Шарҳ диҳам ?
– Не, ако, мақсадатонро фаҳмидам.
– Саломат бошед.
– Устод, иншои хатмкунандаи мактабе ба дастам афтод. Муаллиф шуморо қаҳрамони шаш майдон хандааст. Вале марди ҳикматдон, устоди деҳқонон, падари меҳрубон, ростқавлу покниҳоду поктинат ситоиш кардааст. Ин ҳама суханҳо умумиву бедалел.
Устодро нафорид гуфторам, ки бо оҳанги норозиёна:
– Ман аз осмон ситора наовардаам. Ситораи тиллогине, ки болои синаи банда ҷило медиҳад бароям хеле муқаддасу пурарзиш аст. Вай азони манн нест. Он ситораи нерӯву қудрати халқ аст. Халқ – ҳамдиёрон дар майдони зери осмони офтобаш сӯзон, алайҳи ташнагӣ, маризӣ, гуруснагӣ, сардӣ истодагарӣ бинмуда алами Зафар ба ҷилва овардаанд. Онон – ҳамдиёрон – ҳамон эсизиву муждифиҳои сарлучу пойлуч буданд, ки аз паси ман ба корзор шитофтанд. Дашти ваҳширо мисли дигар масчоҳиёни сар то по ором карданд, ба худ мутеъ сохтанд.
– Ҳо додар, нек қазоват кунед. Гузаштагонамон ва мо худ алҳамдуллилоҳ аз дили ҷешилу санги кӯҳ ризқ рӯёнда мардумони дигар шаҳру навоҳиро аз чанголи марг борҳо раҳои бахшем. Ҳамту не, ё газоб меҷӯям ?
– Не, ҳаргиз, шумо ҳақед.
– Пас чаро аз дили хок зар нарӯёнем ? Албатта, осон набуд ободонӣ, азхудкунии дашт. Ҳама пиру барно қаҳрамонӣ нишон дод. Пас, ба навиштаҳои он нигоранда ҳаргиз розӣ нестам. Мабодо дар рӯзнома он навиштаҳоро чоп накунед. Агар муаллиф халқро фотеҳу қаҳрамон мегуфт…
– Марди хирадманд ҳаргиз таърифро дӯст намедоштанд. Аз фаъолияти ишон пурсон шавед, мегуфтанд: ин кардему он анҷом додем. Ва ҳамвора пеши назар ҷонфидоии аҳли диёру дигар ҳам – сангаронро меоварданд. Нашнидаам боре гӯянд: ин кардему он сохтам. На, худхоҳону манмангуёнро аҳли сӯхбат намепиндоштанд.
Аммо ҳамагон медонанд, ки муаллифи иншо, ки Наврӯзмуҳаммад Рачабовро дар шаш чабҳа қаҳрамон хонд ғалат нагуфт. Далел: 1 Ба ҳайси муаллим алайҳи бесаводи инқилоб дар равони ҳамдиёрон чиҳод дошт. 2 Алайҳи хунхории гитлерӣ ҷонбозӣ бинмуд. 3 Раиси колхоз ба номи Сталин. Тавонист як хоҷагии мардумонаш қашшоқу дар дами маргро аз гуруснагӣ раҳоӣ бахшад. Иқтисоди колхоз ғани гашт: ҳам гандум фаровон ҳам чорво афзуду хам хусули боғ зиёд шуд. 4 Фатҳи Дилварзин. Колхози “ Зарафшон ” дар ҷумҳури соле то 43 сентнер зар бардошт. 5 Ӯ директори савхози навбунёди “ Правда ”. Коргари тӯли панҷ соли сарварии ин мард ҳосили мислаш диданашу- да ба даст оварданд. 6 Бозгашт ба хоҷагии “ Зарафшон ”- и аз зараф – шонӣ монда. Ҳосилнокӣ, ки дар замони раисии ӯ 43 буд, ба 26 фуро- мад. Кашфи навбати дуюму сеюми азхудкунии Дилварзин.
– Бо ин таҳлили шумо ҳам чандон ризо буда наметавонам. Агар, ки пиру барно дар ҷабҳа баҳри саводомӯзиву пирӯзӣ бар душман, тараққии соҳаҳои хоҷагӣ, азхудкунии дашт якҷону яктан муттаҳидона бо азми комил корзор карду Раҷабови маъюб як фарде паҳлӯи онон ба табарзан ҳам мегуфт, хубтар буд .
Мирзо Нуров афзуд :
- Соли 1965 фармони раиси Сарвари Советии Олии ИҶШС дар бораи ба пешқадаманаи хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон додани унвони олии Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ ба табъ расид.Он ҷо номи Наврӯз Раҷабову Ҳоҷи Амиров ҳам буд. Баътар аз Иркутск яке аз қумондон- ҳои аскарони сурх, ки муддате дар Ревомутк қарор доштанду дар пахши ошӯбҳо ва барқароркунии Ҳокимияти Совети дар соли 1923 ҷангида буд, нома расид. Вай нигошта буд : манн дар ҳайратам, ки дар кӯҳистон, ки ҳаргиз ба пахтакорӣ мувофиқ нест, мастчоҳиён чӣ гунна “ қаҳраман ” эҷад намудаанд ? Шояд зери нохунак гирифтани кали – маи қаҳрамон барои аскари сурхи собиқ чашмбандиву қаллобиро мефаҳмонд ?
Вале номaнавис ғалат карда буд. Пеонерон – кашшофон чанд сурати қаҳрамонону манзараҳои Мастчоҳ ва ба води муроҷиат кардану қаҳрамони воқеи буданро бо далелҳо навишта ба он марди ба шубҳа уфтода, фиристоданд. Собиқ қумондон аз мастчоҳину қаҳрамонон узр хост.
Ба ҳамсӯҳбатам чой дароз кардам. Аммо дастам гӯё ҳайрон монд. Ҳазрат дар ҳоли хоб. Ба чеҳраи марди нурони вали аз дарди ранҷи ҷонкоҳ азиятдидаи пӯсту устухон шуда дида дӯхта, қиссаҳои аз ӯ шунидаам якояк пеши чашм ҳувайдо мегаштанд.
… Соли аввали раисӣ – 1944 барои ин мард осон набуд. Даст маъюбу докппечу ба гардан овезон, миён ҷароҳотдида, по тирхӯрда. Ба худ андешид : лейтинант, сарвар шудӣ, муаллим будӣ, эҳтиром доштӣ, ба ҷанг рафтӣ, сарбаланд боз омадӣ. Акнун ё аз ин имтиҳони роҳбарӣ – мартабаи падари халқ будан баромада метавонӣ ? Такя ба худову халқи вай кун, ки иншоолоҳ ноумед шайтон будааст.
Мӯйсафедони диёр самандеро бо зину лаҷом ороста ба назди раис омаданд :
– Мана додар, ин Ҷеран дар ихтиёратон, бисмилло гӯеду савор шавед. Пиёда нагардед.
– Дастам маъюбу – гуфт ба табассум ба ҳозирон.
– Боке не. Ҷеран меҳрубону гапшунав аст. Худованд кушоиш диҳад ба шумо …
– Раҳмат, аҷр аз худо бинед.
Раис бо азобе худро болои зин гирифт.Ҷеран гуё ҳама ҳоли худовандашро медониста бошад, наҷунбида гӯш ба фармон бурд.
Лаҷомро кашида, аспро чониби саҳро гардониду чу, “ чонвар “ гуфт.
Гандумзори кабкабуди аз замин қариб як ангушт боло қад кашида, зери курпаи барф ба ноз хоб.
Дарахтони урёнро наззора бинмуд. Гӯё маҳтобӣ гуфташ:
– Раис, ғам махӯр, ту тирамоҳ моро об додӣ. Баҳорон саропо ҳоли шукуфон бубин.
– Аз тухмавизу толқун турову ҳама паррандаву чарандаро иншоолоҳ, сер хоҳам кард, – гуфт Тут. Ва :
– Илтиҷо дорам ману манҳоро аз офати табардастони бедод эмин дор.

Саманд аз бағали чангали зирк кадам мезад.
Зикрхори азамати урён лаб ба сухан кушод:

– Эй марди шариф, ба поям бингар, диди паҳлӯи ман холист. Ин субҳдам шахсе чакманпуш бо зоғнул решаи ҳамсояам кофту бо худ бурд. Акнун бар асари кирдори он ноҷавонмард решаҳои ман низ озор диданд, ки дар вуҷуд эҳсосе дард мекунам. Агар бародар чорае наандеши мо ҳама нобуд мешавем, бо мавҷудотамон қирон хохад расид. Ва ҳусни диёр мекохад, бадтар аз ҳама охир мо дору ба ҷисму рӯҳем. Баргу тана, меваам ба ҳазор маризиҳо даво.
– Осуда салтанат намо, зирк. Ман тадбирҳои ҳифзи туву ҳамчинсо- нат хоҳам дид.
– Худо ҳофизат бод, марди дардошно.
Аспи роҳрав ногоҳ бозистоду гӯшҳояшро “ ҷур ” карду чап нигарист. Савора ба он тараф дида дӯхт. Чизе ба чашм нахӯрд. Вале донист ки касе бо табар ба дарахте бархӯрд дорад. Ҷеран ба ҷониби табардор чорхез давид.
Пай буду Ҳайдар не. Ҷисми Санҷиди пир, ки дар кӯҳистон Ҷигда- аш мехонанд маҷрӯҳ. Чанд шохи азим аз танаш мехобиданд. Танаи бедастмондаи дарахт мегирист .
– Шукри Худо, ки ту омадӣ дӯст, агар лаҳзае чанд дер мекардӣ он нобакор маро аз қаъри замин берун оварда, тӯъмаи оташам месохт.
– Иншоолоҳ туро Санҷид умри дубора мебахшам, маъюс мабош,
– гуфт марди савора.
Аз ин ҳол раис малул гашт. Шабонгаҳ чун одат ҳамаро ба маҷлисгоҳ хонд. Аз ин дидаҳо сухан кард. Гуфт : Агар боре навдаи сул ё шохчаи ҷӯробак бурида бинам, вайронкорро дар ин ҷо ба маҳкама мекашам. Ба ҳама қисматҳо дидбонҳо таъин намуд. Боғу роғ аз табоҳкорон наҷот ёфт.
Аммо Ҷеран аз лаҳзаҳои нахуст бо раис унс гирифт. Савора ҳай – вонро зулм нмекард. Ҳаргиз. Дар ҳаққаш ғамхор буд. Охир ин ҳайвони безабон низ ҷон дорад ва ҷони ширин барояш хуш аст.
Раис дар фазилати асп аз китобе хонда буд: Асп аз бехтарин ҷон- варони ҳасби сурат ва сират ба ҳар ранге бошад. Ва аз ҷамиъи ҳайво- нот ақлу фаросати ӯ бештар ва аз ҳама тезравтару шунавотар.
Ва ахлоқи некӯ дорад. Чун фармонбардорӣ ва зиракӣ ва риёзат. Дар шарафи ӯ ҳамин шофист, ки Рисолатпаноҳ (с) фармуда : Ал – хайру маъқудун бинавос – ил – хайли илло явм – ил – қиёматӣ, яъне некӯӣ баста шуда ба мӯи пешонии аспҳо, то рӯзи қиёмат. Ва низ он Ҳазрат (с) фармуда, ки малоик дар лаҳву бозӣ ҳозир намешавд, магар вақти бозӣ кардани мардон бо занони худ ва дар вақти асп давонидан ва тир андохтан. Баъзе уламо бар онанд, ки хилқати (сиришти ) асп пештар аз одаме аст. Ва гуфтаанд. Аввал касе, ки бар асп савор шуд, Ҳазрати Исмоил (а) буд. Пеш аз он аспон мусаххари касе нашудаанд.
Дар сӯҳбат ва мартабаи ҳайвонот сухан рафт. Акои Наврӯзмуҳаммад гуфтанд:
– Дар рисолаи “ Саёдия ” хондаам : Агар дандони асп ба кӯдак банданд, дандонаш бе садама барояд. Мӯи думаш ба ҷое биовезанд, пашшаҳо он ҷо наояд. Агар сумаш дар хона дафг кунанд, муш аз он ҷо бигрезад. Ва агар хуни асп дар гӯш чаконд, дард дафъ гардад.
Мулломаҳмад Азизов – аз дӯстони қаҳоамони мо вориди сӯҳбат шуд.
– Наврӯзмаҳаммад бароям мартабаи устодӣ доштанд. Соли 1970 раиси колхози ба номи Куйбишев интихоб гаштам. Омаданду табрикам гуфтанд.
Аз меҳр бо лаҳни “ Ту ” муроҷиат менамуданд, ки хушам меомад. Боре танбеҳам доданд :
– Мулломуҳаммад, тундӣ макун, додари ако.
Аз дуруштӣ дӯстон бигардонанд рӯ !
Марде, шикастанафсу фурӯхтан, орифу сарвае варзида мешинох- танд устодро.
Ҳар бор ба маркази вилояту ҷумҳурӣ сафар кунанд, дар бозгашт бо як бағал китоби тозаинтишор вориди хона мегашттанд. Дидаам басо сарварону зиёиёнро, ки танҳо барои намоишу пур кардани рафҳо адабиёт харидорӣ менамуданд. Наврӯзмуҳаммадро китобхона Дил буд.
Ёвагӯву абедонишонро аҳли сӯҳбат намеҳисобиданд. Рукегӯ аммо ҳақгӯ фарде буданд.
Пирамарди миёнақади ришаш мошубиринҷ ба аёдати бемор омад. Чеҳра барои аҳли хонадон ношинос. Нишасту аз мариз ҳолу аҳвол пурсид. Бо ишораи сар “ посухи ” шукр хубам, раҳмат мӯйсафед, хуш омадед” гирифт.
Аёдатгар :
– Агар малол наояд, банда “ Ёсин ” хонда куф кунам. Шояд худованд ба дардашон даво бахшад.
– Кошки, дар даму нафасатон мурам, тақсир.
Бемор аз нафаси он марди бузург бо марҳамати офаридагор дар ҷисму рӯҳаш сабукие эҳсос бинмуд. Аммо пас аз рафтани ӯ аз фарзандон пурсид.
– Мӯйсафедро мешинохтед ?
– Не, надонистем.
… Наврӯзмаҳаммад ба дидани Абдурозиқ ( равонаш шод бод ) падари сармуҳосиби хоҷагии “ Зарафшон ” Боймурод, ба колхози ба номи Фирдавсӣ меравад.
Ҳамин мард низ ба он хона меояд. Пас аз Раҷабов мепурсад :
– Мугӯем, раиc, мана шинохтед?
– Чехраатон шинос барину…
– Не, нашинохтед. Аммо ман то дами марг наметавонам некии шуморо фаромӯш созам.
Ҳамсӯҳбат маънидор ба сӯи гӯянда назар афканд: Хуш бифармоед, агар ҳарфе хуш аст.
Солҳои баъдиҷангӣ. Гуруснагиву нодорӣ ҳануз домангири ҷомеа буд. Аммо бандаро нияти тӯи хатнаи писар ба сар омад. Аз Ӯротеппа биринҷ овардам. Ҳамаи маводи ба кори хайрро пайдо намудам, ҷуз рӯған. Шунидам, ки колхози ба номи Сталин равғани зағир мефурӯх- тааст.Рӯ ҷониби Эзис ниҳодам. Ба идораи раис даромадам.Ҷавоне
хушсурату пероҳани ҳарбӣ ба тан хуррам истиқболам намуду :
- Марҳабо, ако, агар ягон хизмате доред гӯшам ба шумо – гуфт.
Матлабамро баён намудам. Раис сар ба зер афканду ба андеша фурӯ рафт. Баъди лаҳзае сар бардошту сармусоҳибу мудири анборро наз- даш хонд:
- Меҳмон аз Сурхкат, исмашон Раҳматулло: Ба коре хайр камар бас- танд. Аммо мушкилоте доштанд: равған.
- Бо қарор фурӯши равғанро қатъ кардем- ку – авзуд сармуҳосиб.
- Дуруст мегӯед, – афзуд раис, – аммо меҳмонро ноумед бо дасти холи гусел кардан оё хуб аст ?
- Не албатта.
- Биёед қонуншиканӣ мекунем. Ҳочати мехмонро бароварда сохта, пас он амали қарорро риоя намоем.
Агар шумо бароям некӣ раво намедидед, маро роҳи ағбаи барфпӯшу душвор интизор буд.
Чун ин гуфт чеҳраи Наврӯзмуҳаммад ба сони гули намози шом шукуфта гашт.
– Хайрият “ чобаатонро “ холӣ нагузоштаам. Вагарна ин дам бади ним аср мегуфтед:
– Ноодам, маро ноумед гузоштӣ . Хандону хушҳол пир ба муҳосиб ба забони бузургмарде фузуд:

Рав некӣ бикун, ки даҳр некӣ донад,
Ӯ некиро зи некӯвон настонад.
Мол аз ҳама монду аз ту ҳам хоҳад монд,
Он беҳ ки ба ҷои мол некӣ монад.
Раҳмат додар. Аммо он рӯз байте гуфтед, ки ин буд.

То тавони ҳоҷати мискин барор
То барорат ҳоҷататро кирдигор.

Ба қавли ако Наврӯзмуҳаммад Мулло аваз қарзи фарзандпадарии хеш он чунон ки бояд ба ҷо овард. Тӯлӣ беш аз чор моҳи маризӣ то охорин нафас сари бистар паҳлӯи бародар қарор дошт. Муҳобот на- хоҳад шуд агар гӯем : аз ӯ дида касе беҳтар “ ташхисгаре “ аз ҳоли
Наврӯзмуҳаммад пайдо нест.
– Бародарам хурду калонро, қатъи назар аз он, ки ӯ дар кадом вази- фа фаъолият дорад, зҳтиром ба ҷой меоварад. Аммо худо накарда ҳарфе носазо аз касе бишнавад – ҳамон замон дар ҷояш посухе сазовор мегуфт: Колхози “ Зарафшон ” дар ҷумҳурӣ аз хоҷагии ҳосили аз хама баландгаринда буд. Роҳбарони ноҳия ҳар сол як ду сентнер ба ҳосили рекордӣ бор мекарданд. Ин амал косаи сабри раисро лабрез кунонд. Дар як ҷамъомади калон ба супоришгар бо ғазаб гуфт:
- Мо ҳосилро ба 43 – сентнер расонидем. Ин аз нақша беш аз даҳ. Инсоф кучост ? Имкони гирифтанаш 45 нест. Чаро дигар хоҷагиҳоро дида наметавонед ?
– Бардорад зам кун – ҷавоб гуфт котиби авали ҳизби ҳукмрони ноҳия.
Наврӯз паст омад :

САРВОДАИ САРМАДИ (идомаи матлаб)5

- Даллоли бозорам гӯед, майлаш ҳар он чӣ ба зобон ояд таҳаммул накунед.
Сарвар сархаму хомҳш монд.
Маҷлиси пленуми райком ҷараён дошт. Ба Раҷабов сухан доданд. Ишон ба лафзи модарӣ баёни матлаб намуд. Волков – котиби опком раисро аз гуфтор боз дошту талаб намуд, ки бо забони русӣ гап занад.
– Ман тоҷикаму ҷамъияти тоҷиконро сарварӣ дорам. Аз ин рӯ, бо забони русӣ сухан гуфтан зарурате надорад.
Волков бо оҳанги амр :
– Русӣ надонӣ дар ҷоят шин – гуфт.
Нотиқ ба нигоҳи нафратзо ба гӯянда нигоҳе афканду толорро тарк гуфт.
Дар маҷлисе дигар, ки раиси шӯрои Вазирони ҷумҳурӣ А. Қаҳоров ширкат дошту аз Раҷабовро ранҷонидани Волков малул буд, вақти ба минбар хондани раиси қаҳрамон фармуд :
– Марҳабо, Раҷабов бо ҳар забон, ки мехоҳеду бароятон мувофиқ аст, сӯҳбат кунед.
Бархе аз сарварони тасодуфиву ноҷавонмард ба сари ин марди поктинату поксиришт ба иллти оҷизиву нотавонбинӣ, бухлу ҳасад борони бӯҳтон рехтанд. Ҷурми дасти чапро бп дасти рост бор кардани шуданд. Мақомоти вилояту марказ айбҷӯёнро фош намуда, “ гунаҳ – кори ” , нокардагунаҳро аз хатори “ мешинонем ” , “ парвандаи ҷинояӣ боз мекунем ” раҳои бахшиданд.
Ҷ. Расулов дар як ҷамъомади калон ба Раҷабов “ амр ” намуд, то дига- рон донанд :
– Раҷобов бу руҳи ҷанговарона бо аҳли фаҳми хеш қадам гузоред. Аз касе ҳарфи носазо шунавед ба манн занг занед. Он “адолатхоҳон ” фаромӯш накунанд, ки Наврӯз Раҷабови қаҳрамон ифтихори мост.

Чун ин бишнидам, он лаҳза байти зер, ки дар “ Хирадномаи Нав – рӯзӣ ” сабт ёфта, ёдам омад :

Магзор худоё, ки шавад ҳеҷ мусалмон,
Хиҷолатзадаи тӯҳмати нокардагуноҳе.

Рӯзе шавқи дидори устод Муҳаммадрауф Ғуфронов дар дилам ба туғён омад.
Муаллимро ғарқи дар тафаккур ва дар чеҳра истиробеву ташвише дидам.
– Хайру хайрият ҳаст, устод ?
– Худоро шукр додар.
Сиҳат саломат ҳастем. Навакак аз ҳавлии қудоям, ако Раҷабов омадам. Ишон дер боз бистарӣ, хеле харобу лоғар шудаанд. Ду рӯз пештар беҳтар буданд.
– Бале, акоро дарди ҷонкоҳе азият дод, гуфтам.
– Худованд шифояшон диҳад. Лекин сад ҳайф, ки ҳамингунаҳо аз дунё мераванд. Аммо мурдан ҳақ аст, додар Раҷабофҳо ҳаргиз наме- миранд. Аз рӯзгори ин касс ба хуби огоҳам. Ростӣ, вақте” Вафо ” – и
Ф. Ниёзиро хондам, ба худ ҳукм намудам : Муаллиф танҳо тағйири ном карда, симои ҳақиқии қаҳрамони ҷангу меҳнат Наврӯзмуҳаммад Раҷабови ҳамдиёри моро қаламдод кардааст.
Аз хурдӣ орзу мекардам, ки агар рӯзе сарварӣ дастам диҳад, аз Раҷабов пайравӣ хоҳам кард. Шукри худованд солҳои тӯлонӣ дар ҷамъияти мухталиф роҳбар будам. Ва агар амале нек ба ҷой оварда бошам, тақлиде аз пирам Наврӯзмуҳаммад Раҷабов будааст.
Фахр мекунам, ки умри хеш ба ройгон надодаам. Дар меҳмондорҷ надидаам, ки кассе ба Раҷабов баробар бошад. Дар фазлу сухандониву кор бастан беназир буданд. Боре писарам, Инъомҷон – домодашон дар тиҷорат кораш омад накарду аз бархе қарздор монд. Қариб шаш моҳ “ ғайб ” зад, то мардикорӣ карда, сармоя пайдо бикунад.
Ин муддат мани шармсор мекӯшидам худро аз чашми қудоям дурр созам, то нагӯяндам : – ҳа, Маҳмадрауф ҳунари келиндориат 7амин будаасту…
Аммо ҳама кор акси ҳол рух дод. Устод дар ғайбати домодашон моҳе ду дафъа ба хона омада, аз ҳоли мо хабар мегирифтанд :
– Қудо, – мегуфтанд – духтари манн бачагӣ карда, мабодо шумоёнро озор надодааст ?
Ва Танзиламо ҳушдор моданд, ки :
– Духтарам, агар аз ин хонадон дастаи ҷорӯб аз ту озурда гардад, манн шод нахоҳам шуд.
Худоро шукр мегӯям, ки монанд ба қиблагоҳам устоди бузургвор, падари ғамхору бофарҳанг ёфтам. Иқрор мекунам, ки гоҳе аз фазлу сухани хусур “ хиҷолат ” мекашидам. Агар кор ба “ байтбараки ” андарзпазир оид мегашт, пирӯзӣ ҳаргиз сӯи банда майле намекардам, – ифтихормандона мегӯяд Инъомҷон.
– Наврӯзмуҳаммад Раҷабов дар чанд ҷабҳа ба ҷомеа мартабаи устодӣ доштанд : дар бобои сарварӣ, деҳқонӣ, тарбия, оиладорӣ ва амсоли инҳо, – меафзояд устод Ғуфронов – ҳаргоҳ ба колхоз “ уполнамоч ” ояд худро ноҷӯр ҳис мекарданд.
– Аз паси он “ мададгорон ” қадам монда худ роҳгардиро “ гум ” мекарданд. Бегона ояду ба мо “ чунину чунон кун ” гӯяд бароямон нанги бенангист, – норозиёна мефармуданд Наврӯзмуҳаммад.
Бемор ба атроф кунҷковона дида дӯхтанд. Фарзандон, наберагон чашм ба падар, бобо : Ҳама дар интизори “ лабвокунии ғунча ” ва шамидани бӯи атргул.
– Зафар, – садо бароварданд устод.
– Лаббай, додо.
– Шукри худованд индам хушҳолам, Ку бачам, ҳадисе бигӯ, ташнаам.
– Чашм :

Рост рав, ки ба манзил наравад каҷрафтор,
Мор то рост нагардад, наравад дар сӯрох.

– Офарин, писарам. Аммо бигӯ, ки ин андарз аз куҷо ҳифз кардӣ ?
– Солҳои донишҷӯӣ. Аз “ панду ҳикматҳо ” .
Мӯйсафед хандида, бо шеваи шӯхӣ :
– Не, ҷон, ин мираъҳоро аз “ Хирадномаи Раҷабов ” гирифтаӣ. Агар вақти таҳия аз бар мекардӣ, кайҳо бароям мехондӣ. Мардона иқрор шав.
– Оре, ҳақ гуфтанд Раҷабов, – хиҷолатманд, вале шӯхона ҷавобдод Зафар.
Ба андешаи он ки пирамарди ранҷурро аз вартаи маризӣ лаҳзае берун кашем, байбаракро идома бахшидем. Банда ин матлаъ ба забон овардам :

Эй кабки хушхиром куҷо меравӣ, биист,
Ғарра машав, ки гурбаи обид намоз кард.

Ориф бадоҳатан :

Тавозӯъ ҳам такабур ҳарду даркор аст инсонро,
Ба гул шабам, ба оҳан оташи сӯзон даркор аст.

Маҳадбоқӣ афзуд :

Зиндагонӣ роҳаташ дар ибтидою интиҳост,
Ё лаҳад ҷои фароғат ё канори модар аст.

Нодирамоҳ гуфт :

Нармӣ зи ҳад мабар, ки чу дандони мор рехт,
Ҳар тифли найсавор кунад тозиёнаш.

Маҳадшариф аз ҳарфи Бедил :

Марги дарёдил ҷаҳонеро далели кулфат аст,
Шамъ агар хомӣш гардад, доғи маҳфил иешавад.

Сухан аз Мавлавӣ, гуфт Танзиламо:

Зоҳиру ботин агар бошад яке,
Нест касро дар наҷоти ӯ шаке.

Шукур садо дардод :

Бо бад манишин, ки сӯҳбати бад,
Гарчи покӣ, туро палид кунад.
Офатеро ба ин бузургӣ,
Порчаи абр нопадид кунад.

Фаритамо низ :

Чаро парвоз кардӣ дар фазои худписандиҳо,
Ба пастиҳо назар андохт бояд аз баландиҳо.

Ҷумъабой сар бардошт :

Синае аз хонаи оина дорам поктар,
Ҳар чӣ ҳар касс оварад, бо хеш меҳмонаш кунам.

Азизмаҳмад, – набераи устод, он бачаи закмтабъ мегӯяд : – Ба такрор аз забони бобои бузургворам шунидаам :

Ба савганди норост макшо забон,
Ки дилро газанд асту ҷонро зиё.

Устод ҳозирин – фарзандонро баҳрисозмондиҳии базми шеър шодбош гуфта, бо ин ду мисраъ андарзхониро ҳусни хотима бахшиданд :

Сидқ меод ба ҳар коре, ки ҳаст,
То фитад домони мақсудат ба даст.

- Бале, ҳазрати Мавлоно, Абдураҳмона Ҷомӣ барҳақ фармудаанд, – ба тафсиру шарҳи маънӣ пардохтанд. – ако Наврӯзмуҳаммад пиёлаип чой ба даст бигрифта. – Бигиред фатҳи Дилварзинро. Агар кӯҳистониён бо азму яктан амал намекарданд, чӯлистон, хористон, макони ваҳш, ҳаргиз ба Инсон сари таслим фуруд намеовард.
Марди набард оҳе кашид, чашм ба нуқтае ноаён, “ насб ” бинмуд ва мутафаккиру хамӯш буд.
Оре, ҷангсолор чу ғаввосе “ дамдор ” дар қаъри дарёи ҳодтсаҳо, амалиётҳо, бурду бохтҳо, шодиву ғамҳо “ даступо мезад. Он ҳама ҷон- бозиҳои ҳамдиёронро дар роҳи ба гулистон бадал сохтани дашти лабташнаву синабирён пеши назар меовард. Ӯро гузашта ёд омад.
Наврӯзмуҳаммад раис буд. Раиси хоҷагии овозадори ба номи Сталин. Ҳаргиз наметавонист соли авали раисиаш аз зеҳн зудояд. Аб – ри ҷанг болои Эзиси фарсахҳо дур аз ҷабҳа борони бадбахтӣ рехт. Нон тухми анқову шири мурғ буда, гӯӣ. Року ашкаки роба, шилму корав, барги хору торон, орд пӯчоқи донаи зардолу хӯроки маъмули деҳотиён будааст. Гуруснагӣ ашхосе чандро ба гӯристон бурд. Шукри худо маризиҳои ҷанг шифо ёфтанд. Шарофати роҳбарии ӯҳдабароёни қаҳрамони набарди алайҳи фашистон хоҷагии иҳтидораш заиф дар сафи пешқадамон маскан гирифт.
Бо қарори Ҳукумати ҷумҳурӣ нимаи дуюми солҳои панҷоҳум муҳоҷирати кӯҳистониён ва Дилварзин оғоз ёфт. Аммо таъкид менамоям, ки ҳиҷрати марди кӯҳистонӣ ба водӣ ҳарчанд он замон дарднок буд, вале амале шоиста ба бор овард. Акнун манзараи он айёмро ба ҳадди тавон пеши чашми хонанда ба ҷилва меорем.
Ҳар оилаи ба макони нав азми сафардошта, бо “ иродаи ” хеш анкета пур мекард : “ Ман фалонӣ валади фалонӣ бо хоҳиши худу аҳли байтам, қасди кӯч ба Дилварзин дорам ” . Ҳақиқат на чунин будааст. Ҳукуматдорон бо такя ба нерӯҳои қудратӣ – милиса, додситониву додхоҳӣ аввал фаъолонро – соҳибони ҷоҳу мансабро равони Дилварзин намуданд. Мсъулони муҳоҷиркунонӣ дар ҳар деҳи кӯҳистон бешармона мегуфтанд бо овози баланд :
- Чун по ба макони нав гузоштед, шуморо хонаҳои ободу муҷаҳ- ҳаз, мактабу бемористону кӯдакистон ба оғӯш хоҳад гирифт. Мағозаву чойхона, сартарошхонаву ҳоммом ва амсоли ин омода ба хихмататон хоҳад буд.
Аз издиҳом касе садо дод, ки :
- Банда тарки макони аҷдодӣ бинмуда, ба Дилварзин меравам.
Ниҳоят сиёсати диктотурӣ пиёда гардид. Дар баъзе кишлоқҳо “ миёни ” хонаҳо – он вомондаҳои бобоёну бибиёнро бо сим баста ба мошинҳо пайваста, ба замин яксон сохтанд. Гарданшахон сили хӯрданд. Дар баъзе маҳаллоти дигаре, ки аз роҳи мошин дур воқеъ буданд “ шавқату раҳми ” камандаи “таъиноти махсуси ” муҳҷиркунонӣ бо зоғнӯл бомҳоро канда, манзили ободро ба чордеворе, ки баъди бомбабронкунии фашистон дар манотиқи ҷангзада боқӣ мегузошт, табдил доданд.
… Тағоймурод азбаски қисмати кӯли муҳоҷирин яксон буд, ( ин номи шартиро аз он корвониён пазируфтем) бо хешу ақрабову аҳли оилааш бо дидаи гирён савори мошин роҳи водӣ пеш гирифт.
Пеш аз ҳаракати мошин масъули ҳукумат ба дасти Тағоймурод қоғазе доду гуфт:
– Ин, анкета, мувофиқи ин ҳуҷҷат ту азми дил ба азхудкунии дашт меравӣ, даҳ сол бояд дар футӯҳоти чӯл камар бандӣ, баъд чор тарафат қибла, ҳар ҷо, ки хоҳӣ бирав.
Марди муҳоҷир беэътиётона ба гӯянда нигаристу фузуд:
– Ба ҳарфи ту ҳаргиз бовар надорам. Иншооллоҳ руху арвоҳи гузаштагон туву думравонатро барои ин ҷиноят, ки манзили халқро хароб кардед, хоҳад зад. Ман ин ҳамаро аз Худо медонам. Агар аз мо бандагони осӣ ҷурме намегузашт ва арвоҳҳо намеранҷиданд, касе кодир набуд, ки лонаи гуҷишке хароб кунад.
Корвони мошинҳо деҳоти фалғариёнро ба ақиб гузошта, шабонгаҳ ба домани ағбаи Шаҳристон расид.
Мошинҳо чун қатораҳои боркаш паси ҳам боло аз Хушекат бозистоданд. Марди пиру асобадаст бо душворие аз сандуқи мошин ба замин фуромад. Комташро рост карду дар даст кафлеси чубӣ ҷониби дарёчаи шӯхоб шитобид, то барои ҳамсари маризаш об орад.
Баъди лаҳзае бо кафлеси пуроб оҳиста – оҳиста ба тарафи мошин омад. Кафлесро боло бардошт. Зани пир ба поён даст дароз кард. Сараш гаранг. Пеши чашмонаш сиёҳ, гӯё кӯҳҳову сангу дарахтон ба назараш ба ларза омаданд. Кафлес аз дасташ афтод. Аниктараш бигӯем зани бемору беҳол, ки аз бӯи бензини нимсӯхтаи дар умраш надида, дилаш “ кофт ” – қайд кард, хӯрдаҳо аз даҳонаш берун омданд, ё тавони бардоштани кафлеси пуробро надошт.
Пирамард ноилоҷ ба тарафи рӯдак қадам ниҳод бо чеҳраи ғазаббору зери лаб ғур – ғуркунон.
Бозмондаи автомабилхо дарди сафаракиҳоро гӯё бедор кард. Ногоҳ садои ташвишу истиробангези марде баланд шуд, ки мегуфт:
– Ягон мулло ҳаст. Бачама тарс гирифтааст, нафасаш кунед, аз барои Худо шитобед, кассе Қуръон мехонад. Тағоймурод марде буд, ки чанд ояте ғаз каломи шариф ҳифз бинмуда. Аз баҳри савоб зуд таҳорат сохту сари бемор омад. Каломи Худо ба забон оварду бачаи беҳушу ёдро куфу суф намуд. Пас аз дақиқае чанд кӯдак чашм кушод. Модар аз гғяти хурсандӣ, аз рухсори чун себи гулоби сурхи писар бӯсиду пистон ба даҳони тифл монд.
– Илоҳӣ барака бад, бобо. Дар курсиҳотун мурам, арзи миннат – дорӣ намуд.
Ронандагон ба “ халқи ” мошинҳои аз пубори ташнамонда об рехтанд.
Офтоб кайҳо паси қуллаи ағба ғайб зад. Чодари сиёҳи шаб дар дараи танг доман густурд. Баробари он хунуки – боди сард роҳиёнро, хоса кӯдакону пиронсолонро азият медод.
Шаб зулмониву пурбим. Бархе ҷонибдори он буд, ки корвон ба роҳ дарояд. Гурӯҳе пофишорӣ дошт, ки ин ҷо шабро ба рӯз орем.
Ниҳоят, сорбони корвон тасмим гирифт, ки таваккал ба Худо ба сафар идома бахшем ва сиҳату саломат ба он тарафи ағба гузашта, пасон соате чанд ғанаб равем. “ Ғанаб ” рафтан ба ронандагон зарур буд. Ба онҳое, ки рӯи сандуқи автомобилхо манзил доштанд ин нуқта аҳамияте надошт. Зеро онон метавонистанд бо “ аллаи ” мошин пой дароз карда фароғат бикунанд.
Барои ронандагон ин хеле аҳамиятнок буд. Чаро, ки аксари онон то ин дам фақат дар кӯчаву хиёбонҳои мумфаршу ҳамвори шаҳр мо – шин медавонданду шебу фарози ағба, каҷгашти роҳҳои пурбими кӯҳистонро бори нахуст медиданд.
Аз ин рӯ, бисёр ронандаҳо ҷонибдори он набуданд, ки дар ин зулмат ба қади ағба часпиданд. Вале аз сафари рӯзона ҳам дар бим буданд, ки мабодо оби радиатор чушаду мошин “ ҳаставу нафасгир ” шавад.
Баъди соате чанд ҳашт мошин қулларо “ фатҳ ” намуда, ба поён хамид. Акнун бо ҳамон суръат дар масири рӯ ба нишеб автомобилҳо “ нола ” надоштанд. Соате нагузашта, корвон дар домани ағбаи Шаҳристон “ лангар ” гирифтан. Саманди вақт ҷониби саҳар шитоб дошт. Мусофирони ин ҳашт мошин дар ҳоли фароғат буданд. Аммо калонсолон чашм аз роҳ наканда азозони худро интизорӣ доштанд.
Дар осмон ситораҳо базме ороста, сӯи ҳам ба чашмакзаниҳо “ сухан “ мегуфтанд. Моҳ миниртар буд. Дуртар аз меҳмонони ағба, рӯи қуллаи сиёҳи бадҳайбати самти шарқии кӯҳи арчапӯш абрҳои парокандаи хокистарӣ манзил доштанд. Аз ҷониби ғарб боди сарду нарме вазида бӯи мушкбези рустаниҳоро дар замини кӯҳ рӯидаро ба машом мезад.
Аз боло садои мошини ба пастӣ рӯ ниҳода аҳён ба гӯш мерасид. Вақти аз роҳи рост ба каҷгаҳ гаштан нури чароғи мошинҳо дили зулматро шикофта, ҳама ҷоро рун рӯз равшан менамуд. Аммо баъди лаҳзае боз дар дара лашкари торикӣ ҳукумат менамуд.
Пас аз нигарониҳо ниҳоят боз се мошин ба “ меҳмонхонаи ” ағба ву- руд кард. Ҳафт автомобили дигар мебоист ҳамин замон ояд. Апқти зиёде нагузашта, шаш мошин сиҳату саломат ағбаро убур намуд. Сорбно аз ронандаи охиромада сабаби аз корвон мондани он мошинро пурсид :
– Аз ҳама охир манн будам, – гуфт ронандаи тақрибан панҷоҳсола, дуди стгор аз даҳон берун карда ва илова намуд :
– Беҳтарин мошинҳоро дурустар тафтиш намоед.
Оре, Сорбон саҳв накарда буд. Баъди сухани ронанда рӯи дили он мард пардаи яъс пӯшонд : Ҳодисаи нохуш рӯй додааст – аз дил гузаронд.
Мард дар тахмини худ хато накарда буд. Дар хамгашти дуюми ағба мошини пурбор, ки аз ақиби қофила равон буд, дучори фоҷиа гашт. Ронанда, ки фармони автомобили кӯҳнаро ба ӯҳда дошт, ҳини ба поён роҳ пеш гирифтан хобаш омад.
Дақиқае чанд ба беру номад аз кабин, сигор кашид, ҳаво хӯрд, шамоли берун ба ҷисму ҷонаш таъсир кард , хобро аз худ дурр сохт.
Ин дам дигар мошинҳо аз ӯ хеле дурр рафтанд. Автомобил ба пеш хазид. Вақте аз хамгашти дуюм ба поён гаштанӣ шуд по ба тормоз бурд. Аммо … Он қисмат аз ҳоли итоат берун, фаъолият қатъ. Ранг аз рухаш парид. Лаҳзае худро аз даст дод. Вале пирамарде, ки пахлуяш хоб буд, холи ногувори ронандаро эхсос карда натавонист.
Ронандаи кордида худро ба даст гирифт. Фшнангро иваз кард, аммо суръат суст нагашт, томоз “гапношунав”.
Ҳаёту мамот дар ҳолӣ набард. Чӣ бояд кард? Ягона умеди наҷот ба чҷниби кӯҳ ба самти чап бархӯрдкунонидани мошин буду халос.
“ Даҳони ” автомобил бо шаст ба кӯҳ бархурду лаҳзае аз гуфтор монд, баъд саллаҳо ба қафо гаштанд. Ин дам фиғони саворон баланд шуд. Касе натавонист мошини ба лаби чҷрӣ равонро боз дорад. Мошин аз роҳ баромада рӯи бурси хурдакак, ки чун арӯс зебо буд,
чаппа шуд, ду ғел заду аррачағҳои поёнии онро боздоштанд.

Марду зани саворони оила яке сар ба харсанг хурду дигариро тобае ба қалб он чунон зад, ки пас аз лаҳзае нолаву авгон чашм аз ҳаёт барбастанд.
Ду кӯдаки яке чаҳору дигаре ҳафтсола бо ронанда сабук захм бардошта, зинда монданд.
Дамодами субҳ вақти чодари тираи шаб бо “ фишори ” пури хуршед бигрехт, ҳамсафарон аз фоҷиа огаҳӣ ёфтанд ва захмиёнро ба бемористони Ӯротеппа бурда, мурдаҳоро – зану марди ҷавонро ба дили хоки заминаш бесанги Дилварзин – макони нав манзил доданд.
Ҳанӯз ба чӯлистон нарасида, муҳоҷиронро ин рӯзи сиёҳ пеш омад. Шумхабар зуд ба кҳҳистон ба гӯши онҳое, ки мебоист рахти сафар буданд, расид. Кассе баъд майл ба ҳиҷрат накард:
– Ни чего подобно, врйна без патер не бивает, – гуфт масъули муҳо – ҷиркунонӣ ва мардумро мисли гунаҳкоре, бадномшудае, дар марзу буми аҷдодҷ бегуноҳе, ҳуқуқи зиндагӣ надоштае, иҷборан рӯи сандуқи мошинҳо чун колае “ ҳаво ” дода.
– Ба пеш, – амр менамуданд ба ронандаҳо.
– Майлаш, додар, ба ҷону дил кӯч мебандем. Ленкин чашм ба роҳ, асту дасту пои вазнин дорад, худо кушоиш диҳаду баъди ҳарфе чашмаш рӯшан шавад, худам мошин киро карда, ба Дилварзин меравам, – илтиҷо менамуд марде ба намояндаи ҳукумат.
– Не, рафиқ зани манн ҳам ҳомиладор аст, кассе ҳуқуқи таъхир намудан надорад, меравию халос, пагоҳ не, балки имрӯз ҷӯлу пҳстакатро бардори ба нағзӣ бирав, – бо лаҳни тунду дағалу таҳдид суханро ҷамъбаст кард вакили давлат.
Он мард ноилоҷ ҳамроҳи хешу табор, ҳадду ҳамсоя бору кола рӯи мошин ҳаво доду бо азобе ҳамсари маризашро дар сандуқи автомрбил ҷо кунонд.
– Худо накарда,ҳодисаеногувор ба ҳамсарам рӯй диҳам, к ибо ту фасонча баъд ҳисобу китоб мекунам, – ба вакил рӯ оварда вақти падруд ба зодгоҳ гуфтаму ҳини ба ҳаракат омадани автомобилҳо.
Вакил худро бо карӣ кашиду вонамуд сохт, ки ин хушдор нашнид, як каф нос ба даҳон партофту бо шахси дар паҳлӯяш буда бо табассуми сохтаву ноҷӯр – сак маккад гуфту ба ронандагон амри ҳаракат дод бо ишораи даст.
Бо ғурриши садои мотор навҳаи зану мард, хурду бузург дар фазои деҳ паҳн гадид. Баробари сокинони ин маҳал – ронандагону бошандавгон гӯё сангу чӯб, хору хас, кӯҳу нара, рӯдхонаву чашмаҳо, паррандаву чаррандагон аз дарди ҷудоӣ ба сони абри баҳорон мегиристанд. Ҳама азодор, мотамзада, ҷигарбандталафдода аз азизе умрбод ҷудо гашта, нолаву афғонашон ба осмон мехӯрд.
Сбҳи рӯзи дигар мошине, ки рӯи сандуқаш он марди озордидаву ҳамсараш мариз аз ҳамсафарон хеле дертар дар назди чойхонаи Гули Сурхи Ӯротеппа бозистад.
– Об мехоҳам, додош, – ба шавҳар рӯ овард зан, ки забонаш парсин- баставу ранг аз рухаш парида буд.
Марди шофбурут ҷисми хеш ба поён ҳаво дод, сҳи чойхона давид.
– Як пиёла об, ако – саломро гӯё фаромӯш кард, гуфт бо ҳаяҷон ба чойхонадор.
– Ҷӯи пуроб, ӯар қадам хоҳӣ бинӯш.
– Як чойник чой диҳед.
– Ҳа, чой менӯшам, гӯед.
– Ҳо чой мехӯрам, – бо ҳаяҷон такрор намуд.
– Чойнику чою пиёларо ба даст аз дар берун по ниҳодан баробар :
– Ҳой, мардак, шаҳр дарвоза дорад, чойникро ба куҷо мебаред, баргардед, ба берун бурдан мумкин не – садо баланд кард чойхонадор.
– Бемор дорам, ако, илтимос мекунам.
Беморро биёред, ин ҷо дам гирад – гапро ба дароза кашид.
– Вай роҳгардӣ наметавонад ?
Инаш кори ман не. Нахоҳед чойникро монда равед.
Пирамари нуроние, ки рӯи кӯрпача нишаста ин ҳолро шоҳида мекард, аз рафтори ноҷавонмардонаи соҳиби самовор ба ғазаб омаду :
– Ту одам – мӣ, бӯи мусалмонӣ дорӣ ?
Ин мард маълум, ки мусофири бемор дорад. Чойникатро намехӯрад – ку !
– Равед ба беморатон чой диҳед, – ба меҳмон гуфт он пир.
– Мана, чой овардам – гуфт пиёла ба ҳамсар дароз карда.
– Ман касал, бо гилем, рум чодар кашед – ба нола дар ҳоле, ки ба худ мепечид, садо баровард зани ҳомила.
Дере нагузашта гиряи тифли нав ба дунёомада дар фазои сандуқ танинандоз гашт.
Мард аз пешонии зани қариб беҳуш бӯсиду, ашки дидагонаш мисли борони сел равон шуд : Ин ҳам ашки шодӣ буду ҳам ашки кину ғазаб,дарду алам. Шодӣ буд, ки тифлашро солим ба даст овард, мушкили занро Худо осон намуд. Ғазаб буд, ки таҳқир буд, намояндаи ҳукумат суханашро ба замин зад, ба қисмати оилааш бетараҳҳуму бетафовут муносибат дошт.
Ронандаи автомобил марди тақрибан 40 – 45 солаи рус аз ҳодисоти рӯи сандуқ рухдода огаҳ буд. Падари навзодро шодбош гуфту афзуд :
– Опбоем, когда будем дома, обязатенльно випим.
– Худо хоҳад випид мекунем, молодой челолек, – ба чеҳраи хандон оби чашм пок карда, гуфт мард.
Занро чой нӯшонд.
– Духтарчаро Сафаргул ноа мегузорем. Ин дар роҳи сафар мӯъҷизаи худост. Яъне сафарамон гул ба бор орад, – ба занаш дида дӯхта иброз намуд. – Дар мӯҳои сарат мурам, худата суст напарто, қарибба макони нав расидем.
Муҳоҷирон шоҳроҳи мумфарши чун дили даст ҳамвори Ӯротеппа – Хуҷандро ба қафо гузошта ба тарафи чап гаштанд. Рӯдҳои Сайҳунро убур бинмуда қад – қади канали “ Тоҷикистони советӣ ” бо роҳи чақар – чуқури кӯҳи Меваӯул сӯи дашт равон гаштанд.
Ҳар қадар ба чӯл наздик шаванд гӯё ба қаъри танӯри тасфон вуруд мекарданд, ки ҳамон қадар сӯзиши офтоб бештар эҳсос мегардид.
Мошинҳо ҳидояти масъулони хоҷагиҳо назди чордеворҳои беболопӯш қарор мегирифтанд. Марди шофбурут навзодро бо модараш оҳиста аз автомобил поин овард, баъд дигар фарзандону бору бӯғчаашро низ.
Вориди хонаи ваъдагӣ, “ муҷаҳҳаз ” шуд, се дар хона бе дару тереза, сақф – осмон. Тарбуз аз бағали мард ба замин зад. Тозон назди ка- лонҳо рафт.
– Манн кӯдаки новзод дорам, зери он деворҳо бе сарпаноҳ дар ин офтоби бадансӯзҳоли мо чӣ мешавад ? !
– Ҳамаи хонаҳо ҳамин хел бародар, ба тақдир тан диҳед. Мард ноумед ба назди зану фарзандонаш омад. Худро дар зиндон эҳсос дошт. На обе ва на бурдаи нон аз гулӯяш намегузашт. Мушт бар сар мезаду мегуфт :
– Худоё, худовандо, оё аз мо чӣ ҷурме гузашт, чӣ нофармоние ба ҷо овардаем, ки мо – масчоҳиёнро ба ғазабат гирифтор кардаӣ ? !
Рӯзи дигар марди шофбурут ба саҳро баромад. Пешдоман басту аз субҳ то шом нӯҳ кило пахта чид. Шабонгаҳ бо устоҳо як хонаро тол кашиду соябоне бари кӯдакон соз кард.
Баъди ҳафтае ба бародари мӯйсафеди камардараш ба ин мазмун нома навишт :
“ Ассалому алейкум, ако, моён сиҳату саломат ба Дилварзин ра- сидем. Ба макони сари зист таъин шуда нарасида, дар роҳ соҳиби меҳмони нав гардидем. Номи духтарчаро Сафаргул мондем.
Аҳволамон хеле вазнин. Офтоб баданро месӯзонад. Аз дарахт ному нишоне нест. Оби нӯшокиро аз бочкаҳо менӯшем: гарм, халлуче, ки ба гову хар медонем сад бор аз он ширинтар астю Аз ваъдаҳои калонҳо ному нишон нест. Хонаҳо бом надоранд. Шаб вақте ки офтоб нишаст, лашкари пашша ба сарамон ҳамла меорад. Бе сипар – пашшахона зиста наметавонем.
Бархе даруни гӯрҳои калон – заминканҳои пур аз қурбоққа зиндагӣ ба сар мебаранд. Ҳезум нест, ки нон пазем. Ширу ҷурғот ба хоб меби- нем. Ҳанӯз барои мактабу бемористон таҳкурсӣ бино нашудааст. Он ваъдаҳое, ки дар анкета буданд – хонаҳои барҳаво, шароити хуби маишат, пули изофагӣ… танҳо дар ҳамон анкета монданду халос.
Танҳо як чизаш – рост чӯл. Хористон аст ин ҷо, ватани мору баққаву пашша .
Аллакай аз пештар омадагон се кӯдак бар асари гармиҳо – аз ташнагӣ тарки дунё намуданд.
Ако, агар тавонед, баҳонаву сабабҳои мӯътамад пеш ореду ҷои гармотонро хунук насозед. Аз барои худо ин ҷо лонаи ба марг маҳкумшудагон асту басю Наоед ” .
Нома ба бародар расид. Бародар сатрҳои пурдарди фарзанди падар бихонду он шаб натавонист то саҳар осуда хоб равад. Субҳи рӯзи дигар худ мшин хосту бо аҳли оила зиндагиро дар ин биҳишт ҳаром хонд ба кулли ҳамдиёрон.
Марди рӯзгордида гуфт : – моро бо шиканҷа бо ҳарфҳои дурӯғин ба ободӣ, бо фатҳи чӯл бурдаанд. Меояд, ки марди масчоҳии сар то по ор чун Рустаму Исфандиёр ва Наврӯзҳо майдондорӣ кунем. Қаҳрамон он аст, ки аз хористон гулистон бисозад.
Наврӯзмуҳаммади раисро дар Дилварзин ҳамин тавр касе калиди хонаи дакаданг ба дасташ надод. Марди донишманду ояндабин муҳоҷиратро пазируфт. Аз аввалинҳо шуда ба чӯлистон омад. Дигарон ба ӯ пайравӣ карданд. Фақат аз он ки роҳбарони беадолат ба мардуми меҳнатӣ зулм раво диданд, худро маломату сарваронро дар дил нафрат мехонд.

САРВОДАИ САРМАДИ (идомаи матлаб) 6

Ба ихтиёри колхози ба номи Сталин рo қадар замин расид, ки бештар аз заминҳову кӯҳҳои Эзису Муждиф буд. Гуфтанд, ки пахта кор.
Ҳамаро аз сифр шурӯъ кардан рост омад. Ба худ андешид : бо забони оташ дар майдон будам. Шукри худо пирӯз гаштам. Хoҷагии қафомондаро бо мадади худову меҳнати софдилонаи халқ пешсаф намудам. Кӯҳистонӣ тавонист аз дили санг рӯзӣ рӯёнад. Чаро аз хок пахта нарӯёнад ?
Банда ҳанӯз размандаам ва садҳо зану марди раммовар дар паҳлӯ дорам . Иншооллоҳ нерӯи халқ метавонад. Парчами пирӯзӣ бар фарқи Дашт парфишон созад.
Соли – аввал – 1956 бо мадади деҳқонони пахтакори вилояту ҷумҳу рии ҳамсояи Ӯзбекистон пунба ба замин зери хок сохт. Чигит неш зад. Ягона, хишова, сӯзониду обу ғизо, чеканча, заҳрпошӣ, нармкунӣ аз қаду бар, баргрехонӣ – сармояи сунъӣ ва ниҳоят чидану ба давлат супоридан ҳамаро омӯзтанд.
Раиси деҳқанзода ин тадбирҳо нек омӯхт ва ба дигарон – ҳамдиёрон омӯзонд. Медонист, ки имрӯзу пагоҳ мададгорон мераванд. Аз ин рӯ, зарур аст, ки тракторчӣ, обмон, аграном, инженер – муҳандис ин ҳамаро бояд аз худиҳо мутахассис тайёр намояд.
Мешуд, ки Ҷеранро, ҳо ҳамон ҷеане, ки ҳар ду кӯҳу пуштаи колхозро дар Масчоҳи кӯҳистон шабу рӯз гашта,аз пешрафти иқтисодӣ мусоидат дошт, дар алафзоре баста, худ пиёда нашъунамои пахтаву бедаву гандуму макка, лаблабуву дигар зироатҳоро медид, ки камбудиҳоро ошкор месохт, баҳри рафъаш тадбирҳои таъҷилӣ меандешид.
Ҳамон куртаи ҳарбӣ ба тан шабҳо ҳамроҳи обмонҳо аз ҷӯй ба ҷӯй, қитъа ба қитъа мегашт. Гушна монад нони қоқ ба оби ҷӯй, ки нӯшиданаш раво набуд, тар карда мехӯрд, хаста шаваду ба чашмаш хоб ояд дасти чап зери сар монда дам мегирифт.
Вале фаъолияти раис ба ин ҳам ба поён намерасид. Ӯ дар ҷабҳаҳои дигар – ободии диёр, беҳдошти маишати ҳамдиёрон, тарбияи наврасон, ҳифзи саломатии онон талош меварзид.
Соли 1950 Маҳмадсиддиқ Қосимов, Зокирхон Мирзоев, Зикриё Мирзоев, Олим Қосимов бо “ ҷурми ” зидди мутаҳидшавии хоҷагиҳои хурд ба Сибир бадарға шуда буданд. Пас даҳ сол раис ба суроғи он “ гунаҳкорони бегуноҳ ” ба Сирдарё рафт то ишонро бо аҳли оилааш ба Дилварзин баргардонад. Ӯ се рӯз дар ҳалли ин мушкилот сарфи умр намуд. Ин муддат писари шашсолааш Мирзораҳмат мариз гашт. Касе пайдо нашуд кӯдакро ба маркази ноҳия – ба бемористон бубарад.
Падар омад. Аммо дер шуда буд. Мирзораҳмати дӯстрӯякро зиндагӣ поён омад. Ӯ дар оғӯши хок буд.
Оре, ҳамон солҳои авали муҳочират, ба иллати тағйир ёфтани иқлим даҳҳо одамон ва бештарашон кӯдакон фавтиданд. Қариб оилае набуд, ки талафи ҷонӣ надода бошад. Он солҳо бемории сурхакон дар чӯлистон доман зад. Касе аз сарваронро марги паёпаи хурдсолон ба ташвиш наовард.
Муаллифиин сатрҳоро низ, ки он айём даҳ сол доштам, сурхак аз пой афтонд. Рафъи он боло худованд буду даво оби биринҷ. Се тан аз додару хоҳаронам – Абдуқаҳҳор, Мағфират ва Қудратулло қурбони азхудкунии Дилварзин шуданд.
Ду соли аввал колхози ба номи Сталин пешсаф буд. Ҳар сол ба ҷои ду супориш ва бьештар аз он ба давлат пахта фурӯхт. Аммо раис ҳаргиз намегузошт, ки байрақи пешсафӣ касе аз дасташ бигирад. Гузориши кор ҳамон оҳанги кӯҳистон. Хуршед рух намуда “ диск ” – зангӯлаи даъват ба кор садо медод. Ва ҳамагон савори мошинҳо бо белу каланд мусаллаҳ ба ҷабҳа равон мегаштанд.
Раис ба бригадае рафт, ки пахтазор зери алаф. Аъзои бригида кам. Бархе дар саҳро неву аз паи ҳалли мушкилоти хонаводагӣ буданд. Ҳаво гарму сӯзон. Ҷеран хоҷаашро ба деҳа бурд.
Мирзо Остонаев – узви бригадае, ки пахтазорашро алаф пахш карда буд, марди меҳнатӣ, ҷангсолор бо баччу кач, як зумра хешу табораш сару по луч хишт мерезад. Ҳашар дорад.
Аз дур намоён шудани раисро дида, то омаданаш Мирзо ҷавоб – гап тайёр кард.
– Зимистонро зери боми осмон пушти сар кардем. Гуфтанд, ки
маҳбусон аз қороргоҳашон – “ Майдончаи комсомолӣ ” берун оянд, хонаи шуморо аз даст мебароранд. Он шашсад нафар хонаи бисёриҳоро соз карданду фвқат ҳавлии маро “ надиданд ” . Тобистон омад. Худам наҷунбам, додом аз гӯр дасту остин бар зада барои ман хона намепӯшанд.
Ҳо, ба раис ин мегӯям ва муттаҳамаш месозам – андешид дар дил.
Раис бо чеҳраи ғазаббор дар назди ҳашарчиён қарор гирифту ҳарфе нагуфт. Ба саломи Мирзову дигарон алейк надод.Ҷеранро рӯи хишт- ҳои наврехта гардон кард. Дар як лаҳза “ хирман ” – ро аз даст баро – вард. Бо ин қонеъ нагашт, аз асп фуромаду як – ду қолаб хишти ним – шикастаро низ чун “ шахси ҷинояткор ” зери лагат гирифт.
Мирзо мехост гӯяд, ки : ту бародар, худатро Ҳофиз сохтию маро хиштрез пиндоштӣ. Ва бо каланд бо ёрдамчиёнаш ҳуҷум орад ба сараш. Аммо ҷуръат накард, чаро ки гуноҳашро медонист. Нағз медонист, ки ҳамон қитъаи зери алафмонда дар ҳоли аз нашъунамо монда қарор дорад.
Раис бо як ҷаҳиш ҳудро рӯи асп гирифту бо таҳдид :
– Канӣ ҳама ба пеш, ба саҳро ва қамчинро боло бардошт.
Коргузор ба сарварии иштирокчии ҷанги зидди фашистон Мирзо Остонаев ин дам чун ҷинояткор дар ҳайати “ баталёни ҳаримавӣ ” ба душвортарину пурхатартарин рамзҳо – аз асорати тоҷи хурӯсу шӯрак наҷот додани пиёдааскарон – ниҳолҳои пахта сафарбар шуданд.
Пас аз ҳафтае, ки нашъу намои пахтазор ҷараёни мӯътадил гирифт, раис чанд танро ба ҳавлии Мирзои “ ҷабрдида ” равон намуд. Онҳо хишт рехтанд, девор бардоштанд, болор чиданд, шифер заданд, дару тиреза соз карданд. Хонаи зебо қомат афрохт.
Раис Ҷеранро ба сутуне баста вориди хона шуд. Чеҳрааш хандон. Мирзои ҳамяроқашро ба оғӯш кашида, ба бунёди хона табрик намуд. Ва афзуд.
– Ана ако, кор ин хел мешавад. Ҳам лаъл ба даст омад, Ҳам ёр наран- ҷид. Аммо барои он “ ба беадабии Ҷеран ” маро бубахшед.
– Илоҳи додар, барака ёбед, мани дасттанҳо то зимистон ҳам хона- пӯшӣ наметавонистам.
Ба ин зайл раис аз вилояту ноҳия барои колхозчиён масолеҳи сохтмон оварда, барояшон манзил бунёд менамуд.
Бале, марди мастчоҳӣ дар футӯҳоти дашти хористони саргаш устуворона пеш мерафт. Олами вуҳуш бо расидани қудуми Инсон аз водӣ ба қаъри кӯҳу пушта ақиб менишаст.
Он солҳо дар сафҳаҳои рӯзномаву маҷаллоти маҳалливу марказоти Иттиҳоди Шӯравӣ аз корнамоии беназири мардуми ғаюри Мастчоҳ ҳикоят карда мешуд.
Ибтидои солҳои 60 – ум яке аз Ҷаридаҳои русӣ нигошта буд : “ Тоҷикистон иқлими гарм дорад, ки монанди Миср ба равнақи пахтакорӣ басо мувофиқ. Вале дар ин кишвари афсонавии биҳиштманзар, беш аз навад дар сади ҳудудашро кӯҳҳои осмонбӯси сарсафед иҳата кардаанд, на ҳама аз нашъунамо доштани “ тиллои сафед ” огаҳанд.
Гирем, кӯҳистони Мастчоҳро. Мардумони ин минтақа табиатан бе – бок, ғаюру мубориз буданд. Онҳо ба чорводорию боғдорӣ, дуредгарӣ бештар шуғл доштанд.
Мастчоҳиён – ҳамон мардумонеанд, ки бо Шӯравӣ омезиш наёфтанд, ба тарзи зиндагии болшевикӣ ба осонӣ нагаравиданд. Ва танҳо баҳори соли 1923 баъди задурӯрдҳои шадид торумори охирин сарбозони миригарӣ – Давлати худгардони Масчоҳ бо Иттиҳоди Шӯравӣ шартномаи сулҳ баст. На, сулҳ, балки Масчоҳ таслим гардид. То солҳои авали то истиқлолияти хеш аз сар гирад. Инҳо дар таърихи тн сарзамин бо номи “ Войнаи Шоодибек ” , ” Ошӯби Мирсанг ” , ” Исёни Тилло ” мунъакис шудаанд.
Аммо баъд кӯҳистониён тан тақдир доданд. Корсозии шӯравӣ аз
корбасти миригарӣ ба чашмашон “ беҳтар ” ба ҷилва омад.
Ҳукумати Тоҷикистон нерӯи ин мардумро дар фатҳи Дилварзин, ки андешаашро Ленин ба миён гузошта, вале комёб нагардад, истифода бинмуд. Дар сафи пеши муборизо – не, ки ба водӣ кӯч бастанду ба “ ҷанги ” нобаробар алайҳи чӯли саркаш майдондорӣ бинмуданд, абармарде чангсолор Наврӯз Раҷабов дар набардҳои дуюми ҷаҳон се дафъа захм бардошта, фаъол будааст.
Ҳафтае бо ӯ будам, то аз рӯзгори ин марди наҷим наҷим маводе омода созам. Рӯирост иқрор мешавам, ки аз ӯ бигрехтам. Чаро, кит об наовардем бо Раҷабов дар майдондорӣ.
Ҳанӯз субҳ надамида, сар аз хоб мебардорад. Ва бо табассуми малеҳ :

Субҳро ҳар кӣ зинда дарёбад,
Ҳамчу хуршед дар ҷаҳон тобад.

Бечора ҳамсараш, ки аз саҳро мондаву хаста хислати шавҳарро хуб омӯхта. Апаи Рисолатмо – рӯи айвон, кия гон дарахти сояафкан надо- рад, дастархон орост, чою нону қанд овард.
Ман субҳона хӯрдани нонро маскаву шир ва ё қаҳва одат доштам. аммо дар тааҷҷуб мондам вақти раис гуфт :
– Шир нест, мо гов надорем. Ман гуфтам :
– Бок не.
Дар ҳайратам, ки чӣ тавр ин мард ширу ҷурғот нахӯрда, пиёда зери офтоби сӯзон майдонҳои киштро зери по карда метавонад. Бешак ба ин мард худованд дар вуҷудаш нерӯи рустамиро арзонӣ доштааст.
Ҳамон куртаи низомӣ, ҳамон гимнастёркаи камавндирӣ, ба тан аз хона берун меояд.
Ҳаво ҳанӯз торик. Саги Мирзоумар то “ қароргоҳаш ” назди пул, ки рӯи канали “ Тоҷикистони Шӯравӣ ” бунёд ёфта гусел намуду ақиб гашт.
Дере нагузашта, ғурриши мошинҳо оромиро халал ворид месозад. “ размандагон ” савори мошинҳа пайи ҳам аз пул гузашта , даст пеши бар ба раис салом мегӯянд. Ӯ низ ду даст пеши бар ба саломашон алейк мегӯяд. Чеҳраи хандонашгӯё : “ Кушоиши кор, худо мададгора – тон ” – бародарон, хоҳарон, падарон, модарон, фарзандони разманда маънӣ дошт, ки бешак ишон ба ҷабҳа, ба корнамоӣ мерафтанд.
Аз паси мошинҳо бархе харсавору аспсавор “ бо низом ” аз назди раис мегузаштанд. Оне ки дер мехесту вақти тулӯи офтоб озими саҳро мегашт, аз Худо талаб мекард, то ба чашми раис нахӯрад. Ин на он маънӣ дошт, ки Раҷабов барои танбали маломаташ месозад, балки ра- ис ба ин гунаҳо самимона аҳвол мепурсид. Шармашон меомад аз одо- би раис.
Пас аз гусели ҷангиён раис худро зини ҷеран мегирифт. Саҳроро давр мезад. Ба низоми корҳо ошно мегашт. Дар дафтараш он бегоҳ хондам:
Розҳову ниёзҳо. Ниҳоли пахтае бо гиря : агар ин шаб обмонро хоб ояд моро сел бо худ мебарад, то канал. асам ба ҳурмати офтоб баро – мад июлу гарде нури надидаанд, то аз зиндони шурак халос нашава – му хашарот аз тан дур нагардад ҳосил нахохам дод.
Раис ин розҳо худ медонист ва таъҷилан чораи рафъи наҷоту шифо меёфт ва хирмани пурбаракати худо эҳдо медошт ба ӯву ҳаманабар – донаш.
Бо ӯ рӯзе посёлкаро аз назар гузарониданд. Дидам марде қомат – хамида, ришаш дарози чун барф, чун паҳлавони сӣ сола бо каланд аз чуқурие лой мебардошту ҳамроҳи занаш, ки беш аз шаст сол дошт,
чобукона хишт мерехт.
Аммо ба ҳавлии дигар гузашта, ба рости аз дидани он манзара ба чашмам бовар накардам. Охир он чӣ ки дидам афсона набуд. Ҳақиқат буд, ки дар умрам бори аввал медидам. Ба назар замин ҳамвору гӯё
гилемчае пахн карданд, то рӯяш биншинӣ. Вале аз шарфаи пои мо за – мин дарид. Гилемча лаб во кард. Сари зане берун омад ки дар тан кур- таи чити аракшор дошт.
- Ҳамшира тинҷ ҳастед? – гуфт раис .
– Бари додар мурам, нағзему – гӯён кампирро овоз дигар шуду оҳан – ги гиря соз кард. Саҳари бачам саҳро рафту келинам… ва сухани гӯянда поён наёфта гиряи тифли навзод аз заминкан боло шуд.
Раис кампирро фаҳмид. Ба манн нигарист.Аз чеҳраи кушодаву лаби хандонаш осоре надидам. Ҳар ду чу санге дар руи гур лол будем.
Дидам, ки раис аз ҷайб руймолча берун оварду рӯяшрпо аз ман сӯи дигар гардонда ашки чашмонашро пок мекард.
- Инҷо духтур хаст? – пурсидам аз раис.
- Хоби шаб норозиёна чавоб дод.
Ва ман хоби шаб гуфтанашро нафахмида, хулоса намудам ки у ҳарфи маро дуруст нашнид ва чизи дигар пиндошт.
Вале дар холе ки гиря гулугираш дошт, афзуд:
- Духтур куҷо ? Ҳозир як ниҳоли пахта мурад туро ҷазо медиҳан- ду аммо аз он ки тухми кӯдаку пиронсол пок шавад ҳам касеро ғам нест. Одамон дар заминкан, рӯи хоки пурнам, пур аз ҳашарот, боз кӯ – дак тавлид ёфт. Ҳаво сӯзон дар ин гӯрхона ҳаво ҳам намерасид. Оби нӯшокӣ ҳам тухми анқову шири мурғ арзиш дорад.
- Воқеан оби нушоки аз куҷо меоред.? – пурсидам.
- Аз ягона чоҳе, ки аҳолии се хоҷагӣ аз он истифода доранд.
– Оё ҳаммом доред?
– Хоби шаб, яъне нест.
Ман он шаб даруни пашшахона хуфта натавонистам. Ин на аз он буд, ки даруни ин зиндон барои навас каши ҳаво намерасиду як села пашшаҳои меҳмон неш мезаданд. Пеши он фоҷиа оре, фоҷиаву даҳшатеро, ки дар ин маҳал манн дидам.
Паҳлӯ мегаштам чапу рост. Аз накли калонсолону китобҳо шунида ва хонда будам ки ашхосе ба иттиҳоми қотилу хиёнат ба Ватан маҳ – кум ба зиндону бадарга дар манзилҳои барои зисти одам ғайри ҷа- вобгӯ ба сар мебаранд. Сонитар фаҳмидам, ки дар кӯҳистон макони сукунати масчоҳиён беморхонаҳо аксар холи буданд. Аксарияти аҳоли чӣ будани бемориҳои силу тиф, медаву рӯда ва амсоли инҳоро ҳаргиз намедонистанд.
Бадбахтона имрӯз ин гуна маризиҳо мардумро фаро гирифта ҳар сол даҳҳо кас ба иллати гирифтори ин гунна касалиҳо шуда аз олам мегузарад.
Мӯҳлати сафари хидматӣ ҳам ба поён нарасида бо Рачабов хайру хуш гуфтам. Рости аз корнамоии кӯҳистониён дар ин шароити душ – вор қоил шудам. Аммо дар инъикоси вокеии шароити зиндагии ин қаҳрамонон низ наметавонам. Ба таъбири раис ҳар он чи ки дар вай – ронаҳо дида, дар ободи бигӯяд, ҳама қаламдод бикунад.
– Мо ин ҳама мушкилот пас сари хоҳем кард, чӯлро ба гулистон бадал месозем. Нигоштаи қаламкаши русро хондаму суханони дустам Саидҳаким Боқиев – ҷавонмарди бо нангу ор, марди воқеан зиёи, ки ҳамвора баробари дар хизмати аҳли диёр фаъол буданд, бемутолиа худро хар гиз инсони комил намепиндорад ёдам омад.
Шукри худо, ки нестанд ононе, ки бо амали шоиста накше муас – сир ба ёдгор гузошта. Бигирем акои Наврӯзмуҳаммад Раҷабовро. Ишон дар ҳар боб – оиладорӯ, оини сарварӣ, тарбияву омӯзиш ва ҳам фарҳангу меҳанпарасти моро устод буданд. Агар ҳамон рӯҳе беши – каст, ғурури иродаи бешикаст намедоштанд, ҳаргиз беш аз чаҳор даҳсола мартабаи падари халқ, сорбони қофилаи ҷомеаро ӯҳдабарои намекарданд. Ҳар махфиле, ки Раҷабов бошанд он ҷо базми шеър аст. Ва манзара ранге ба худ мегирад, ки гӯё Саъдиву Ҳофиз, Хайёму Ка – лим, Иқболу Лоиқ ва хамсоли инҳо дар рубоиоташон бо шумо ҳадис мегӯянд.

Ива Де-витрей Мейэровитч- шефтаи Мавлоно балхи ё Ишки Мавлоно хонум Иваро мусулмон намуд!

Барои мутолиагарони кишвари Фаронса исми бузурги Ива Де-витрей Мейэровитч чун номи Мавлоно карнхо дар ёдхо хохад монд. Ива Де-витрей Мейэровитч соли 1909 дар оилаи ашрофзода ва порсову ворастаи насронии фаронсави мутаваллид шудааст. Дар тули даврони бачагияш дар Фаронса Ива шуруъ ба мубориза бурдан ба фарзияхои мухити атрофаш намуд ва дар мактаби бахши католикии худ, ки дар ончо вогузории гайрифаолро голибан метавон чашм дошт, мавриди тадкику пурсучу карор медод.У модарбузурги хешро ки узви фиркаи масехиёни протестон буд, барои поквичдонию покдин буданаш тахсин менмауд, инчунин пофишориву исрори уро дар мавриди хакгуию ростгуи, ки ин метавонист мучиби хабс гардиданаш гардад хамду офарин мехонд.Ин модарбузург ба усули мазхаби котоликии руми мубаддал гашт то ки бо хамсари ояндааш издивоч намояд. Модарбузуги Ива дар масире карор дошт, ки у ногузир ба пайрави аз он гомхо кард. Ива дудилаги ва диранг накрд , барои мисол дар издивоч бо як руси фаронсавии аслаш яхуди , чаро, ки у аз иртиботу алокаи маънави доштани байни адён огохии комил дошт. Пас аз издивоч бо ин чаноби Мейэровитч, уро зарур буд то Порисро, ки тавассути кушунхои Нозии хитлери ишгол гардида буд, соли 1940 тарк намояд.
Пас аз поёни чанг дар авоили солхои 1950-юм, хаёти у, ки вазифаи мудири бахши пажухишу тадкикотро ба ухда дошт, бо ба даст гирифтани хадяе аз собик хамсабаки хиндустонияш, ки аз Покистон ба Фаронса меомад, куллан ва ба таври ногахони иваз шуд.Ин хадя китобе буд навиштаи файласуфи исломи карни 20-ум ва шоири бузурги чахони ислом Мухаммад Икбол ва он китоб “Тачдиди андешаи дини дар ислом” ном дошт. Сухани мансури Икбол ки дорои рушаниву вахйи беандоза буд ба калби поки ин бонуи хирадманду хассос таъсири бузург расонид.
Дар китоби мазкур аллома Икбол аз Мавлонои кабир бисёр иктибос меорад.Ива ба таври фаври мафтуну шайдо ва шефтаи ин рухи бузург( манзур Мавлави) гардид. У даст ба тарчумаи китоби Икбол “Тачдиди андешаи дини дар ислом” зад ва онро аз инглиси ба фаронсави баргардон намуд ва чун гаввосе дар дарёи омузиши забони форси гута зад, то инки форсиро аз худ намуда осори гаронбахои Мавлонои бузургро дар забони аслашон бихонад.Аввалхо у аз ин, ки худро ба Мавлоно ва осори у мебахшад,огохи надошт…
Он замон, ки у Икбол ва Мавлоноро макшуф сохт, Ива Де-витрей Мейэровитч хамчун як нафар муриду пайрави вокеъи омода гашт то таълимоти онхоро бипазирад. Дар хакикат у зехне тез чун шамшер дошт , ки ин самараи солхо омузишу тадкикотхои у оиди мавзуъхои мухталиф мебошад. Ива дар як донишгохи бонуфузи Фаронсави муддати се сол илми Илохиётро мехонд (рисолаи номзадии у дар бораи Плато буд) ва инчунин забони бостонии Юнон, забони лотини, таърих, хукук ва равонпизишкиро меомухт. Таваччуху дилбастагии у дар сохоти мухталифи илм,рещахои мухталифи илми ва усули у бо сару кор кардан ба мавзуъхои мухталифи илми мачзубкунандаву оли буд.
Ива Де-витрей Мейэровитч шахсе буд барои вокеият ба чустучуи ботини шомил мегашт ва ончи ки дар сафарномаи у кобили таваччух аст, ин аст, ки хаёти шахсии у ва сарсупурдагиву тааххуди у бо тахкики хирадмандонаи у сахт пайванд дорад. Албатта, Мавлоно носеху муршиди у гашт, мисли ин ки Мавлоно дасти уро гирифта ба масири Ислому муслимин хидоят намуд. Хуб, омузишу таълимоти Мавлоно мучиб гашт, то у ба ислом бигаравад ва то хомуш гаштани чароги умраш бо шуру шааф тамоми аркони дини мубини ислом ва тасаввуфро риоя ва тамрин намуд. У хамоно олимаи дини котоликии румии Фаронса ва яке аз дусторони ирфону тасаввуфи Ислом боки хохад монд. Дар Алчериа,як бахши кучаки истеъморчиёни Аврупои ахолии ру ба афзоиши муслиминро рад менамуданд,бо иддаои ин ки гуё онхо як бахши комили Фаронсаро ташкил мекунанд. Пас аз фавти шавхараш, Ива масири душвору мушкили мусулмон шуданро бармегузинад. У ба ин сафари , ки меоднист серталаб мебошад, бархост. У , аммо яхудият ва насрониятро, ки решахои фархнгии худро дар онхо мебинад, инкор намекунад,аммо у дар ислом масиреро пайдо намуд, ки ин анъанаву фархангхоро дарбар мегирад. У ба исло тарзе ворид гашт, ки на чизе аз замони мозии хешро инкор кард чизеро муттахам кард ва у мегуяд, ки вакте исломро кашф намудааст, ин мисли “баргашт ба ватани худ” будааст. Хаминтавр у шахсан исломро хамчун дини поку озода ва асли табиати инсоният тамрин намуда ва тачриба кард. Мушобех ба хамин дигар ахли тарикати фаронсави нависанда ва донишманди улуми мовароутабии Рене Гуенон (вафот 1951) гуфта буд, ки ба хеч чизе наметавонад гаравад, чун, ки исломро бояд хамчун шохид ва ёдоварикунандаи ошкорзосии гузашта бишмурд. Аммо Ива бошад, мо бояд илова намоем, ки гузори у аз насрони ба Ислом бояд тавассути накши бузурги Исо дар акидаи ислом ва махсусан тасаввуф дарк карда шавад.У номи хешро тагйир дод.Номи исломии у Хавво мебошад, ки ин дакикан дуруст бо номи насронии уст.Аз табдил ба ислом Ива арзиши мардудсозиро дар дохили чомеаи худ ба чо овард.
Бо ба шуру шавк ва иштиёки беандоза пайдо кардани Ива ба зебоии осори Мавлоно, у ба омузиш ва тарчумаи осори у ба забони фаронсави икдом намуд.Тасаввуф дар чомеаи муосири Гарб тавонист мукаддима ва ошносозии васеъу густурдаеро тавассути таълимоти ногахонии Мавлоно пайдо намояд. Шумори зиёде аз нависандагон ва шоирони муосир дар ифода намудани амики хадафу назару дидгохи Мавлоно ба онхое, ки бахту икболи хондани осори уро бо забони форси надоранд муваффак шуданд,то осори уро тарчума намуда , пешкаши ахли завк намоянд, инчунин дар нерумандии ишки у ба Худову ба инсоният. Тарчумахои инглисии муосири Колман Баркс, тарчумахои хонум Ива ба забони фаронсави,корхои Анемария Шиммел дар Олмон ва талошу кушиши дигарон тавонистанд, ки истиншоку илхому маъруфияти уро ба миллионхо одамон дастрас намояд.Айни замон дар Фаронса нафаре бо номи Лайли Анвар Чендероф бо тарчума ашъори Мавлоно ба сахна омадааст.Ива такрибан 30 китобхо дар бораи тасаввуф ва Мавлоно навиштааст, инчунин 50.000 мисраи Маснавиро ба фаронсави тарчума намудааст, ки ин махсли захмати чандин солаи уро нишон медихад. “Хеле шуд, ки кор мекунам!”, гуфта буд у.Китоби охирини у “Дуо дар Ислом”. мебошад;у ин китобро дикта мекрад, чаро, ки аброи навистан хеле заиф шуда буд.
У инчунин рочеъ ба шахри Мавлоно-Куния ,ки дар ончо хеле вакт будааст (худи Ива)як китоби бисёр мухиму иттилоъдех таълиф намудааст.Ин хоки аз он аст, ки Туркия барои Ива дуюмин ватан махсуб меёбад.Макомоти баланпояи Туркия хатто уро чун “Шахрванди ифтихори”-и хеш эълон намуданд, инчунин унвонхои баландеро аз тарафи донишгохи Туркиё аброи корхои боарзишаш рочеъ ба Мавлоно сохиб гаштааст.Дар як гуфтугуе Ива иброз доштааст, ки чи дар Порис ва чи дар Туркиё у эхсоси ватан мекардааст. Дар назар аст, ки тарчумаи инглиси ин китоб дар рузхои наздик тавассути Фонс Витае дар Амрико бо сарлавхаи “Ба суи калби Ислом” аз чоп барояд. Ива инчунин дар Миср ба муддати 6 сол зиндагони намудааст, хамчун проффесор ва намояндаи Маркази илмии тадкикоти Фаронса аз фалсафа дар Донишгохи Ал-ахзар дарс додааст. У инчунин ба бисёр манотики олам сафар намуда аз ислом ва тасаввуф лексияхо хонда аст. ‎ Ива Де-витрей моро водор мекунад то иртиботу пайвастагии дохилиро, ки дар ахёти маънави ошкор мешавад, эхсос намоем тавассути бисёр хикоёту киссахояш аз сафархо ба Макка. У инчунин ба мо перомуни фидо намудану бахшидани хаёти хеш барои фахмонидани андешаи Мавлоно ва тарчумаи осори у ба чахон сухан мекунад. Ба акидаи Ива интикол ё расонидани пайгоми оламгири Мавлоно дар хакикат зарури ва мубрам буд. Дар давоми карнхо Мавлоно пири маънавии вокеъии Ива будааст, аммо у масири тасаввуфро аз шайхи Морокои Хамза Бучичи, ки хануз дар кайди хаёт аст, гирифтааст. Дар нахустон мулокоти ин ду, Хамза ба Ива бо нагушт калби хешро нишон дода гуфтааст, ки “Мавлоно инчост” ва хамон замон Ива якбора аз дидагонаш марвориди ашк чори мешавад. Ива Де-витрей Мейэровитч аз он нафаронест, ки дар миёни Шарку Гарб бо як хушбахти зистааст ва чун пуле миёни фархангхо ва тамаддунхои харду кишвар хизмат намудааст. Кутуб ва маколахое, ки хонум Ива таълиф намудааст, имруз баори чун мерос боки хоханд монд. У, ба вижа дар мамолики фаронсави-забон хеле шахиру номдор аст. Рохи у, масири як зан ба калб сафари хамосаи кахрамонро ба сарзаминхои дурдаст тачассум мекунад,ки бо мушкилихои дохили ва беруни мувочех гашта.Аз муборизаву талошхояш у ба мо тухфахое чун фаросату биниши тоза ,ганчинахо аз хирмани Шарк бозовард. Мухаккик, пажухишгар, проффесор ва мавлавишиноси Фаронсави Ива Де-витрей Мейэровитч дар таърихи 24 июли соли 1999 дар Пориси Фаронса чахонро падруд гуфт.
Аз инглиси тарчумаи
Фирдавси Аъзам

Ишки оламгири Мавлоно чахонро забт кард.

Гуи гарбихо (албатта ин тафрикандози нест) уро аз мо бештар дуст медоранд.Уро аз мо бештар медонанд? Чахон ба у ниёз дорад на у ба чахон ниёз дошт.Чахон уро шоири ошики дарачаи 1 мехисобад.Шеьри уро хатто дар дастраси афроди одди метавон дид.Ишки у дар заминаи гаравидан ба дини мубини ислом тавонист мусоидат намояд.Пас у кист хануз чахонро ба тахлука даровардааст? Посух кутох ва мухтасар.Руми,Мавлоно, Мавлави,Чалолиддин,Маснавива … бале ин номхоянд, ки чахонро мафтуну чунуни хеш кардаанд.Ин номхоянд, ки имруз дар хамагуна умри ичтимоии инсонхо мусодаткунанда мебошанд.
Мавлоно Чалолидини Руми солхост, ки бо осору ашьори нобу ичтимоии хеш таваччухи одамони дорои мазхабу кеш, миллият ва нажоди мухталифро ба суи хеш мехонад. Яке аз вижагихову хусусиятхои шеьри у ин албатта тааллукият ба хама инсонхост, новобаста аз сину сол ва новобаста аз адёну мазохиби дини. Уро хама эьтироф мекунанд, чаро ки сухани у, харфу ояти у моли хамaаст ва барои хама нигошта шуда аст. Мувофики баьзе сарчашмахо Мавлоно то соли 1920 дар Амрико ва умуман Гарб он кадар шухрат надошт, аммо дар Шарк бошад уро чун як орифу шоири суфи ва олим мешинохтанд. Шуруь аз солхои 1920 устоди Донишгохи бонуфузи Кембрич профессор Рейнолд Николсон ба тарчумаи инглисии осори Мавлоно мепардозад ва яке аз нахустин муаррификунандахои Мавлоно дар Гарб мегардад.Сипас баьди солхои 1970 дубора гунчаи шухрату махбуияти Мавлоно дар Гарб, хоса дар Амрико бишкуфт.Дар ин замон мутарчими бузурги дигари Мавлоно дар Амрико профессор Колман Баркс ба кори тарчумаи шеьри Мавлоно пардохт, ки онро дар як шакли ояти чадиде эчод намуд, ки макбули ахли шеьру сухан гардид.Ва ин икдоми Баркс, инчунин ба фуруш рафтани садхо нусхахои тарчумакардааш ба у миллионхо даромади моли овард.Лозим ба ёдоварист, ки то даст задан ба кору осору хаёти Мавлоно Колман Баркс устоди донишгохи Чеорчиё буд ва то ин андоза шухрате ки имруз дорадро надошт.Ва метавон иддао намуд, ки ин Мавлонои кабир буд, ки уро(Барксро) сохибному шахир гардонд дар чомеаи Амрикову берун аз он. У мегуяд “Ашьори у аз огохии амики бахамваслии хаёту тамоми инсонхову адён мебошад.Шухрати Мавлоно на кам аз Шекспир дар аксои олам аст.”
Шахром Шиво, шоир, олим, мутарчими кутуби Мавлоно дар Амрико бар он назар аст, ки шухрати Мавлоно беинтихост.У худ дар ин маврид мефармояд:”Шухрати Мавлоно лахза ба лахза ру ба афзоиш аст.У бо масоили ичтимоии марбут ба инсону хаёти у сару кор дорад ва ин масоил метавонад ба 5000 сол кабл нисбат дода шавад ва инчунин метавонад ба 5000 соли дар пеш истода нисбат дода шавад.Харфу сухану шухрати у беинтхост”
Беси Сен Миллан як нафар сокини иёлати Королинаи Шимолии ИМА дар мавриди шинос шудан бо Мавлонову номи у чунин мегуяд: “Номи у ба ман шинос буд, аммо ман харгиз порае ас шеьри уро нахонда будам то он замон ки рузе аз чониби дустам ба ман даьватнома ба манзури ширкат дар як маросими издивоч расид. Онро боз кардам, дар дохилаш як парри ранорангу чаззоби товус дидам,ки хамрох бо баргае навиштаи шеьри Руми. “Чунбиши мухаббатомизро дар атрофи хеш эхсос кун…-шодобии рухро навишта буд. “Дигар мулокоте ки ман бо Руми доштам ин дар Калисо буд, ки хонумеро чашмам уфтод, ки дар даст китоби шеьри Румиро дошт. Аз он замон ман дарк намудам, ки Мавлоно бо хама кас дуст будааст.”
Навиштаву осори Мавлонои кабир дар тули таьрих кодир ба ру овардани бисёре аз одамон ба дини мубини ислом будааст. Мавлоно хамчун як купруке миёни давлатхову миллатхову кавмият хисобида мешавад.Ба унвони мисол профессор, хонуми Фаронсави Ива Де-витрей Меэровитч соли 1964 пас аз ошноиву карини бо Мавлонову осори гаронбахои у ба дини мубини Ислом руй ниходааст ва тамоми умр кушида то Мавлоноро ба миллату давлати хеш муаррифи намояд.У инчунин номи хешро иваз намуда онро ба “Хавво” табдил додааст. Хонум Хавво соли 1999 аз олам чашм мепушад. Ормони у ин буда, ки дар Куния назди мазори Мавлоно ба хок супурда шавад. Ва чунин хам шуда.
Як мучиби асосии махбубияту макбулияти Мавлоно аз суи табааи мухталиф ин аст, ки у хешро моли хама медонад ва инчоиву ончоигаро нест. Инчунин хамаро ба суи вахдату сулх даьват мекунад. Мазхабу оини касеро маломат намекунад. Хама кешро эьтироф мекунад.Дар чое хеле зебо фармуда: “Ман ба парастишгохи яхудон рафтам,ба калисо хам рафтам инчунин ба масчид хам рафтам,амммо хамоно як хел мехроб дидам, ки дар хер се парастишгох вучуд дорад ва ман хам якхел рухия доштам.”Бубинед,ин тачассумгару тараннумгари рухи оламгир аст, ки бидуни ин рух мо хечем.
Албатта Мавлоно бо ишки хеш тавонист теьдоди аьзами одмаонро чуфт гардонад. У тавонист дили миллионхо одамони мачруху хичрондидаро мудово кунад.У тавонист калби хазорон касро бо ишку сухани мехрбори хеш шодоб намояд.У тавонист одамонро сохибном кунад.Инчунин тавонист худро ба хама курбон кунад.
Миша Рутенберг хунёгари ботачриба ахли Сан Франсискои иёлати Калифорня бар ин бовар аст, ки махз сурудахои Мавлоно буда, ки уро шухрат додааст.
“Нахустин маротиба хамчун як хонум, ки ман бо Мавлоно бархурд намудам ин дар соли 1968 дар Мексико буд. Гаркоби дарёи андешаву хаёлот кад-кади рох кадам мезадам, ки иттифокан нигохам ба китоб-фурушгохе бархурд, ки лифофаи китобе бо накшу нигори мохирона тасвиршуда таваччухамро ба худ кашид.Рафтам вориди он гахстам.Китоби Мавлоноро дарётам, ки саршор аз таронаву шеьрхои ноб буд.Китобро харидам, сиапс аз хамон руз баьд шуруь кардам ба тадкикоту такопу дар мавриди уву хаёташ.Ман инчунин бо Аттор ва Хофиз хам тавассути Мавлоно шинос шудаам.Тули 30 соле, ки банда хамчун хунёгау нагмапардоз фаолият бурдаам, садхо оханго эчод кардаам.Дар соли 2000 мачмуи охангои чамьнамудаамро дар шакли фита манзури хаводорони шеьру оханг намудам, ки унвони олбум “Вакте рузхо шабхо надоранд” буд, ки пур аз шеьрхои Мавлоно буд ва ин олбум маро дар арсаи кишварам номдод.Албатта тарчумаи инглисии шеьрхои Румиро дусти бегарази ирониям менамуд, ки оиди шеьри суфиёна маьрифати хубе дошт”
“Ман хеле кучакам.Чи гуна ин ишки бузург дар замири ман чо гирифта?Ба чашмонат назар кун,онхо хеле кучаканд,аммо метавонанд хеле чизхои бузргро бубинанд” -мегуяд Мавлонои кабир. Бале, дар вокеь ин ишки бузурги Мавлоно имруз дар дунё гунчоиш надорад ва хешро ба хар синаву дил , ба хар гушаву канор хаме занад. Ин ишк пайвасткунандаву васлкунанда,бохамсозиву бохамбудан аст.Пас месазад,ки аз ин ишк бахра бурд.Ин ишк касро ба чониби чоддахои камолот мебарад то ки кас худии хешро дарёбад.Чаро, ки хамин ишк мучиб ба офариниши ин олам гардидааст. Пас биёед хама ошику бедили ин ишк бошем,чаро, ки бузургтарин унвонро дар назди Худованд ошикон низ сохибанд.

Ишк аз азал аст то абад хохад буд
Чуяндаи ишк беадад хохад буд
Фардо , ки киёмат ошкоро гардад
Хар кас ки на ошик аст, рад хохад шуд.

САРВОДАИ САРМАДИ (кисми охарин7)

Худо медонад ки кадомин аём модаре дар диёрамон чун ако Раҷабов дорулфунуне поён надода- донишманде муфассири панд – номаи ниёгон, натоқе соҳиру маҷлисро ба ҷаҳон орад.
Қариб ду даҳсола дар кӯҳистони Мастчоҳ ифои вазифачӯи масъул дар дӯш доштам. Бо ин пири хирад борҳо дар деҳоти ин водии фирдавссифат сафарҳо доштам. Дар ҳар сафар аз ишон дарси муносибад бо ҷамеа гуфтору кирдор санъати сухангӯиву маънибардори фазилати пандпазири эҳтироми рӯҳи гузаштагон қадри имрӯзиён маънии чанд рӯзе дар ин дори фоно буду бошамон аз бар манамудам. Масалан дар фазилати адаб устод ин сухани бузургиро ёдрас медоштанд:

Адаб тоҷест аз нури илоҳи,
Бинеҳ бар сар бирав ҳар ҷо ки хоҳи.

Аз дафтари хотираҳои устод мехонем : “ Вақти раис интихоб шудан 24 сол доштам ”.
Аз илми сарвариву деҳқонӣ чандон бархӯрдор набудам. Пирони деҳ – акои Маҳадшариф, Давлатмалик, Муллоюнусу Ниёзбобо машварату ёронашонро бароям арзони доштанд.
Анбори колхоз тихи 15 сар аспу 25 сар гов ва як сар аспу 250 сар бузу гӯсфанд боигарии ферма буду бас.
Тӯли ду сол шумораи чорво садҳо сар афзуд. Дар анбори колхозу ҳамбахои аҳли деҳот гала намегунҷид.
– Аз худ розиед, устод ? –
– Норизо бошам пушаймон нестам. Агар ин матлаб ҷидди пазиред, ношукри ба даргоҳи Худо мебуд. На, ҳазорон шукр парвар – дигорро, ки банда умр ба дасти бад надодам. Аз ман мақбули дарго – ҳи он зоти пок, ки хости худаш буд, амале рух намедод, оё ситораи панчгушаи тилло сари сипарам чило медод? – гуфтанд хандида.
Бале, бо он ситора ифтихор дорам. Вале ҳаргиз он инъомро ман – суби заҳмати хеш намедонам. Агар чунин ман – манӣ гӯям носипосиву номардӣ мебуд. Ба рости айёми ҷавонӣ бо худ гуфтам : оё рӯзе фаро мерасида бошад, ки ҳамингуна ҷоизаи олӣ ба банда насиб мекарда бошад ?
Барҳақ, фармудаанд:

Ҳар чиз талаб кунӣ, биёбӣ,
Рӯ аз талабаш агар натобӣ.

Чун ҳамдиёрон инҷонибро ба мақоми роҳбарӣ писандиданд, “ бо дил гуфтам : зи дигарон беш мабош “
Аз сидқи дил, ҳалол меҳнат кардам, аз паи молу сарвати дунё нарафтам. Ин буд шиорам :

Дунё агар диҳандам наҷунбам зи ҷои хеш,
Ман бастаам ҳинои қаноат ба пои хеш .

Мардумро дар атрофи худ муттаҳид сохта, софдилона ҳамагон аз як гиребон сар берун овардем. Ва он чи матлаб буд, Худованд бароварда гардонид. Ҳамдиёрон аз мусофирату саргардониҳо боз- омаданд, чӯли ноободро ба бустони ҳақиқӣ ббадал сохтем. Маҳз, ҳа- мин пиру барно, марду зани бонанг буданд, ки доди корро доданд. Ва ҳукумат сазовор донист ишонро ба унвони олии Қаҳрамони меҳнат, ки пеши ман аст. Оре, халқ қаҳрамонӣ зоҳир намуд. Вагарна аз мани маъюб куҷо амали қаҳрамонӣ сар мезад? Медали тилло рамзи қаҳрамонии онҳоест, ки Диилварзинро ба боги биҳиштманзар бадал бинмуданд.

Норозиям – гуфтам дар чавоб ба пурсиши шумо. Оре, дар ин калима метавон ҳақиқатро чуё буд. Чилсолагии азхудкунии замин дашт тачлил гашт. То панҷоҳсолагии футӯҳоти он касоне, ки хишти аввалини ободонӣ гузошта буданд, шояд ангуштумор монанд. Ва дидани он рӯз боз насиби касе шавад, ба гумонам мисли пештара як маҷлиси мутантану пурмӯҳтаво, зиёфати шоҳона.
Басо афсӯс мехӯрам, ки то ҳанӯз арзишман асаре, ки симои фоте- ҳонро, ҳақиқати талху ширини афхудкуниро бозгӯ бошад ба табъ нарасидааст. Ва ба назари банда хеле муҳиму зарурист, агар бо ифтихори корномаи аввалинҳо муҷассамае, ки худ баёнгари ҳамаи рӯзгори пешиниён бошад, бунёд бисозем. Зеро он ҳам поси хотири он қаҳрамонҳо хоҳад буд ва баъдан дар тарбияи наврасони имрҳзу оянда нақше хоҳад дошт.
Норозиям, бале. Аз он ки сарварони пешин он ҳарфи олимонро : ин дашт дар сурати обшор гардидан бими ба заҳистон бадал шудан дорад, ба инабат нагирифтанд. Ва ин дам, ки оби зеризаминӣ боло медамаду даҳҳо манзили зист фурӯ меравад, оё чӣ рӯзҳои сахту даҳшатбор пеши рӯй дорад ?
Ки ғами одамон мехӯрад ? Оё кафолати ҷуброни зарарҳо вуҷуд дорад, дар ҳоле, ки аксари мардум дар ҳоли фақру бенавоӣ ба сар мебаранд ?
Боз аз он норозиям, ки ифодаи Ҳофиз – он булбули Шероз беш – тар эҳсос мешавад :

Ин чӣ шӯрест, ки дар даври қамар мебинам,
Ҳама офоқ пур аз фитнаву шар мебинам.

Бе парда таъкид менамоям, ки ҷомеа ба қашшокии маънавӣ рӯ ба рӯ омадааст. Бархе аз ҷавонону наврасон аз ҷодаи одаму одамият берун по мениҳанд. Боиси таасуф аст, ки аҳли фарҳангу ҳунар қадру қиммат надоранд.
Гузориши таълиму тарбия дар мактабҳо ба ҳоли ногувор афтидааст. Устодон ҳуқуқи ночиз мегиранд, ки китобу дафтару давод дастраси муҳассилин нест.
Агар сарварон андешаи беҳдошти маорифу соҳаи ҳифзи сиҳатии оммаро дар сар надоранд, дар сиёҳномаи таърих сабти ном хоҳанд шуд.
Боз дарднок он аст, ки на ҳамаи масъулону сарварон аз паи эҳ- тироми ҷомеа гом мебардоранд. Ҳама мебинанд, ки моҳо ночиз аммо аз куҷо он хонаи дакаданг, яъне хиёнатпешаҳо дар ҳоли афзоиш.
Аз пояи инсоф берун по ниҳода, аз халқу ах Худо ҳаросе надо – ранд. Инро иллат боз касифии маънавият, дури аз фарҳангу ахлоқи
ҳамида.
Аз ин боб, ки даври қамари Ҳофиз мегӯем қасоидҲои ҷамъият бештар чеҳраи манфури хеш айн месозанд. Биёед аз Худо талаб намоем, ки иллати моро аз балоҳову фоҷиаҳо эмин дорад, дар дили ҳар тоҷик нерӯи содиқ будан ба суннати пешиниён – аҳли китоб, мӯъҷиофаринӣ, муборизу меҳанпарастӣ, фарзанди меҳнату ороста бо ахлоқи ҳамида эҳдо бикунад. Омин ё раббилоламин.
– Устод, агар мӯъҷизае рух бидиҳаду дар шумо тавони чилсолагӣ ҳулул гардад ?
- Сад дареғ, ки умри бандаи фақир поён омада. Ҳаргиз моҳӣ болои маҷнунбед наҷаҳад, касе надид, ки гурба либос шуст, ин ҳол набуда, ки говмеш ба парвоз ояд. Гар Худованд инам рӯзӣ бубидан боз аз меҳнати ҳалол қут ба даст меовардам ва Қуръони Маҷид ҳифз бинмуда, ҳамвора машғул ба тасбеҳу ибодат бо меҳмонии хеш дар ин ҷаҳон дар ҳоли мутолиа ва корбаст ба фармуди Яздони поку боазамат поён медодам.
- Дар масири зиндагӣ аз кадомин фарзандони ҳамдиёр пайгирӣ доштед ?
- Зидагиномаи равонашон то биҳишти ҷовидон шод бод Бобо- хон Ҳамдамов, Ибодулло Оқилов, Маҳадшариф Ҳасанов бароям ибратбахшу пандпазир будааст.
– Ба онҳое, ки имрӯз сарварии ҷомеъро ба ӯҳда доранд чӣ мефармоед ?
– Банда насиҳатгӯ наям, аммо ишонро даъват менамоям, эй бародар бидон, ки
Дареғо аспи мансаб зин надорад …

Ва

Гар бар сари нафси худ, амирӣ, мардӣ,
Бар кӯру кар ар нукта нагирӣ, мардӣ.

Андешаи он бинмо, ки чун ин сарварӣ бо умри кӯтоҳ дар ихтиёри туст. Фардо ту ё он тарк хоҳи гуфт. Оё халқи Худо ба рӯят чӣ сон бинигарад.
Агар нек бидонӣ, ки
Умри одамӣ чу акси мо дар рӯи об ноустувор аст, аз ин рӯ, то метавонӣ некӣ кун. Ҳукм намо : ту ҳар ду ҷаҳон обод кардаӣ, бо тоату ибодати хеш.

- Ба фарзандону наберагон чӣ?
- Гуфтааму боз мегӯям, ки фарзандони азизам бароятон гулчине аз сухансароёни баргузидаи миллат мураттаб сохтаам. Онро ҳадяно – маи зиндагӣ бисозед. Иншооллоҳ, амал аз ҳикматҳо бикунед ҳамвора аз паи луқмаи ҳалол, омӯзиш, набард алайҳи бадхулқиҳо, пӯшидани пироҳан аз матои ҳамида ахлоқи, бо дӯстон муруват, ҳалими саховат, дури аз тиҳимағзону бадгавҳарон, тоату ибодат пешаатон бошад, бан- даи хоки аз шумо розӣ хоҳанд буд.
Ва фаромуш насозед, ки ман бо овози боланд мегӯям : баъди маргам сари шумо аз пушти ман, яъне амалҳоям паст нахоҳад шуд.
Чаро, ки шукри худованд пои ноҷо нагузошта, нахоида ҳарфе нагуф- та, бо захмати хеш луқма ба даҳон доштам.
Ҳар яки шумо ҳам мебояд дар пайравии падару модар зинда- гиро ба охир бубаред .
- Ако, хаста нашудед ?
- Одам ганимат, – ҳар дам ғанимат.
- Дил майли зодгоҳ дорад?
- Чаро не ? Ин тавоне медоштам ҷеранро рӯи зини он ҳайвони чун ғизол зебо суи Эсиз ба парвоз меомадам. Аз нилаи Зарафшон рӯд замини ҷигари сӯхта шодоб мекардам, то ҳарорати бадан паст гардад. Ва хамчунин бо буи хоки мушбези мадфангоҳои волидайн гулобе ба- рои пирохани сафари дар пеш тахия менамудам.
Ин лаҳза аз ҷеран ҳам ёд бинмудед. Монанд ба рахши Рустам ба- роям арзиш дошт. Дар ҳама бурду бохт, барору нобарориҳо аз кӯҳис- тон то ба Дилварзин моро ҳамрозу амбоз буд он асп.
Мисли фарзанди падар дӯсташ медоштам қисмат чунин буда. Марги фоҷиабор насибаш шуд.
Рӯзе ба маркази вилоят аз паи коре рафтам. Сараграном аспро бо гандуми деҳқони хуб зиёфат медихад. Дар масири бошишгоҳе аз ғурриши мошине асп рам мехӯрад. Савора фармонро идора карда наметавонад.Ҷеран бо суръат давида дар замини зери об монда дучо- ри садама мешавад. Бо азобе худро берун мегирад. Аммо он бархӯрд барояш лахзаи умр будааст.
Чун ҷеран – дӯсти азизу ҳамсафари беозорам сарбурида дарёф- там, фиғонам боло гирифта. Пас он аспе дигар савор нашудам. Ва агар қудрате медоштам пайкараи он махлуқи нозанинро, ки саҳмаш дар футоҳоти дашт чашмгир буд бо шаҳомате аз зарандуд бунёд мекар – дам.
- Шуморо бархе аз сахархези таъна мезаданд.
- Пешоббағали кушода чун субхеро .
Ҳар кас, ки надид, хоби маргаш бубарад.
- Заруроте ба омӯхтани забони хориҷӣ ба миён ояд, кадоминро фарогир мушудед.?
- Забони Қуръон ва англисиро, ки забони сивилизасияи қарни оянда хоҳад буд.
- Ҳавапаймое дар ихтиёр медоштед…
-Бо ҳамсари гиромиям бо қасди тавофи Каъба маскани азизамро тарк мугуфтам.
- Қариб ним аср раис будед. Кадомин харфи бузургон вирди забон доштед?
-Ба қасди он ки диле наёзоранд сухани Саъдӣ – он муаллими ах – лоқ шиори амалам буд :

Эй забардасти зердастозор,
Гарм то чанд бимонад ин бозор ?
Ба чи кор оядат чаҳондорӣ?
Мурданат беҳ, ки мардумозорӣ!

- Ба марги киҳо афсӯс мехӯрдед.?
- Банда таронасарои марг нестам. Мо ҳама барои марг зода шудаем, вале аз ҷавонмаргии истеъдотҳо, чун Саъдулло Оқилов Маҳмуди Вохид, Холмахмад Сангинов, Муллошоди Бокиев, Юсина маломати дард дорам.
- Аз сарварон киҳоро меписандед?
- Ба Бобоҷон Гафурову Рифъат Ҳочиев, Ибодулло Оқилов, Саид – шариф Шаривоф дуои ба дарозкашии умр салтанат раво медидам.
- Қасидае аз хомаатон мерехт…
- Ба падару модарам эҳдо менамудам.
- Ситорагони адаби наср ҳама дар ҳаёт мебуданд, киро механ – дед?
- Балоҳур ба парвоз меомадам сӯи Иқбол.

Биё эй ишқ, эй разми дили мо,
Биё эй кишти мо, эй ҳосили мо.
Куҳан гаштанд ин хоки ниҳодон,
Дигар одам бино кун аз гили мо.

- Соат чанд ?
- Сеи саҳар.
- Ҳама дам гиред, ҳоло вақт аст – фармуданд.
Аммо беморбинонро хоб аз чашм парид. Субҳи козиб фаро расид. Бемор тарафи қибла паҳлӯ гашта :
- Очаш соат чанд ?
- Шаши саҳар.
- Ай дарев, ки дареғ. Муллонеъмат маро биҳил кун. Эй Худо мушкилама осон кун. Ло илоҳа иллаллоҳу Муҳаммадан расулуллоҳ. Ё оллоҳ…
Сӯҳбат ин ҷо анҷом ёфт ва баъди соате чанд марг дар кӯбид.
Посе аз шаб гузашт. Беморӣ хуруч кард.
- Ҳо баччам, Шукур.
- Лаббай додо.
- Таҳорат дорӣ ?
- Ҳо
- Ҷони додо хунам.
- Чӣ хонам ?
- Алҳамдро хону куфам кун.
Писар фармудаи падар ба ҷо овард. Бемор дар ҳоли хоб орому осуда.
- Неъматулло – додарзодаи устод низ сари бистар ҳозир шуда, Ёсин хонда, дам карданд.
- Очаш, ҳо очаш.
- Лаббай.
- Муллонеъмат дамам андохт, дилам сиҳат шуд.
Бисту якуми феврали соли 1998. Садҳо одамон гирди дари буми майит ҳозиранд. Пироҳани мотамӣ ба тан. Синаҳо лабрези дард, дидаҳо ғамбору чеҳраҳо ғамхона.
Апаи Рисолатмо навҳа мекунад.
- Хунам балом, ҳамсарам ҷигар, гули маракаҳо дареғ, бахту давлатам ҳусни диёр балом вой балом, сутуни дилам балом, дидаи биноям балом, во ҷигаре ҷигар…
- Шамъи мафҳилҳо будед – додо, баломе – фигон дорад Чумъа .
Махадшариф, Ориф ашкрезону асобадаст назди издихом омада:
-Мехмонони падар хуш омадед, кадамхоятон болои дида навхаву афгон доранд, ки :-додои андарзгуву муфассир балом, чароги махфилхо балом, диёрро холи кардед падар, дарег…
Нодирамову Адолату Танзиламову Фариштамох сиёпушанду миёнбаста ба иллати талафоти гарон – фавти падар ашк дар дидагонашон равон асту равон.
Хона мегиряд, дару девор ашк мрезад, ҳар гиёҳу дарахтони ин манзил нола дорад.
- Додои ғазалсароям, – нола доронд Нодирамоҳ.
Падари сухандону андарзгуям, чигар ашк мерезад Танхиламоҳ.
Ҳарфи ло илоҳ бар бо нигоҳи чашм фарзандонро якояк падруд гуфта, шабеҳи кӯдак ҷон таслими Худованд марди наҷиб.
Фиғону нола ба осмон бархост. Муллонеъмат – додарзодаи мар – ҳум он дам марсияе таълиф намуд ба ин маънӣ :

- То дами поёни умраш будам уро дар канор,
Лафзи истигфору тавба бар лабаш шуд ошкор
Мавҷ зад хуноби ҳасрат аз димоги хотираш
Фазли ҳак оинасон ба ёдаш устувор
Чун забон дархам дихад бикшод аз фазли илоҳ,
З-он ки ман доим ба ин максуд будам интизор
Ӯ пушаймони кашиду ашк аз мижгон бирехт
Пас ба ёд овард он дам аз гузашти рӯзгор.
Кард васият он замон бар ахли фарзандони худ
Баҳри ишон кард ин шакрфишониро нисор
Гуфт гиред баъди ман аз домани соҳибдилон
То ки бошед дар ҳама хол мисли богу токзор
Модари худро намоед ҳурамту доред дӯст.
Дар савоби зиндагӣ дод ба шумоён этибор.
Ҳеч кас боки намонад андар ин дори фано
Бар ҳама халқи маълум гаштаст ин қарор.
Аз шумо дорам умед гуфт аз гуноҳам бигзаред,
Оҳи пурдарде кашид аз дил баровард ин шарор.
Гуфт ёраб, мушкилам осон кун аз фазлу карам.
Варна аз андуҳи ман дар нола ояд кӯҳсор.
Дар ҳузураш буд Ҳузури вақти ҷон биспурданаш,
Ман гумон кардам, ки биштофт ӯ ба сӯи лолазор.

-Додои бо нангу ор, чигарпораам кардаед – мегиряд Фариштамоҳ.
Ва аммо рӯи тахти баланд марде гуё хуфта. Тифлона ба хоб рафта, чеҳрааш шукуфон, лабонаш моил ба табассуманд. Аҷоиб манзарае, бул – аҷаб саҳнае : даҳҳо гирёну яке хоб асту хандон. Гиряҳо мегӯянд: Ҳамсари азиз, падари бузургвор, акои арҷманд бобои меҳрубон тарки дунё кардеду фақат соате мемонед – ва то рӯзи ҷазо дидори ҳам нахо- ҳем дид. Алвидоъ, Падруд…
Хуфтаи хандон амали саҳнадоррону саҳнабозонро даркмена- мояд. Худованд нерӯи сухангӯиву чашм кушодану ба атрофиён гуфта- ни он ки:
- Оре, тақдир чунин будааст. Бандаи офарида аз хок шуда ба хок меравад. Шумо, ки анбӯҳи бекаронед, омадед то маро ба охирин сафар гуселу ба он дунё раҳнамун созед. Хуш омадед азизон хоки қу -
думатон рӯи мижгон. Агар дар зиндагӣ ба иллати хоме шахси шуморо озурдаам, илтичо дорам,ки ин бечораро бо неруи чавонмарди бахшидани гунохашро савоб донед.У имкон надошт гуяд: то лахазоти дидор дар рузи киёмат хар яки шуморо дар хивзи Худованд рахмону рахим во мегузорам.Падруд азизони дил .
Бандаи омода ба хичратро гусл бинмуданд . Чисми уро хокониданд . Аз матои сафеди пок либоси сафар пушониданду саропош гулоб пошиданд, то муаттару хушбу бошад.
Марди дар ҳоли сафар рӯи шота – аспи чубин савор гардид. Чубинасб болои дарёи мардони ба видоъ омада мавҷ мезаду сӯи манзили охират пеш мерафт .
Савора назди масҷиди деҳ бозистод. Аз баландгӯяк ин садо

Хирадмандо, ба марги ту замину осмон гиряд.
Ба маргат аз фироқу ҳасрату фарёди ҷон гиряд…

Наттоқ раиси ҳукумати ноҳия Саидшариф Шарифов ду мисраъи баъдӣ ба гаронӣ ба забон овард. Гиря гулӯгираш бинмуд ва дар ҳоле, ки ифтихори Тоҷисиктону тоҷикистониён буд. Ба китоби умри ин абармард Наврӯзмуҳаммад Раҷабов назар биафканем ҷуз қаҳрамонӣ, футуҳот зиндагии пандпазир намебинем. Сарвари сарварон, устоди деҳқонон, пири муаллимон, марди шеърдону шеърдӯст, номдеҳу некандешу накӯкор ин аст сифатҳои ин шахси бузург.
Раиси ҳукумати вилояти Ленинобод Қосим Қосимов дар сифати Н. Раҷабов гуфт :
- Сад дареғ, сад афсӯс, ки марги нобаҳангом моро аз марди содуқи Ватан Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ, баҳодури ҷабҳаи зиндагӣ Раҷабов ҷудо сохт.
Дӯсти бузургу падари арҷманд тақдири хеш ба замин пайваст. Ҷаваони навхат ба саҳнаи ҳаёт қадам мезад, ки ҷанг сар шуд. Ба ҷабҳа рафт, ба адӯ қирон овард. пирӯзона ба зодгоҳаш омад, сарвари хоҷагӣ гардид. Сидқидилона бо ҳамдиёрон меҳнат кард. Дар футӯҳоти Дилварзин басо ҷанбозиҳо намуд. Фароғат барояш хондану кор будааст. Алвидоъ, устоди арҷманд !
Собиқадори меҳнат Аваз Сафаров, бародархони марҳум.
- Шаст сол боз бо устод Раҷабов як ҷо кору зиндагӣ дорам. Қариб рӯзе набуд, кидидор набинем. Ин лаҳза бароям гарон, андӯҳам интиҳо надорад, зеро марг маро аз акоям, устодам, деҳқони забардаст, олим, роҳбари сахтгиру дулсӯз, ҳамбози ғаму шодии мардум ҷудо сохт.
Аз даргоҳи Худованд талаби он дорам, ки руҳашон шод, қабрашон пурнуру муаззам гардон.
– Нигорона, ёд дорӣ он маросими мутантани бо банда доъкуниро ?
– Оре, ҳузур доштам.
– Аммо худоро шукр мегӯям, ки ҳарчанд ҳама гирён буданд вале банда хушҳолу дилшод. Ба издиҳом нигариста ҳадиси шариф ёдам омад : агар се саф бо имом ҳафт нафар намозхон дар ҷаноза бошад, кофист, Худованд гуноҳони майит бубахшад. Ва агар намозхон беш нур болои нур будааст. Дуруд Парвардигорро дар ҷанозаи мани пургуноҳ садҳо намозгузор ширкат дошт.
Ниҳоят пас аз адои намози ҷаноза “ сафина ” рӯи рӯди пурмавҷи мардум ҷониби қабристон хиромид.
Муллонеъмат бо мадади фарзандон “ Бисмиллоҳи ва ало миллати Расулиллоҳ ” гӯён мурдаро аз тобут гирифта, ба лаҳад гузоштанд.
Рӯи майитро ҷониби қибла гардониданду ин калимот ба забон оварданд : “ Оллоҳума ло туҳарримно аҷраҳу ва ло тафтано баъдаҳу “ .
Дафнкунандагон “ минҳо халақнакум ” хонда ба мушти хоки дар даст дошта дам кунонда, ба рӯю гӯр мерезанд. Худованд дар ин оят мефармояд : мо шуморо аз хок халқ кардем, боз шуморо ба хок бармегардонем ва ниҳоят бори дигар шуморо аз ҳамин хок зинда месозем.
Лаҳзаҳои ба манзили охирин ниҳодани марҳум Муллонеъмат баён дштанд : Парвардигоро ба ӯ забони гӯё бахш то аз пурсиши Мункару Накир боз намонад.
Пасон дари хонаи охирин девор бардошта, аз хок “ қир ” сохтанд. То ҳаёти навин тани беҷон интизори Рӯзи Ҷазо буд.
Сураи “ Таборакаллазӣ ” бихонда, фузуданд : савоьи ин калимоти раббониро ба равони Наврӯзмуҳаммад ҳадя бинмудем, Худованд қабраш пурнур, рӯҳаш шод бидорад. “Омин ё раббалоламин“.
Пас аз чанд рӯзи анҷоми маросими азо фарзандон ба сарманзили қиблагоҳ омада, ояте тиловат бинмуданд. Баъд дар болову поини марқади хоксоронаи ӯ ду арча шинонданд. Арчаи ҳамешасабз тасбеҳу зикр гуфта, ба фавтида хушҳолӣ мебахшидааст.

Теъдоди масҷидравҳо дар Амрико меафзояд.

Муаллиф: Абдусаттор Газзoли.
Шумораи масоҷид ва ба ин макони муқаддас руоварандаҳо ҳоки аз афзоиши ин теъдод дар солҳои ахир дар ҷомеаи Амрикост.Дар ҳоле ки дар давоми 5 соли ахир шумораи ба масоҷидравҳо 75 фоиз афзоиш ёфтааст, тақрибан 2 миллион муслимин бо масоҷид пайваста иртиботи зиҷ ба ин даргоҳи поку нурониро бунёд кардаанд.Ва ин ҳам дар ҳолест, ки иштироккунандаҳои ин даргоҳ дар соли 1994 танҳо 500.000 буд.Ин нишондодро мо тавассути як тадқиқоти масҷидомузи дар саросари кишавр ба даст гирифтем.Ин барраси нишон медиҳад, ки арзёбии умумии ҷамъияти мусулмонҳо дар Амрико 6/–7 миллион мебошад.Ва таҳминан 1.629 фоизи мусулмонҳо ҳаёти диниро ихтиёр кардаанд, ки ин ҳам бошад ба масҷидравию дар намозҳои ид ширкат кардани онҳо мебошад.47 фисади масҷидравҳо ҷавонони зери 35 сола, буда гуруҳи одамони 36-59 42 фоиз ва гуруҳи одамони 60-соларо 11 фоиз ташкил мекунад.Ин нишондод метавонад собит созад, ки шумораи ҷавонони мусулмони амрикои хеле баланд аст.
Масоҷид дар кишвари Амрико танҳо макони ибодат набуда, балки дар онҷо низ имкони баргузор гардидани фаолиятҳои иҷтимои ва сиёси низ мушоҳида мешавад.Дар давоми интихоботи ахири президенти масоҷид дар иттиҳод намудани мусулмонҳо барои ба қайдгирри овоздиҳи нақши боризеро иҷро кардаанд ва 89 фисади роҳбарону ходимони динии масоҷид бар ин боваранд, ки ҷамъияти муслиминро лозим аст ба раванди сиёси шомил кард.70 фисати ҷамъияти муслимин барои овоздиҳи ҳуқуқ доранд ва мувофиқи арзёбии дуруст 65 фисад (2.3 миллион)-и овоздиҳандаҳо дар интихоботи 2000 ширкат намуданд
Тадқиқот, ки таҳти унвони “Масоҷид дар Амрико” буд, тавассути Шурои равобити исломии Амрико, як ниҳоди мусулмонҳо баргузор гардид.Чаҳори дигар аз ниҳодҳои мусулмонҳо;Ҳавзаи исломии Амрикои шимоли,Ҷамъияти исломии Амрикои Шимоли, ва Ҷамъияти мусулмонҳои Амрикои сарпарастии ин лоиҳаро бар душ доштанд.Ин аваллин тадқиқотест, ки шумораи масоҷидро ба 1200-то еълом намуд. Қарнҳост,ки насли мусулмонҳо дар Амрико умр ба сар мебаранд.Соли 1893 ҷамъияти муҳоҷирони мусулмон аз давлатҳое чун Араб,Суррия,Лубнон ва дигар мамолики мусулмон ба Амрико ҳиҷрат намуданд.Нажоди аслии онҳо асосан турк, курд,албани ва рабҳо буданд.Ва аз ҳамин сабаби муҳоҷират шумораи ҷамъияти мусулмонҳо дар Амрико ру ба афзоиш аст.
Нахустин масҷид дар Амрико дар шаҳри Мейн соли 1915 тавассути мусулмонҳои албаниги сохта шудааст.Ва соли 1919 алакай ҳамин табаа боз як масҷиди диггаро дар шаҳри Коннектикут бунёд намуданд.Татарҳои лаҳистонзабон соли 1926 дар шаҳри Бруклини Нию Ёрк масҷиде иморат намуданд, ки ҳануз дар истифода аст.Дар шаҳри Питсбурги иёлати Пенсилавания бошад нахустин масҷидро амрикоиҳои африқои мусулмонтабро таъсис доданд дар соли 1930. Масҷиди дигаре тавассути Шайх Довуд Аҳмад Файзал дар соли 1955 дар саххри Нию Ёрк. Ин масҷид як нуқтаи вижаеро дар рушди пешрафти ҷамъияти мусулмонҳои Амрико нишон медиҳад.Ва бояд гуфт, ки ҳаракати Дорул-ислом дар ҳамин ҷо шуруъ гаштааст.
Ҳарчанд, ки бунёди нахустин масочид дар Амрико ба соли 1915 рост меояд аммо то шумори каме аз онҳо то соли 1960 бунёд гардид.Рушди бузурги шумораи масочид дар ин кишвар дар солҳои 1970 огоз меёбад.Аксари масочид (87%)дар Амрико дар ҳамин солҳо 1970 зуҳур ёфтаанд.30 фоизи масочид дар давоми солҳои 1990-ум ва 32 фоизи дигар дар солҳои 1980 падидор гаштанд.Дар Амрико тибқи як барраси 1.209 масочид мавчуд аст.
Ин барраси оиди гуногунии гуруҳҳои этникии ширкаткунандаҳои масочид чунин иттилоъ медиҳад: Дар масочиди Амрико осиёиҳои чануби, амрикоиҳои офриқои ва арабҳо аз гуруҳҳои бузурги этники маҳсуб меёбанд.Дар як масчиди миёна 33 фисади аъзоён осиёиҳои чануби буда, 30 фоизи он амрикоиҳои офриқои , ва 25 фоиз арабҳо мебошанд.Танҳо 7 фоизи масчидҳоро гуруҳҳи алоҳидаи этникии алоҳида ташкил мекунанду бас.Ва гуфтан метавон, ки тақрибан 90 фоизи масочид додои гуруҳҳи этникии дар боло зикр гардида мебошанд.Ба осиыгиҳи чануби шомил мешавад покистониҳо, ҳиндиҳо,афгонҳо ва бангладешҳо.
Дар мавриди забон бошад,97 фисади масчидҳо инглисиро ҳамчун забони асоси корбурд мекунанд ва барои хондани хутба низ аз ин забон истифода мебаранд.Ва албатта ҳастанд масочиде, ки забони урду ва арабиро истифода мекунанд.Аммо шумора каме аз онҳо.
Дар мавриди нақши зан дар масочид бошад, ин тадқиқоти мазкур ишора менамояд, ки тақрибан дар 70 фисади масочид занҳо ичозаи адои намозу ҳидматро соҳибанд.Бо вучуди ин дар давоми 5 соли ахир танҳо дар нисфи масочид занҳо ичозаи намоз хондан доштанд. Дар тақрибан 66 фоизи масочид занҳо дар паси пардаҳои пушида аз чинси музаккар ё паси девор намозро ба чой меоранд. Ин дар ҳолест, ки дар соли 1994 дар 52 фоизи масочид занҳо ибодатро ба чой меоварданд.
Албатта масчидҳо боиси таваччуҳи амрикоиҳо гардида онҳоро ба ислом роҳнамои мекунанд.
Ин тадқиқот хулоса мекунад, ки болотар аз нисфи (55%) масочид дорои як ниҳоди марбута мебошанд, ин ҳам дар ҳолест, ки 45фоизи масочид аз ягон ниҳоде марбуту бастаги надоранд.27 фоизи масочид бо Чамъияти Исломии Амрикои Шимоли (ЧИАМ) узвият доранд ва ҳамроҳанд.Ва танҳо 10 фоизи масочид бо ниҳодҳои дигар мисли Ниҳоди Амрикоиҳои Мусулмони Турки, Шурои Мусулмонони Амрико ва Шурои Равобити Исломи узвият доранд.

Шарҳи воқеию таърихии Ислом дар Амрико

Мувофиқи ақидаву дидгоҳҳои муҳақиқон ва пажуҳишгарон пеш аз ин ки Кристофер Колумбус Дунёи Навро кашф намояд, чамъияти мусулмонҳо ҳануз 300 сол қабл аз ин воқеа Амрикоро тасхир намуда буданд.Дуктур Бэрри Фелл бостоншинос ва забоншиноси саршиноси Нию Зиланд ва ҳамзамон устоди Донишгоҳи Ҳарварди Бостон шаҳодати ин амрро дар китобаш “Ҳамосаи Америка” нишон медиҳад, ки мусулмонҳо қабл аз Кристофер дар Амрико будаанд.
Иван Ван Сертима дар китоби машҳури ҳуд: “Онҳо қабл аз Колумбус омаданд” бидуни шак иртиботи қарин доштани одамони офриқои бо бумиёни Амрикоро тасдиқ мекунад.
Ин шарҳи воқеию таърихи дар асоси рузномаву мачаллаҳои марбут ба Ислом дар Амрико таҳия шудааст.
Аз инглиси тарчумаи
Фирдавси Аъзам

Таззод

Бе ту будан будани нобудан аст
Бо ту будан зиндаги худ будан аст
Бе ту будан зиндаги дашти кавир
Бо ту будан зиндаги шуд дилпазир
Бе ту будан кучахо холиву сард
Дидахо борониву дил пур зи дард
Бе ту будан хор гардад настаран
Гул хазон гардад чу шуд дур аз чаман
Зиндаги тунд асту талху шуру сард
Чун набоши дар канорам эй хабиб
Зиндаги дард асту кахр асту набард
Чун набоши дар канорам эй табиб
Пас биё хамболу хампарвоз шав
Хамдилу хамкисмату хамроз шав
Пас биё бо ман бимон эй хамнафас
Чуз висоли ту надорам хеч хавас
Пас биё то буданат будан шавад
То ки ин байтулхазан гулшан шавад
Пас биё эй Юсуфи дур аз назар
Дидаи Яькубро кун шуьлавар
То нафас бокист курбонат шавам
Ман фидои рую чашмонат шавам
Дил хамехохад ки огушат кунам
Хар нафас “бо буса гулпуш”-ат кунам
Ох дурият маро ранчур кард
Дидагонамро хаме бенур кард
Нукта бигзор ин чудоиро дигар
То ба кай чашмони тар дузам ба дар

Махбубияти Мавлоно дар Амрико

Boston library, photo was taken by Firdavs in 2007

Аз у ба хуби ёд мекунанд. Уро беҳтарин дусти хеш меҳисобанд.У меҳмони ҳар кошонаи Амрикоиҳост. Амрикоиҳо дар шеъри у сулҳу оромишро дарёфтанд. Васлкунандаи калбҳо, пайвандагари тамаддунҳо, купруке миёни миллатҳост у. Китобаш дар руйхати пурфуруштарин- ҳост. Пас кист у ки чунин инкилобе дар Амрико бунёд намудааст? Кист у ки Амрикоро ба ларза даровардааст?

Ин инсони комил ва орифи тамаддуни чаҳони ислом Мавлоно Ҷалолиддини Балхи маъруф ба Мавлоно, Румӣ мебошад. Дар Иёлоти Муттаҳида ва умуман сартосари ҷаҳон тарҷумаҳои ҷадиди пурҳаҷми осори Мавлоно қариб ҳар руз дар ҳоли ба дунё омадан ҳастанд ва инчунин тадқиқотҳои илмӣ ҳам дар бораи уву осораш ҷараён доранд.Тарҷумаҳои жопонӣ, арабӣ, итолиёвӣ, русӣ, инглисӣ, фаронсавӣ, узбекӣ, қирғизӣ, урду, туркӣ, лаҳистонӣ… -осори Мавлоно имрузҳо ба бозор меоянд ва мардумони дорои ақоиду кешҳои мухталифро ба самти худ мекашад. Имруз дидану мушоҳида кардани кутубу осори инглиситарҷумашудаи Мавлоно дар хонаводаҳои амрикои имонпазир аст. Боре дар меҳмонии як нафар дустам дар иёлати Нию Ҳемшеи Иёлати Муттаҳидаи Амрико карор доштам. Иттифоқан у маро дар ҳуҷрае нишонд, ки онро барои худ китобхонаи шахси унвон кард.Китобҳо бо ҳар забон навишта шудаанд. Бо забонҳои фаронсави, итолиёги, ва испониёги. Бред дусти амрикоиям чун медонист ман шефтаву шайдои Мавлоноям аз ҷояш буланд шуду аз васати кутуби шарқиёна китоберо бароям дод, ки тақрибан аз 250–260 саҳифа иборат буд.Забони китоб инглисӣ буд. Ин китоб “Дуоҳои замини ва осмони” унвон дошт. Сафҳаҳои китоби мазкурро ҳадису гуфторҳову шеъру фармудаҳои бузургону нобиғагони Шарқу ғарб фаро мегирифт.Чун китобро варақ задам, дидам, ки ашъори бузургтарин шоири орифи ҷаҳон Мавлоно дар қатори даҳҳо нобиғагони назму наср ҷой дорад.Рости хеле мамнун гаштам ва ниҳоли эҳсоси ғуруру ифтихор дар мазраи замирам сабз шуд.Чун Бред донист, ки ман дар ҳолати ҳурсандиву шоди қарор дорам, нигоҳе ба ман андоҳт ва гуфт: “Фирдавс, Румӣ (дар Амрико Мавлоноро бо ҳамин номи кучак садо мекунанд)на танҳо дар кишвари шумо шуҳрат дорад, ё у на танҳо моли шумост, балки дар Амрико низ маҳбубияти беҳадро дорост (бо ҳанда мегуяд ҳамсуҳбатам) ва кам нестанд шумори он нафароне, ки ин пири поксириштро надонанд ва наҳонанд. Ман аслан аз мавзуҳое чун фалсафа, тасаввуф, мавзуъҳои марбут ба табиату одам ҳушам меояд ва кутубе, ки ман бештар меҳонам аз ҳамин мавзуҳост. Дар гуфтаҳои Руми ман ин мавзуҳоро мебинам ва посуҳҳое дармеёбам ба ҳамаи суолҳои ба ҳуд додаам.” Воқеан Бред дуруст мегуяд, Мавлоно на танҳо шоири мардумони форс аст, у мутааллиқ ба ҷаҳон аст.
У имрузҳо бо гуфтору шеърҳои нобаш намояндаҳои тамоми миллати дунёро ба суи ҳеш меҳонад ва исбот карданист, ки у -Мавлоно моли ҳамаи ҳалқҳост, новобаста ба мазҳабу кешу оину дин. Воқеан дар суҳану ҳарфи Мавлоно асроре нуҳуфта аст, ки ҷаҳону ҷаҳониёнро шефтаву шайдои ҳуд кардааст. Басо тақвимҳову зарфҳо ва пироҳанҳоро метавон дид, ки бо номи бузурги у оро ёфтаанд. Гуи аср-асри Мавлоност.У шаҳрванди ҳамаи мамолики олам аст.У бе нишону ломакон аст.Ҳуд инро фармудааст:

На шарқиям на ғарбиям, на бариям на баҳриям
На аз кони табииям на аз афлоки гардонам
На аз ҳокам , на аз обам,
На аз бодам на аз оташ
Маконам ломакон бошад, нишонам бенишон бошад.
На тан бошад, на ҷон бошад , ки ман аз ҷони ҷононам.

Мавлоно дар ҳоли ҳозир лаҳза ба лаҳза, соат ба соат дар ҳоли фатҳи қалбҳову зеҳнҳост, дар ҳоли расидан ба ҳама мушкилоти инсонҳост, у марзҳоро гузашта то ба қулуби одамон мерасад. Рузе нест, ки чизи тозае аз у дарҷ нагардад. Дар ҷое боз мегуяд:

Боз омадам, боз омадам аз пеши он ёр омадам.
Дар ман нигар дар ман нигар баҳри ту ғамҳор омадам.
Моро ба чашми сар мабин , моро ба чашми сар мабин
Онҷо биё моро бубин, к-инҷо сабуксор омадам

Муҷиби ин гуна маҳбубияту шуҳрат ва шаҳиру номдор гардидани Мавлонову осораш дар соири мамолик ин албатта аз як тараф афлокиву малакути будани андешаи Мавлоно бошад, (андешаи у тавонист ҷаҳонро тағйир диҳад ва самти зиндагии милионҳо омдамонро дигар намояд. Ф.А) аз тарафи дигар у ба қавле орифест дилогоҳ, шоирест дардшинос, пуршуру андешаварест беназир. Андешаҳои дураҳшону ирфонию фалсафию афлокии баландеро соҳиб аст. 
Инҷо боз руҷуъ мекунем ба Амрико. Крис як нафар ҳонуми аҳли иёлати Теҳас, ки бо ҳамроҳии мо умр ба сар мебурд, Мавлоноро дуст медорад ва аз ҳондани ашъори у дар қалби ҳеш оромиву сулҳро эҳсос мекунад: “Намедонам чи қувваест дар ҳарфу ҳиҷои шеъри Руми, ки чун китобашро ба даст бигирам, ҳудро осуда ҳис мекунам ва дар шеъри у як навъ даъват ба сулҳу ваҳдатро мебинам.У суҳанпардози бузургест. Агар ин тавр бузург намебуд, имруз китоби у дар дасти ман намебуд.” Иддаои ҳамсуҳбати ман комилан саҳеҳ аст, чаро , ки бузургии Мавлоност, ки имруз кутубаш меҳмони ҳар кошонаи амрикоиҳост.
Рузи милодам наздик меомад, иттифоқан Бред наздам омада чунин суол кард: “Фирдавс, чи чизро метавони аз ман дар рузи зодрузат интизор шави?” Ман пас аз ироаи сипосу лутф аз у, ҷавоб додам: “Чизе меҳоҳам, ки на ҳурдани бошад на нушиданӣ”. Бред лаҳзае мутаҳайир шуд, сипас “фаҳмо”-гуён аз наздам бирафт. Рузи 21 ноябр ҳам фаро расид.Дустону рафиқон туҳфаборонам намуданд, ҳадяҳояшон шоколоту откриткаҳо буд. Аммо Бред, беҳтарин туҳфаро ба ман ироа намуд, ки ҳеле сарафроз гаштам.Туҳфаи у иборат аз китоб буд.Як китоб бо номи “Румӣ-дар дастони маъшуқ”.Муаллифи китоби мазкур Ҷоносон Стар мебошад, ки шеърҳои Мавлоноро ҳеле ҳуб тарҷума намудааст. Ба қалами у инчунин чандин шъерҳои Мавлоно дар шакли китоб тарҷума ва нашр шудаанд. Китоби “Тулуъи ду ҳуршед”, “Боғе дар моварои биҳишт”, “Ашъори орифонаи Румӣ” ва ғайраҳо.Китоби “Румӣ-дар дастони маъшуқ” аз 207 саҳифа иборат буда,бо пешгуфтори ҳуди муаллиф оғоз мешавад. Пешгуфтор бо чунин ҳарфҳо шуруъ мешавад: “Дар вуҷуди мо садоест, ки ҳамеша оҳанги ҳудро ба ҷаҳон месарояд.Ин садо, нафири руҳ аст ва сарояндаи ин садо ҳуди Мавлоност.Шеъри у ба ҳама таълуқ дорад.Ишқ дар ашъори у руҳест фарогирандаи тамоми ҷаҳон”
Оливия зодаи Шведсария буда муддатест дар Амрико ба сар мебарад. Ҳар замон чун ман порае аз ашъори Мавлоноро бо инглиси барои у қироат мекардам, у аз ман ҳоҳиш мекард, ки идома бидиҳам. Ман соатҳо ба у перомуни Мавлонову ҳаёти у ва мулоқоти у бо Шамсу ҷудо шудани ин ҳарду ва дигар ҳикоятҳо қисса мекардам. Оливиа бо диққат ба он чи ман мегуфтам гуш медод. Соатҳо пои компутер менишастем ва ман аз шабакаи ҷаҳонии интернет ба Оливия сомонаҳову навиштаҳо дар бораи Мавлоноро нишон медодам. Ин ҳама нишондодҳову ҳикоятҳо муҷиб гашт, ки Оливия Мавлавиҳон шавад. Ба ман қавл дод, ки забони форсиро биомузад ва шеърҳои аслии бо форси навиштаи Мавлоноро биҳонаду аз бар кунад.Зиндаги рузеро насиб гардонд, ки ман аз Амрико ба Тоҷикистон омадам ва у ба ватани ҳеш рафт. Рузе Оливия мактуб нигошт ва ҳабар дод, ки дар омузишгоҳе забони форсиро меомузад ва ҳурсанд аз он аст, ки онро ба зуди фаро мегирад.
Бубинед, Мавлоно чи қудрати азимеро соҳиб аст, ки ҳатто як нафар дуҳтари шведсариро ҳам ба суи ҳуд ҳонд, гуи Мавлоно дар ашъораш як нав дуои ҷалб ҳонда бошад, ки ҳар касе, чун аз у шеъре ҳонд, ҳатман чун оҳанрабо ба он мепайвандад.У ҳуд инро тасдиқ мекунад ва тaъкид мекунад, ки “Мо барои васл кардан омадем”
Ба ҳар сурат Мавлоно яке аз бузургтарин донишмандону адибони тамаддуни исломи ҳамзамон маҳбубатраин шоир барои амрикоиҳо боқи мемонад.Мавлоно фориғ аз фарҳангу мазҳабу марз шоири маҷзубкунанда ба шумор меравад.Шеъри у қудраи тавонои дорад.Шеъри у оинаи аҳволи одамон аст.

Ҷойгоҳи Ҳофиз дар Тоҷикистон

Шоҳмирзои Хуҷамуҳаммад муҳаққиқ ва нависандаи тоҷик Ҳофиз Шерозиро бузургтарин ва маҳбубтарин газалсарои форси гуи унвон кард. Вай гуфт: “Ҳофиз маъруфтарин шоири газалсарои форси гуи дар кишварҳои Иттиҳоди Шурави аз ҷумла Тоҷикистон мебошад.”Ин нависанда ва пажуҳишгари тоҷик афзуд: “Ҳофиз дар миёни мардуми Иттифоқи Шуравии собиқ аз ҷойгоҳи мумтозе бархурдод буда, то ҷое, ки дар зери сари болини кудакон ҳануз ҳам девони Ҳофизро бо ҳадафи ҳифзи кудак аз осебу газандҳо мегузоранд”Оқои Хуҷамуҳаммад: “Дивони Ҳофиз тақрибан дар радифи  кутуби муқаддас қарор дорад ва метавон гуфт ҳонае, хонаводае дар дар кишвар вуҷуд надорад, ки дивони Ҳофиз онҷо вуҷуд надошта бошад.Ба гуфтаи пажуҳишгари тоҷик бештар газалҳои ин шоири шурида ва ороф маслак  тавассути хонандагони машҳур бо мусиқи ва оҳанг хонда мешаванд.

Оқои Шоҳмирзои Хуҷамухаммад дар идома афзуд: “Дар Тоҷикистон дар мавриди таҳқиқ ва омузиш зиндаги ва шаҳри Ҳофиз кутуб ва рисолаҳои зиёди пажуҳиши ва илми таълиф шуда, ки бештари онҳо тавассути адабпаҷуҳону донишмандони машҳур мисли шодравонҳо пруфессор Шарифҷон Ҳуссейнзода, Аълохон Афсаҳзод,Холиқ Мирзозода,Абдунаби Сатторзода, Мирзо Муллоаҳмадов ва дигарон иншо шудаанд, намунаҳое аз ашъори “лисонулгайб” оварда шудааст, ки дар вижагиҳои шеъри Ҳофиз, истифода аз саноеи лафзи ва орояҳо тавассути булбули Шероз, таъсири газалиёти Ҳофиз бар соири шуарои пас аз у мебошад.”

Тарҷумаи ашъори Ҳофиз дар кишварҳои Иттиҳоди Шуравии собиқ вазн ва оҳангу мусиқии газалиёти ин гуяндаи бузург мавриди барраси қарор гирифтааст.Муҳаққиқи тоҷик дар остонаи рузи бузургдошти Ҳофиз тасреҳ кард: “Газали Ҳофиз аз сеҳри аҷибе бархурдод аст,хондани он ба фард умед мебахшад, ки бузургтарин вижагии сурудҳои у ҳамин назокати гуфтори уст, ин шуҳрату маҳбубият пас аз Ҳофиз насиби каси дигаре нашудааст.”

Танҳо дар қарни 14-уми милоди ,замони зиндагии Ҳофиз беш аз 100 нафар бо тахаллуси Ҳофиз шеър мегуфтанд, вале касеро саодати Ҳофизи Шерози насиб нагардид.Муҳимтарин далели ширини ва лаззати маънавии шеъри Ҳофиз баҳрагири, ошнои ва ҳифз будани кутуби торих буда ва бо чандин шева онро қироат менамудааст.

Таҳияи Фирдавси Аъзам

манбаъ: http://www.iransharghi.com/

Дастагуле аз кишвари дуст

Шохмирзо Хучаев дар майдони Озоди,шахри Техрон

Гуфтуфу бо Шохмирзои Хучамухаммад-

рузноманигор, адиб ва мухаккики точик

Шохмирзои Хучамухаммад (Хучаев)18 феврали соли 1949 милоди дар рустои Худгифи Соя, нохияи Мастчох дар оилаи дехкон чашм ба ин олами хасти во намудааст.Узви конфедератсияи байналхалкии журналистон Шохмирзои Хучамухаммад кайхост, ки аз соликони чодаи Сухан мехсуб меёбад. Мавсуф дар рузномаи нохияи Мастчох- “Машъал”, “Агитатори Точикистон”, кумитаи радио ва телевизиони чумхурии Точикистон фаолият дошта,хамчунин муаллифи кутуби “Сурмаи дил” (хамрох бо писараш Шохмансур) ва “Касидаи чавонмарди” (дар хамкори бо Мирзохамдами Шарифзода) буда “Ахтари зулматсуз” асари сеюмини уст, ки аз рузгору корномаи Кахрамони Мехнати Сотсиалисти зиндаёд Навруз Рачабов хикоят мекунад. Рузноманигор, мухаккик ва адиби точик Шохмирзои Хучамухаммад чандест ки дар Чумхурии Исломии Ирон сукунат дорад.Уро чи ва ё ки бурд ончо?Оё кахрамони ман дар Ирон ба чи шугле машгул аст?Адиби точик чи навиде метавонад ба хонандаи точик иброз намояд? Бо ин максад мо сухбати телефоние анчом додаем бо ишон, ки фишурдаи онро манзури ахли сухан мегардонем.

Устоди азиз, лутф фармоеду мучиби ба Эрон ба таври ногахони сафар карданатонро ба хонандаи арчманд рушан намоед ва оё сафари шумо чи хадафе дошт ва дорад?

Ба номи Худованди чону хирад.Сафари банда ба Эрон ҳаргиз ногаҳони нест.Тухми муҳаббати Эронзаминро аҳди бачаги волидайн дар замири дили мо бо баёни қиссаҳои афсунсози достонҳои ширини Шоҳномаву қисмати талхи Фирдавсии бузург киштаву парвариш дода буданд.Меҳри ин кишвари бузургони чаҳон дар қалби мо амсоли рўди Зарафшон ҳамвора туғён дошт.Бале,хеле мехостам мулки Куруши Кабир,Дориюшу Ардашер,Ҳофизу Саъди,Абдулқодири Челониву Шамси Табрези,Хайёму Фирдавсиву Ғазоливу Боязид…ва амсоли инҳоро бо чашми сар бубинам.Он чо,ки ин бузургон қадам задаанд,бо амри Яздон мўъчизае рух диҳад -аз қаъри асрҳо аз хоки мазори онон  бўе ба машомам бизанад.Тасаввурнопазир буд он ҳама орзуҳо.Яъне чи гуна хоҳад буд,ба таъбири солмандон Рустаму Рахш гаштугузор доштанд.Дар боғи Фирдавси бошаму достони ба тозаги таълифнамудаи соҳиби Шоҳномаро аз лаҳни форами Фотима -бо муаллиф ҳамроҳ бишнавам.Ва аз шучоату покии Сиёвуш дар баданам мурғак дамиду Фирдавси гўядам-

-Ку бародар,наздик биё ва қадаҳи моломол бар дастам диҳад…

Ин чи ҳол.Рўъёст ё бедори?Аммо имрўз он афсонаи боздид аз Эрон ба ҳақиқат табдил шуд.Ва ин неъмат меҳрубонии Худост.Зеро:

Бе амри он султони бахт,

Барге наяфтад аз дарахт.

Оре,дўстам.Умрам ба шаш даҳсола расиду писарам Шоҳмансур,ки хока гирад зар гардад,рўзе занг зад ва гуфт:

-Додо,ҳуччатҳотун ҳама тахт,Душанбе биёед,рўзи шанбе парвоз ҳаст,аз паи билет шавед…

Мани ташнаи таборони эрониам бо сар давидам.Ачр аз Худо бубинанд Бахтиёру Ҳуснуддину Имоммаҳад дар омодашавии ҳуччатҳову билет рисолати хешу таборию шогирдиро ба чо оварданд.

Фирдавси азиз,аз ҳадафи сафар пурсиди.Дар меҳмонхонаи Порси Машҳад кўдаки маҳтобрўе дидам.Чун пазмони набераҳоям шуда будам,ба сўяш рафтаму бо ў сўҳбат намудам ва аз ду рухсори себи гулобимонандаш бўсидам.Пурсидамаш:исми шумо?

-Суруш.

-Оҳ,чи исми зебое,ҳамноми писари ман.Ин лаҳза касе болои сарам пайдо шуд.Саломаш додаму фузудам:

-Суруш бар гўши дилам гуфт:Ман паёми Фирдавсиям.Он болобаланди хуршедлиқо бо лабханд пурсид: бачаи кучоед, ин чо чи кор мекунед?

-Точикистониям,ба суроғи Фирдавси омадаам,мехоҳам қаҳрамонони ўро бубинам.

-Шумо марди хушбахтед,манам аз шаҳре ҳастам,ки зикраш дар Шоҳнома умада.

-Бо ин ҳама ҳусну чамол бояд аз чое бошед,ки чаҳор фасли солро дошта бошад,ва ман дар шимолу чануби Эрон ин минтақаро дидаам ва Суруши шумо ҳам ҳамин ҳоло бояд қорч(занбурўғ) хўрда бошад,ки аз даҳони ў ба димоғам зад,агар ин пешгўии ман дуруст бошад ,пас шумо бояд аз Шимоли Эрон бошед?…

-Шумо ба марз наздик шуди,оре,ман духтари Мозандаронам,,исмам Марчона,шуғлам муҳандис…

Мо бо Марчонаву Суруш тафоҳумномаи дўсти имзо кардем.Ў маро ба Шимол,ба Мозандарон ва ман ўро ба Точикистон даъват намудам.

….Рўзе бо даъвати дўсти арчмандам Рамазонхўча Мирзоев,Сафири Кабири Точикистон дар Эрон ба мачмўаи варзишии Маҳмудия(сауна),ки дар Порквейи Теҳрон қарор дорад,рафтем,ки шароити хуби варзиши дорад.Ҳаддод,дўсти Сафир зимни сўҳбат аз ман пурсид,ки Эронро чи гуна дарёфти?

Гуфтам беш аз он чи мепиндоштам,банда ба суроғи Рустам омадам…

-Хубе,Рустаму ёфти?-суол кард дустам Ҳусейн,ки он чо менишаст.

-Рустамҳоро ёфтам,алҳамдуллиллоҳ,ки хеле зиёданд.

Оё Эрон чи кишварест аз нигохи шумо, онро чи гуна дар хаёл доштед ва чи сон бозёфтед?

Солхои мактаби китоберо бо номи Теҳрони махуф,аз Муртазо Мушфиқи Козими хонда будам.Вақте ҳавопаймо дар фурудгоҳи Имом Хумайни фуруд омад,берун омадам ва худро даруни систернае дидам,ки аз бўи бади газу бензину дуд лабрез буд.Мошини Пайкон моро ба шаҳраки Ғарб,ки манзили зисти писарам он чост,овард.Шаб буд,вале ҳама чо чароғон.Мисли рўз садҳо ҳазор автомобилу мошин дар ҳаракат,чодаҳо пур аз мошин буданд.Вориди манзили писарам шудем.Аз гулўям чизе чуз чой намегузашт.Палави пухтаи набераҳо дар дег монд.Шикамам аз газу дуд пур шуда буд.Ҳолам чунон бад шуд,ки аз омадан наздик буд пушаймон шавам.

-Маро ачал овард,-гуфтам дар дил ва ин байт ба забонам печид:

Фарди бадсиришти бадкеш

Ранчи писар асту меҳнати хеш.

Шаб.Хоб дар дидагонам нест.Аҳли хона ҳамаги парешону ғамгин.То субҳ ду бор ба назди пизишкон рафтем.Сўзандоруву қурсу чаккак(капелнитса) дар рафъи дарди мани мискин очиз буданд.Ниҳоят,дар асари бемори ба чое расидам,ки тасмим гирифтам:шанбе омадам,сешанбе бармегардам.Дар хонаи писарам ансамбли гиря ба наво даромад.Ба навҳаи писару келин ва набераҳо ман ҳам ҳамсадо гардидам.Нихоят,раҳми Парвардигор омад:бо истеъмоли ду қурси оддии зидди партофтан ҳолам рў ба беҳбуди ниҳод ва маро хоб бурд.Дари шифо боз шуд,аз хизонаи ғайб даво расид.Баъдан ду ҳафта ба Машҳад омадам.Пас аз зиёрати ҳарами Имом Ризо(а) ва боздиди даҳрўза дубора ба Теҳрон баргаштам.Ба меҳрубонии Худо ҳолам хуб шуд.Аз қатор,ки берун омадам,ба Шоҳмансур гуфтам:на,Теҳрон махуф нест.

-Ин сарлавҳаи хубест барои сафарномаатон,-гуфт писарам.

Эрон аз нигоҳи банда кишвари афсонавист.Паҳнои бузургу сарватҳои зиёд,манобеъи фаровон,мардуми пурталошу коргар…кишвари чор фасл.Ҳоло чиллаи зимистон,вале бозору фурўшгоҳҳо пур аз мева -тарбузу себу ангуру қулфанай,сабзавот…

Хиёбонҳо гулпўш,дарахту гулҳо дар гармхонаҳо гулбарсар.Кадоме навишта буд,ки Эрон ҳавояш касифу канализатсия надорад,хиёбону кўчаҳо ифлосу пур аз партов,магасҳо касали паҳн мекунанд.Аммо инҳо чеҳраи асосии Теҳрон нестанд,албатта,кишвари паҳновар асту чунин мушкилотро метавон дид,вале дар мачмўъ чунин нест,хубиҳоро бояд бинему аз хубиҳо  гўем.Теҳрон бо наздики 14 миллион чамъияту қариб 5-6 миллион мошин чандон чиркину дилгир нест,албатта,бо сабаби зиёдии мошину корхона ҳавояш каме вазнин аст,вале дарахтону гулистонҳои шаҳр манзараи онро чаззоб мекунанд ва мисли Маскаву Берлину Лондон дилрабост.Бино ба гуфтаи мақомоти масъули Теҳрон дар солҳои наздики оянда дар шаҳр дастгоҳҳое гузошта хоҳанд шуд,ки ҳавои ғализу маризборро тасфия намуда,аз касифию ифлосии ҳавои он мекоҳанд.Ин нукта газоф нест,ва бо таваччуҳ ба дастоварду пешравиҳое,ки ин кишвар дар солҳои охир доштааст.мо ба ин нукта бовар дорем.Бисёр давлатҳо пешравию рушди Эронро намехоҳанд,аммо Худо ба ин кишвари дўсти мо ёри хоҳад намуд.Мо бояд аз пешрафтҳои ин кишвари ҳамзабону ҳамфарҳанг ифтихор намоем.Ман ба ақидаи муаллифони хоричи,ки Эронро осорхонаи бозу кушода гуфтаанд,комилан мувофиқам.Ба фикри ман,ҳанўз ҳам аз вучуди осорхонаҳо он тавр,ки боиставу шоиста аст,истифода нашуда.Чунончи,кишвари Туркия -ҳамсояи Эрон ҳамасола аз ҳисоби чалби турист беш аз 22 миллиард доллар ба хазинаи кишвараш ворид мекунад.Ҳол он ки ёдгориҳои таърихию фарҳангии Туркия ба андозаи теъдоду шаҳомати осори мавчуд дар Эрон нестанд.Албатта,Эрон дар солҳои охир дар ин замина соҳиби дастовардҳои намоён шудааст,чунончи теъдоди боздидкунадагону зиёраткунандагони Ҳарами Имом Ризо(а) дар Машҳад дар як сол ба беш аз бист миллион нафар расидааст,ки рақами кам нест,вале ҳар вачаб хоки Эронро бояд ба Машҳад табдил додан зарур аст.

Оё аз оромгоху мазорхои кадоме аз фузалову уламову удабои Ирон зиёрату боздид ба амал овардед ва дар мулки Фирдавсию Аттору дигар уламои шахири Ирон ба чи шугле саргарм хастед?

Бозорҳои пурбору серодам.Аммо пас аз зуҳр ,яъне баъди пешин то 3-4 соат аксар мағозаву фурўшгоҳҳо бастаанду кўчаву хиёбонҳо гўё холианд.Ин муддат аксари мардуми Эрон истироҳат мекунанд.Идораҳои давлати то бегоҳи фаъоланд ,вакте бегоҳи мардум аз кори идораҳову муассисаҳо фориғ мешаванд,дари ҳамаи фурўшгоҳҳову мағоза,бозор…боз мешавад.ва боз мисли саҳар ҳама чо лабрези одаму мошин мегардад.Ин вазъ то нимаи шаб давом дорад.Эрониҳо қадам задан дар фазои кушоду парку боғҳоро низ дўст медоранд.

Чуноне гуфтам,Эрон чои хонашини нест.Бо кўшишҳои азизонам Шоҳмансуру Хучаставу доктор Нормуҳаммад Теҳрону Машҳад,Тусу Нишопур ва Шерозро дидаму зиёрат кардам.Эрон чунон,ки гуфтам,чойҳои дидании зиёд дорад.Иншооллоҳ ният дорам Шимолу Бандари Аббос,Исфаҳону Кошон ,Мозандарон,,.ро бо чашмони сару дил бубинам.Аз гарди сафар нияти иншои сафарнома ҳам дорам,киХудо даст диҳад,ҳатман ин корро хоҳам анчом дод.Аммо шабонгоҳ пас аз соате бо набераҳоям дар чангали рўҳангези Порки Саттори ҳавохўри қалам ба даст мегирам.Низ аз рўзгори мардуми сарбаланди Лангар,манзараҳои биҳиштии он ва гузаштаву имрўзаш китоберо дар даст доштам,ки таълифаш поён ёфт.Бо Бобои Муллоҳасан Шарифов,пизишки сабукдасту инсони покравиш ҳардуямон аз зиндагиномаи пандпазири қиблагоҳи шодравонашон -акои Муҳаммадамин рисолаеро шурўъ ба навиштан кардаам.Алъон бо чанд Муассисаи пажуҳишию таҳқиқи дар заминаи чанд тарҳи фарҳанги ҳамкори дорам,ки иншооллоҳ дар фурсати дигар хонандагонро бо чузъиёти он ошно хоҳам намуд.

Ҳамчунин,бо таваччуҳ ба завқу салиқаи ҳамватанон ба китобҳои арзишманд китоберо бо номи Васоё,ки дар он васиятномаи шахсиятҳои бузурги таърих -Ҳазрати Муҳаммад(с),Ҳазрати Масеҳ(с),Ҳазрати Юсуф(а),Имоми Аъзам(р),Куруши Кабир,Луқмони Ҳаким,Имом Муҳаммади Ғазоли,Искандари Мақдуни,Робиндронат Такур ва ғайра омадааст,бо хати кирилли баргардон мекунам ва умед аст бо ёрии дўстонам ҳамин сол чоп шавад.

Дар бораи китобу гул,ки шумо ба он алоқаи шадид доред…

Бале,ман аз кўдаки ошиқи гулу китобам ва ҳамеша дар гирд овардани китобу парвариши гулҳои гуногун талош варзидаам.даар Эрон он чи чолиб аст,ки ба тавсеаи фарҳанги гулу дарахтпарвари ҳамеша таваччухи амиқ зоҳир мекунанд.Сари ҳар қадам паркеву гулгаштеву чаманистоне,ки дар рўҳияи мардум таъсири мусбат мерасонад.Дўстони азизам доктор Саидзодаву оқои Шукуфта маро ба гулхонаи азими Шондиз,дар наздикии Машҳад бурданд,ки аз тамошои он ҳануз ҳам таҳти таъсир қарор дорам.Ҳазору як хел гулу гиёҳ,ки дар ёду хотир доштани номи ҳамаи онҳо аз имкон берун аст,он чо аст,ки инсон бори дигар ба эъчози худои ва қудрати Парвардигор имон меоварад,ҳеч гуле ба гули дигар монанд не ва ҳар кадом аз дигаре зеботару чаззобтар.Навъҳои мухталифи гулу гиёҳ дар ин чо парвариш ва ба чойҳои дигар кучат мешаванд.Лаҳзае,ки дар ин гулзор будам,худро гўё дар Биҳишт медидам,ки анфоси муаттараш димоғи рўҳро болида месохт ва лаҳзае аз замин канда шудам.

Лутфан нуктае чанд аз вижагихои сафарномаи хеш иброз бидоред.

Оре,Эрон биёиву бо ифтихор гўи:

Ҳама хоки Эрон сарои ман аст,

Ки неку бадаш аз барои ман аст.

ва бузургонаш -Фирдавсию Аттору Хайёму Саъдию Ҳофизу Ғазолию…ро набини,иштибоҳест нобахшидани.Бо ин андешаву ният ба побўсии Аттору Хайём расидам ва ҳар дуро масти шароби ишқи илоҳи дарёфтам.Дар Шероз аз бўи ишқи Саъди бехуд будам,дар Ҳофизия низ фазои орифонаву ошиқонаеро дидам,дарвеше дар гўшае дар тафаккур,чавоне бо умед даст рўи санги марқади ориф монда,пире бо умед бо Девон-и андалеби боғи форси фол мегирад…Дар мавриди Тахти Чамшеду Нақши Рустаму боғи Ираму музеи синамою китобхонаю китобфурўшиҳо,марказҳои пажуҳишию таҳқиқи ва боз даҳҳо дидании дигар дар сўҳбати оянда хоҳам гуфт.

Ташаккур

Кадом бемори дар куҷои ҷаҳон шоетар аст?

Агар қасд доред ҳамроҳ бо тур ба яке аз кишварҳои ҷаҳон сафар кунед, ин матлабро биҳонед.

Ҳамакнун дар бисёре аз кишварҳои ҷаҳон мебориҳое шойеь шудааст, ки  огоҳи аз онҳо ба шумо кумак мекунад, иқдомоти лозимро анҷом бидиҳед.

Африқои ҷануби:

Вабо дар бархе аз нуқоти ин ба вижа Зимбабве шойеь шудааст ва  то кунун 2700 нафар ба он  мубтало шудаанд ва 35 нафар фавт кардаанд.

Инглистон:

Бемории сурхак наздик ба 3 сола ст, ки  дар ин кишвар шева ёфта ва мавориди ибтило ба он дар ҳоли афозиш аст.Ба нақл аз хабаргузории Фаронса дар соли 2007 990 маврид ва дар соли 2008 1217 мавриди ибтило (мубтало) ба ин бемори гузориш шудааст ва дар соли 2009 теьдоди мубталоён 20 дарсад афзоиш ёфтааст.

Устролиё:

Бемории сурхак ва таб донак дар бархе аз манотиқи ин кишвар шева ёфтааст.

Отриш:

Ҳамакнун канаҳои олудае дар Отриш ёфт шудаанд, ки  неши онҳо сабаби бурузи бемории варами магз мешавад, ба ҳамин далел мақомоти беҳдошти ин кшвар ба туристҳо тавсия мекунанд 3 то 9 моҳ пеш аз сафар воксини марбутаро бизананд ва бори дигар низ онро таҷдид кунанд.

Бразил:

Дар иёлоти Мнёс Режойс таби зард ва дар 14 иёлати дигар бемории таб донг шева ёфтааст.

Чин:

Дар манотиқи ҷануби кишвар  ба вижа ҷануб-шарқи чанд мавриди ҳори гузориш шудааст.Намунаҳое аз зукоми мурги ва вабо низ дар Пекин дида мешавад.

Испониё:

Дар соли 2008 ҳудуди 450 мавриди ибтило ба бемории шогос гузориш шудааст, ки он низ эҳтимолан иртибот бо Африқои ҷануби дорад.

Амрико:

Намунаҳое аз бемории сиёҳсурфа ба вижа дар навоҳии марзии Мекзик гузориш шудааст.

Ҳинд:

Бемории шикунгуниё дар бархе нуқоти ин кишвар шойеь шуда аст,аммо ҳануз омори дақиқе аз он дар даст нест.Дар навоҳии ҷануби низ намунаҳое аз бемории мененжит (мененгит) низ шойеь шудааст.

Индонезия:

Садҳо мавриди ибтило ба бемории Шикунгуниё ва таб данг фузориш шудааст.

Малайзия:

Бемории таб донг ва молориё дар бархе аз нуқоти ин кишвар шадидан шойеь шудааст.

Угондо:

Мененжит дар навоҳии ҷануби шойеь шуда ва таби хуни то кунун ҷони ду туристро дар ин кишвар гирифтааст.

Шрилонко:

Ҳудуди 300 нафар дар манотиқи ҷануб-шарқии Шрилонко  ба ҷуззом мубталло шудаанд ва 60 нафари онон фавт кардаанд.

Свисс:

Аз замоне, ки як фаронсави дар ин кишвар дар асари мубтало ба сурхак фавт кард,мақомот мудом аз тариқи расонаҳо эьлом карданд, ки тамоми афрод бояд дар баробари ин бемори воксина шаванд.

Укроин:

СПИД дар ин кишвар мудом дар ҳоли рушд аст.

Аз «Хулбуи лаби чу » то «Сузани патефон»

Бешубха аст, ки замону макон, мухити ичтимои ба зиндаги ва фаъолияти инсон таъсир мегузорад, зеро инсон дар доираи онхо мемонад ва берун аз онхо буда ва шуда наметавонад.Чунин таъсир дар фолклор-хикмати халк низ дида мешавад, зеро мардумро одат буда ки бо шеър тавъам зистаанд.Кам одаме ёфт мешавад, ки дар инчо 50-60 байту рубои надонад ё бо оханг нахонад.Мухит чунин инсонхо тарбият менамуд.

Чупони пешаи мухиму асоси, ки ба хисоб мерафт, бешак аст, ки дар танхоихо байни куххои баланд, ки садо акс немдихад, шавку илхоми одам меояд.Фолклор муаллифи мушаххасе ё ягонае надорад, он моли халк аст.Аз ёдхо ба ёду хотирот мегузарад ва хирмани бузургеро ташкил медихад.Бисёр мисолхои аник метавон овард, ки гуяндагони он маълуми мушаххасанд ва онхоро аксаран филбадеха гуфтаанд.

Чунончи, Мулломухаммадрачаб-шахси зарофатгую хозирчавоб дар хашари алафдарви ба сохиби кор чунин мегуяд:

Хезед нашинед тарaддуди ош кунед,

Дар пеши даравгарон палав чош кунед.

Сохибкор хам суст намеояд:

Дар огали мо на гов монду на рама

Руган ба Каротегин,биринч да (р) Курма.

Ё мисоли дигар.Дар замоне, ки дар дарё тилло кор мекарданд, марде бо номи Одина кор мекард ва уро Одинаи “залатой” мегуфтанд.Баъд дар хаки у чунин байт сурудаанд.

“Точикзалатой” акнун пароканда шудаст,

Дар назди халоик аз хама ганда шудаст.

Муллоабдулло табъи баланди шоири доштааст.Сатрхои зерин моли уянд:

Вой аз сари шаррахою вой аз обаш

Вой аз сари Шахи Зарду чои хобаш

Дар гарми хамво муяссарам гардунад,

Сад бор мурам ба Чашмаи Широбаш

Дар яке аз паюгонихои (туи аруси) махал шохид будем, ки кампире лагандча дар даст бо лахни шевову чаззоб  ин байтро хонду аз гиря хиккакаш гирифт.

Ин кутали Зойти буроз асту нишеб

Чо-чо гули анбар асту чо-чо гули себ.

Эхтимол хамон лахза ба ёди кампир зодгохаш рансиду онро бадехатан замзама  намуд., зеро мо на дар китобхои фолклор ва на дар забони мардум онро дарёфт  накардем.

Чунин мисолхо хеле зиёданд.

Дилварзира шаб пашшаю руз офтобаш

Мачора мурам ба шаррахои обаш.

Ин байтро наметавон тахкир кард, ба он эхтиёч нест,харчанд, ки кампир “бесавод” буд,аммо байти у аз лихози шеъри нукс надорад,кофияву радиф барчо, маъни пухта, таносуби каломро бубинед:шаб-руз,Дилварзин-Масчо,офтоб-шарраи об.

То мухочират олоти афзори абёти мардуми васфи шарраю чашмахо, салкинихои сояи зардолухо, хасрату армони фарди,шиква аз бепарвоии дустдошта,зебоихои тагобу азоби чупонбача хини борон, афсуси дустдоштаи у-духтари дехоти,ки зери борон мемонад.Инчунин манзараи чавдарви,хирманкуби,орзухои бачаги, хавас хо акс ёфтаанд, кивокеан онхо садои дили пурорзу,пурхасрат ва пурдарданд.

Оби хунука ба оби чуш андозед

Байтои мани сухтара гуш андозед.

Дилварзин фолклорро хам дигаргун намуд.ИН конуни хаёт аст.Мардум бо ашёи наве чун телфон,радио,патефон,камсамоил,матлубот, парта,пахта, трактор,мошин, червон,электрик тилвизор, мактаби нав, Янток, колхоз,лампочка ва гайрахо бештар ошнои намуданд, аз онхо бахра бурданд ва дар ифодаи арзу дарди худ истифода бурданд.

Аксаран дар ашъори Дилварзини мо навои шукру сипос ба даврон, миннатдори аз Хукумат, озодии занону духтарон, тараннуми мактаби шурои ва ахёнан шикоят аз пашаю гармихои дашт ба гуш мерасад.Яъне мардум бо худ аз кухистон ба чои куххои баланд ба водии апст шеъри баландашро овард.Шеър хамвора хамнафасу хамрози онхо будааст.Бо оханги мастчохи байт хондан дар чашну базмхо як анъана буд,мутаассифона, солхои охир шеъри шуху мавсими ва кучаги чои онро гирифт.

Дар зер ба сифати намуна аввал байтхои дар Мастчох сурудашуыда ва баъд офирадахои Дилварзиниро меорем,ки хонанда  худ казовати хакики хохад намуд.

Кад-кади тагоб меравам чавдарви,

Румолчаба магзу аз кафом медави

Олуча баланди карду каддам нарасид

Ин духтари кош сиёба зурам нарасид

Ин беди баланд соя кунад болота

Офтоб назанад руи гули раънота

Масчоба мурам, Масчо мазоро дорад,

Обхои хунуку лолазорхо дорад.

Ду коши сиё дорию хардуш куша,

Якташ ба ману якташ ба гирди гуша.

Дар дасти шумо пиёлаи чои кабуд

Монанди шумо раёни масчоба набуд.

Э куртасафед куртаякат багаки бед

Сад кас ба ту ошик асту моям ба умед

Хоят гуям  намебури аз богат

Мобайни ду шохи себ чои хобат

То зинда хаям туро намонам ба касе

Баъд аз сари ман ту дону хар хору хасе

Хулбуи лаби чу шудаст меваи тар

Ру чониби мо карди дил чои дигар.

Кошот борик миёни кошот борик

Румоли сарат Рогифа кардаы торик

Худгиф мерию чи мебиёри бари ман

Дермуни накун токат надорад дили ман

Ман мемураму ду гур ковед бари ман

Якташ бари хасратому якташ абмри ман

Ту дар сари вот шинию ман дар таги вот

э дурракабуд умрама карди барбот

Садбарги сафед мебуравад бозикунун

Ранги мара карди худи барги хазун

Каддат ба мурам кадди ту паст афтодай

Кошони ту пурхумору маст афтодаы

Тагтаги тагобу меравам руболо

Ошик шудаам ба духтари домулло

Ман мерумао ба зираи дандунат

Дар гур-гури мохсину лаби хандунат

Арзанчиниба фурорамат вакти намоз

Лабхота тамошо мекунам пусти пиёз

Ман мемурамо ба хасрати дунёи

Гури мана хуч кунед дарод рушнои.

Боло мери ман ба ту боло мерам,

Ту гулчини рав ман пеши мулло мерам.

Аввал ба худо мурему охир ба шумо

Мо байта тамом кардему навбат ба шумо

Абёти Дилварзини

Ман духтари пахтакора ёраш бошам

Дар пахтачини хамдами кораш бошам.

Кошке ки худо муаллимам гардунад,

Дафтарча гирад,биёд ба пешам хунад.

Мошин ба савор шудему кардем ханда

Дилварзи барои коргурезо ганда

Мактабба фуром барфи калон меборад

Ёри мана бин бо чурахош харф дорад.

Дар шахрои мо на муфтию на кози

Мо дастибадаст кунем Хукумат рози

Тилфуни идорахо ду мели муят,

Мунанди электрик сафеди руят.

Червон тиям аэроплан бардорад,

Моро бараду бар ватано фурдорад.

Лампуска ба болои сарат рушнои

Як буса гирад ин бачаи масчои

Ай чураи чон биё равем матлубот

Дар пои шумо кулуши панчум мебот.

Повиска ба дастам доду мерам раюн

Очаш мана диду духтараш шуд гирюн.

Мошин ба савор шудем ба оби дида,

Тагдир набудаи нону насиб бурида.

эй чураи чон биё шинем дар парта,

Ту сузани патефон шаву ман карта.

Парти ману парти чураям пушти ба пушт,

Хар лахза нигохи зери чашмат мана кушт.

Офтоб шиношиной ба кадди бурсо,

Чашмам чорай, дилам кашуни Масчо.

Дар дасти шумо доданд китоби конун

Мактабба намеравнд занони нодун

Хасрат дорам тамом куни мактабата,

Дастмол кунам кошони серравганата.

Рахмат ба Хукумат ки кушод мактабаша,

Хар банда ба когаз мекашад максадаша.

Табелчи шавам тафтиш кунам корота,

Истода тамошо мекунам кошото.

Хукумати мо мактаби халки кардай,

хукуки зану марда баробар кардай.

Мактаб меравам дар дасти ман як дафта,

Дар гушаи бом шистай мисоли кафтар.

Як обе хурам оби зарафшон бошад,

Як ёре гирам табелчи колхоз бошад.

Сангои сафеду дури мактабба мурам,

Дастони сафеди ручказебатба мурам.

Сузад рахи Мастчоху ангишт нашавад,

Ин ганштани Дилварзин фаромуш нашавад.

Давида бурамадам ба руи устал,

Гап мезанамо фикру хаёлам духтар

Сар то сари айлока хурдаст молаш,

Дар дафтари колхози баромад номаш.

Имрузаба меравам ба чули Янток,

Чунунаи нозанин кунам вактата чок.

Мактаб гирадам дар пеши ёр мехунам,

эй ёри азиз дар харду кошат чунам.

Э ёри азиз лотинира медуни,

Дафтар гирию ои ба пешам хуни.

Мактаба фуром чура ба вакти дарсат,

Дастпуна шавам, гири ба банди дастат.

Хуккумати мо Хукумати рахматбод,

Кулли амали нагза ба дасти зан дод.

Аз хуна бурумади ба сад таншвикот,

Озод шудани тура намехохад акот.

Мошинба савор шудему гаштем равон,

Эй очаи чон моро ба хотир бирасон.

“Сурмаи дил”

Рузи ушшоқ

Ё назаре ба тоърихчаи ин ид дар тули тоърих дар кишварҳои гуногун

Рузи Волентин (рузи ушшоқ ё рузи ишқварзи) идест ҳамасола дар рузи 14 феврал баргузор мешавад.

Ин ибрози ишқ маъмулан бо фиристодани корти волентин ё хариди ҳадяҳое монанди гули сурх анҷом мешавад.Собеқаи тоърихии рузи Волентин ба ҷашне ки ба ифтихори қудиси Волентин дар колисоҳои котолук баргузор мешавад, боз мегардад.

Пешинаи тоърихи

Тоърихчаи комил ва дақиқи Волентин дар даст нест ва он чи аз пешинаи ин руз медонем бо афсона даромада аст.

Имруз колисои котолук ба ин натиҷа расидааст, ки ҳадиақал се қудис (сент ба англиси Saint лакаби бисёр мукаддасу мазхаби дар колисохои котоликхост) ба номи Волентин вуҷуд доштаанд, ки ҳамаги ба шаҳодат расидаанд, ба ҳамин далел чанд афсона талош дар бозгуи ин тоърихчаи ин оин доранд.

Ривоятҳои машҳур

Дар садаи савуми милоди ки мутобиқ мешавад бо авоили шоҳоншоҳии Сосони дар ирон дар Руми Бостон фармонравое будааст, ба номи Клодиюси дувум.Клодиюс ақида дошт мардони муҷаррад нисбат ба ононе,ки  ҳамсару фарзанд доранд, сарбозони ҷангҷутар ва беҳтаре ҳастанд.Аз ин ру  издивоҷро барои сарбозони Императури Рум кадган мекунад.Клодиюс ба қадре бераҳму фармонаш ба андозае қотеъ буд,ки ҳеҷ кас ҷуръати кумак ба издивоҷи сарбозонро надошт.(Шояд зикр аст дар он ҳангом ҳануз Императури Рум  бо оини масеҳият нагаравида буд ва ин амр тақрибан 40 сол баъд аз даврони Клодиюси дувум яъне дар даврони Констонтини аввал сурат гирифт ) Аммо кушише ба номи Волентин махфиёна ақди сарбозони румиро бо духтарони маҳбубашон ҷори мекард, ҳангоме,ки Клодиюс ин амро дарёфт,Волентинро дастгир ва зиндони кард.Клодиюс  ба манзури мунсариф сохтани Волентин аз бовари хеш ба зиндон ва ба истиқболи вай шитофт ва уро мавриди муҳаббати фаровон қарор дод.

Ин дар ҳоле буд, ки Волентин низ ба гунаи мутақобил кушид то Клодиюсро ба оини масеҳият фаро хонад, амре,ки муҷиботи хашми Императори Румро фароҳам сохт ва ҳукм ба эъдоми вай дод, ҳангоме,ки Волентин дар зиндон ба сар мебарад,яке аз зиндонбонон духтаре нобино дошт,ки ба зиндон меомад, ба тафсил бо Волентин сухан мегуфт ва дуруст пеш аз он,ки  Волентин ба эъдом маҳкум гардад,, барои он духтари нобнино корте фиристод ки бар руи он нигошта буд: “Аз тарафи Волентини ту (From your Valentine)” имзо кардааст, истилоҳе,ки то имруз мавриди истифода қарор гирифта ва руи кортҳои Волентин мушоҳида мешавад.

Афсонаи дигар ҳоки аз он аст,ки ҳангоме,ки  Волентинро ба зиндон афканданд, мардум барои вай ёддоштҳои кучак,ки  дар лифофа печонда буданд ва дар шикофиҳои девораи сулулии вай ҷосози мекарданд мефиристоданд ва у онҳоро ёфт ва дар ҳаққи онҳо ниёиш кард. Ба дигар сухан, бунёди тоърихии корти Волентин ҳамин амр аст.Кушиши Волентиюс дар 14 феврал 270 мелоди (дар бархе  ривоят мутобиқ бо соли 273 баъд аз милод ) эъдом шудааст. Бинобар ин уро ба унвони фидои ва шаҳиди роҳи ишқ медонанд ва аз  он замон Волентин табдил ба  намоде барои ишқ шудааст ва бадин руст,ки дар кишварҳои ҷаҳон, ба вижа кишварҳои урупои ва Омрикои шимоли маросими рузи Волентин ҳама сола дар 14 феврал баргузор мегардад.

Шаҳрҳои мансуб ба Волентини муқаддас

Бар асоси боварҳои кунуни бақоёи Волентини муқаддас дар садаи 19 милоди дар қабристони бостони дар Итолиё кашф шуд, ҳамакнун дар се шаҳри Рим, Дублин ва Глосгу нигаҳдори мешавад.Бахше аз ин бақоё пас аз интиқол ба як тобути талои тавассути поп Георгийи 16-ум ба калисои котулик Войт Фройр дар Дублин пйтахти Ҷумҳурии Ирланд эҳдо шуд.Бахши дигаре аз ин бақоё ,ки гуфта мешавад, шомили устухонҳои Волентини муқаддас аст, тавассути як хонаводаи фаронсави дар садаи 19-ум ба калисои Фронсиси муқаддас дар шаҳри Глосгу дар Искотланд мунтақил шуд.Хориҷ аз ҳалқаҳои мазҳаби аз  мардуми одди камтар касе  вуҷуди ин бақоё дар шаҳр иттилоъ дошт то ин,ки  дар соли 1999 тасмим ба интиқоли ин бақоё ба колисои дигаре ба номи The Blessed John Duns Scotus гирифта шуд.Ин иқдом таваҷҷуҳи густурдаи расонаҳо ва ба табъи он умуми мардумро ба дунол дошт ба тавре,ки шаҳри Глосгу ба хотири мизбони Волентини мукаддас  “Шаҳри ушшоқ” лақаб гирифт ва аз соли 2002 ин шаҳр дар рузи Волентини муқаддас мизбони фестиволе ба номи “фестиволи ишқ” мебошад.

Русуми Волентин

Дар кишварҳои урупои ва Амрикои додани шоколот ба унвони ҳадяи рузи Волентин аз шухрати хосе бархурдор аст.Тазъини шоколот ва пухтани анвоъи он низ аз одоби ин руз ба шумор меравад. Аз назари илми ҳам собит шудааст,ки хурдани шоколоти dark ё ҳамон сиёҳ мизони ишқро дар инсон боло мебарад,албатта на  масрафи беруяи он.

Дар дигар фарҳангҳо

Бархе бар онанд,ки Волентин фаротар аз суннати гарби аст,ки  пеш аз ин дар бисёре кишварҳои ҷаҳон мавҷуд будааст.Дар кишвари Чин рузи мушобеҳи Волентин мавҷуд аст,ки  таҳти унвони “Шаби ҳафтҳо” номида мешавад. баробари афсонаи чини писари говчарон ва духтари бофанда дар ҳафтумин рузи ҳафтумин моҳ аз тақвими қамари дар осмон бо якдигар мулоқот карданд.Охирин “шаби ҳафтҳо” дар 30 Ут 2004 буд. (30 ут дусаду чиҳилу ним рузи сол дар тақвими Грегури)Ривояти дигар аз ин руз бо андаке тафовут нисбат ба Чин дар Жопон низ мавҷуд аст,ки  аз он ба унвони “Тонобото” ёд мегардад.Дар кишвари Миср рузи ишқи дигаре мавҷуд аст,ки  баробар бо 4 ноябри ҳар сол аст.Дар Кореи Ҷануби дар 11 декабр ҳар сол рузи таҳти унвони “Рузи папару” мавҷуд аст,ки дар он  завҷаҳои ҷавон ҳадяҳое ба якдигар тақдим мекунанд.

Дар фарҳанги ирони

Сепандормазгон ҷашни гирмидошти замин ва зан  ва рузи меҳрварзи ба  мазоҳири меҳру фурутани аст.Дар ин руз ки мусодифаст бо 29 баҳманмоҳ мардон ба занони худ бо муҳаббат ҳадя медоданд ва занону духтаронро аз корҳои рузмарра маоф карда бар таҳти шоҳи менишонданд ва аз онҳо тоат мекарданд.

Ахиран гуруҳе аз дустдорони  фарҳанги ирони пешниҳод кардаанд,ки  ба манзури ҳифзи фарҳанги ирони Сепандормазгон ба ҷои Волентин ба унвони рузи Ишқ гироми дошта шавад.

Дар Арабистони Сауди

Дар Арабистони Сауди фуруши маҳсулот марбут ба рузи Волентин монанди гули руз дар рузҳои наздик ба ин руз мамнуъ мебошад ва пулиси мазҳаби ин кишвар аз магозадорон мехоҳад то ҷунин чизҳоеро ба фуруш нарасонанд.

Дар Гарб-Аврупо

Дар ҳоле,ки бо ирсоли корт, гул, шоколот ва ҳадяҳое дигар дар Бритониё рузи Волентин суннатест,аммо ин руз дар манотиқи дунё дорои расму русуми гуногунест. Масалан дар Норфолк кишваре дар шарқи Инглистон чунин расме руи кор аст,ки дар ин руз  нафаре ки уро “Ҷак” меноманд,ба назди дари хонаҳо меояд ва бо гузоштани ширинию ҳадяҳо баори кудакон бар дар так-таке карда меравад. Бо вуҷуди он,ки у барои бачаҳо ҳадяҳо мегузошт,аммо аксар кудакон аз ин одами аҷиб ҳарос доштанд.

Дар Фаронса ин кишвари  аз лиҳози расму оин котулики Рузи Волентин чун “Рузи Волентини муқаддас” чун дигар кишварҳои Гарб як хел ҷашн гирифта мешавад.

Дар Испониё бошад “Рузи Волентин” чун рузи”Волентини муқаддас” номида шуда монанди русуми кишвари Бритониё ҷашн гирифта мешавад.

Дар Португалия ин рузро ба унвони рузи “Dia dos Namorados” яъне “Рузи ошиқон” меҳисобанд.

Дар Демарк ав Норвей Рузи Волентин (14 феврал) чун рузи ” Valentinsdag” номида шуда, ҳарчанд бо дараҷаи оли ҷашн нагирад ҳам,аммо қисми аъзами мардуми ин кишвар вақте ҷудо намуда бо ҳамнафасу дустдори хеш паромуни суфраи румонтику ошиқона ҷамъ мешаванд ё ба дусдоштаи худ корт, гули сурх ҳадя мекунанд.

Дар Свиден кишваре дар шимоли Аврупо ин рузро “Alla hjärtans dag” ё “Рузи тамоми қулуб” унвон мекунанд,ки дар соли 1960 огоз ёфтааст.

Дар Финландия ин рузро бо гуиши худ “Ystävänpäivä” мегуянд,ки он чун “Рузи дуст” тарҷума мешавад.Он гуна ки ин ном нишон медиҳад дар ин руз кас тамоми дустонашро ба хотир меоварад, на танҳо дустдоштаро, балки тамоми он нафароне,ки  иртиботи наздик доранд.

Дар Истония ин рузро «Sõbrapäev” меноманд,ки ин руз низ чун “Рузи дуст” унвон мешавад.

Дар Словения мутобиқи як мақол “Рузи Волентин калиди реша яъне руишро меоварад”,яъне дар 14 феврал рустаниву гулҳо шуруъ ба сабзидан мекунанд.Инчунин гуфта мешавад,ки дар ин руз паранҳову тоирони гуногун бо ҳам ибрози ишқ мекунанд ва хонадор мешаванд.Бо вуҷуди ин онро ба тозаги ба уинвони рузи ишқ ҷашн мегирифта шудаанд.

Дар Мексика бошад ин рузро “Día del Amor y la Amistad” яъне “Рузи ишқ ва дусти” унвон мекунанд.Дар ин руз мардумон дустони худро ҳурмату эҳтиром мекунанд.

Дар ҷануби Амрико “Рузи ишқ ва дусти” ва “Рузи ҳамроз” хеле шуҳрат доранд,ки ҳардуи ин ид дар рузи 14 феврал баргузор мешаванд.

Осиё

Дар Ҷопон дар соли 1960 Моринага яке аз бузургтарин  ширкатҳои  санъати ширинисози русуми  ҳадя додан ба мардон аз тарафи занонро ихтисос дод,ки танҳо занон бояд ба мардон шоколот бидиҳанд.Ба вижа занони оффиснишин ба кормандони худ шоколот медоданд.Пас аз як моҳе рузи 14 март  иде таҳти унвони “Рузи сафед” аз тарафи ин иттиҳодияи ширинисози ба вуҷуд омад,ки он чун  рамзи “Рузи ҷавоб” мебошад,ки ин ба мардон низ имконият дод то ба шоколоти додаи занон ҳадяе баргардонанд.

Дар Кориёи Ҷануби дар рузи 14 Феврал занон ба мардҳо шоколот ҳадя мекунанд ва мардон бошад дар рузи 14 Март (Рузи сафед) ба хонумон канфетҳои бидуни шоколот медиҳанд.Дар рузи 14 Апрел (“Рузи сиёҳ”)  онҳое,ки дар таърихи 14 феврал ва 14 март чизе нагирифтаанд ба рестуронҳои чини рафта мокорунии сиёҳ хурда ватанҳоии хешро “мотам” мегиранд.

Дар давлати пурҷамияттарини ҷаҳон Чин чунин расме мавҷуд аст,ки дар “Рузи Волентин” мардҳо ба занҳои дустдоштаи худ шоколот медиҳанд.

Дар Филипин  бошад ин рузро “Рузи қулуб” меҳонанд.

Ҳизби сиёсии “Ҷамоати исломи”-и Покистон ба тозаги ҷашнгирии ин рузро мамнуъ эълон намуд ва ин рузро “Рузи шармандаги “унвон кард.Ба акидаи ин ҳизб мардумони Гарб дар ин руз ташнагиҳои ҷинсии худро таъмин мекунанд,ки ин тавҳин ба шаъни Ислом аст.Бо вуҷуди ин дар Покистон ҷашнгирии ин ид ба тадриҷ меафзояд ва дукони гулфурушҳо умед доранд,ки теъдоди зиёди гулҳо ба  хусус гули сурх мефурушанд.

Ин буд шаммае аз торихчаи “Иди ошиқон.”

Тарчума ва тахияи муаллиф

Фол ва фолгири дар Эрон

Миёни ирониён расм аст, ки вакте  ба дуроҳае мерасанд ва интихоби яке аз роҳҳо барояшон мушкил аст, суроги истихора ё фол мераванд

Фол ва фолгири ба маънои кушиш дар пешгуии оянда (маъмулан ояндаи як фард) аз равишҳои ниҳони ё фаротабии аст.Фолгири яке аз шохаҳои ниҳоншиноси аст.

Гунаҳои фол.

Фоли Ҳофиз бо дивони Ҳофиз дар байни ирониён як расми умуми аст.Дивони шеъри Хоча Шамсиддини Ҳофизи Ширози аз пуртарафдортарин китобест,ки дар хонаҳои ҳар ирони вучуд дорад.Ирониён барои тасмимгири бо задани ин фол ба ин дивон фурсате барои хондани шеър ва тафсири он ба хайру салоҳ ё ба шарру носавоб пайдо мекунанд. Ирониён ба ҳангоми задани фол китобро дар даст мегиранд ва баёни ин чумалот ва ё чумалоте аз ин даст мепардозанд:

Эй Ҳофизи Шерози

Ту кошифи ҳар рози

Мо толиби як фолем,

Бар мо бинамо розе

Иддае ҳам гуянд:

Ҳофиз, эй Ҳофизи Шерози,

Бар ман назар андози.

Ман толиби як розам,

Ту кошифи ҳар фоли

Касам ба шохаи наботат,

Касам ба Куръоне, ки дар сина дори,

Ин фоли маро бигшой!

Бархе дигар гуянд:

Эй Ҳофизи Шерози

Ту кошифи ҳар рози

Ба ҳакки шохи наботат,

Ба ҳакки чоми шаробат

Манзури худатро аз муроди мо баён кун!

Марде дар холи фолгири чилави макбараи Хофиз

Баъд ангушти худро лои девон мегузоранд ва боз мекунанд. Газалеро, ки дар саҳфаи самти рост карор дорад, мехонанд ва тафсир мекунанд. Агар мазмуни газал мусбат бошад, фолро хуб ва гар  на  онро бад медонанд. Аз он чо, ки умдаи газалиёти Ҳофиз дорои мазомини ирфони, ишки, умедворкунанда ва меҳрубонофарин аст, задани фол дар маросими хостгори, издивоч, Навруз, таваллуди фарзандон ва монанди он бештар марсум аст. Мутакозиёни фоли Ҳофиз бештар писарон ва духтарони чавоне ҳастанд, ки  дар талаби ишку дар чустучуи ёфтани далел барои идомаи ишки худ ҳастанд.

Фоли Чуб яке аз кадимтарин навъи фолбини аст, ки онро ба Дониёли наби ва сипас ба имом Чаъфаи Содик нисбат медиҳанд.

Фоли Каҳва яке аз равишҳои пуртарафдори фолгири ва пешгуи бо истифода аз таҳмондаи каҳваи нушидашуда аст.Маъмулан барои ин кор  каҳваи турк истифода мекунанд.Фолгири бо каҳва дар кишварҳо ва манотики чаҳон расму роҳи гуногуне дорад вале умуман ба ин тартиб аст, ки бахше бештаре мояи каҳваро менушанд ва махлути гализе аз каҳва ва об дар таҳи финчон (стакон) мемонад.Финчонро руи наълабаке мгузоранд.Пас аз муддате онро бар медоранд ва фолгир  бо шаклҳое, ки дар таҳи финчон дуруст шуда нигоҳ мекунад ва бо ишора ба шаклҳо ки онҳоро ба инсону ҳайвон ва дарахту чизҳои дигар ташбеҳ мекунад, нукотеро дар мавриди зиндаги ва  гузаштаву ҳолу ояндаи касе каҳваро хурда баён мекунад.

Имруза даҳо сойтҳо ва веблогҳои зиёде ба забони форси барои гирифтани фоли Ҳофиз вучуд дорад. Ахиран ин фол бо равишҳои дигаре ҳам гирифта мешавад. Масалан аз мурги ишки таълим дида барои интиҳоби барге аз газалиёти Ҳофиз истифода мекунанд. Ин равиш дар хиёблони чилави макбараи Ҳофиз дида мешавад.

Ирониёни хорич аз кишвар ҳам дар маҳофили худ аз фоли Ҳофиз ба унвони ҳалкаи фарҳанги пайванддиҳандаи худ истифода мекунанд. Кофист дар чустучуҳои хадамоти Гугл (Google) ду  калима фоли Ҳофизро бинависед ва даҳҳо сойту веблогро барои гирифтани анвои фоли Ҳофиз пайдо кунед.

Ахиран фоли Ҳофиз барои телефони ҳамроҳ низ боб шудааст.

Албатта ҳамон тавр, ки гуфтем анвои гуногуни фолгири мавчуданд, ки ба онҳо шомил мешаванд: Фоли Каҳва, Фоли Чаъфар,Фоли Гулбарг, Фоли Куръон, Фоли Чуб, Фоли Анбиё ва гайра

Миёни ирониён расм аст, ки вакте  ба дуроҳае мерасанд ва интихоби яке аз роҳҳо барояшон мушкил аст, суроги истихора ё фол мераванд.

Маъмулан истихораро бо Куръон ё тасбеҳ анчом медиҳанд ва барои фол суроги дивони Ҳофиз мераванд.

Этимологияи вожа

Калимаи фол як вожаи араби аст. Лугати роич ва кадими, ки дар Куръон ба кор нарафта магар муодилаҳояш, ки татир ва тоираст ва  мо муодили инҳоро “марво” барои фоли хуб ва “маргво” барои фоли бад дорем.”Мар” ки дар “маргво” ҳаст калимаи мург ҳаст ва дар “марво” ҳам ба маънии мург ҳаст.Ҳарду яъне “мурги ово” барои ин ки бо овоз ва ҳаракати парандагон  фол мегирифтанд.Бархе парандагонро хушямн медонистанд.

Шакаршикан шаванд ҳама тутиёни Ҳинд

З-ин канди порси,ки ба Бангола меравад…

Яке аз чолибтарин девонҳои Ҳофиз, девонест, ки дар Ҳинд ба даст омада, девоне бо ёддоштҳое,ки яке аз дигаре ачибтар аст. Фолҳое дарбазнгоҳи таърихи гирифтаанд. Подшоҳон ва шоҳзодагон навиштаанд,ки  дар чунин вокеае мо чунин фоле гирифтем, он вакт дуруст даромада ва як ситоише аз Ҳофиз, ёде дар ҳакки Ҳофиз, ё назре ё ниёзе низ мавриди ишораҳост.Дар ҳошияи ин китоб шоҳони мугули аз чумла Ҳумоюн, Чаҳонгир ва Доро шукуҳи ёддоштҳои таърихии  бисёр арзишманде дар бораи дурусти ва муносиби ҳол даромадани фоли Ҳофиз ба забони форси навиштаанд.

Машҳур аст, ки имруз дар хонаи ҳар ирони як дивони Ҳофиз ёфт мешавад. Ирониён тибки русуми кадимии худ дар рузҳои иди милли ё мазҳаби назири Навруз бар сари суфраи ҳафт син ва ё шаби ялдо бо китоби Ҳофиз фол мегиранд. Барои ин кор як нафар аз бузургони хонавода ё касе,ки битавонад шеърро ба хуби бихонад ё касе,ки дигарон муътакиданд ба истилоҳ хуб фол мегирад,ибтидо ният мекунад,яъне дар дил орзуе мекунад.Сипас ба таври тасодуфи саҳфаеро аз китоби Ҳофиз мегушояд ва бо садои буланд шуруъ ба хондан мекунад.

Ҳофиз замоне,ки монда мешавад ба фол ру меоварад:

Аз гами ҳачр макун нолаву фарёд,ки душ,

Задаам фолею фарёдрасе меояд..

Фиристодаи доно

Рамазон Мирзоев,Сафири Фавқулодда ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Исломии Эрон

Фиристода бояд,ки доно бувад,

Ба гуфтан далеру тавоно бувад.

Фирдавсӣ

Барои ҳар инсон ёфтани дўст воқеан сармоя ҳаст,бавижа,ки дўст меҳрубон,шоиста,фаҳмида ва ҷавонмард бошаду аз риёву кинаву ҳасад бадур бувад.Манзури ман аз ин пешдаромади калом ошноӣ бо Рамазон Мирзоев,Сафири Фавқулодда ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Исломии Эрон мебошад,ки бо амри қисмат дар маросими солгарди рўзи истиқлоли Тоҷикистон  бо эшон ошно шудам.Он рўз саҳни бинои Сафорат пур аз меҳмонони дохилию хориҷӣ,намояндагони сафоратхонаҳои муқими Теҳрон ва мақомоту масъулону ҳунармандони эронӣ буд.

Сафир бо тавозўъи ба худ хос ва табассуми малеҳ ба меҳмонон хушомадед мегуфту Муродбек Насриддин,Ҳунарманди мардумии Тоҷикистон бо лаҳни ширин барои ҳозирон суруд мехонд.Барои ман як чиз аҷоиб буд,ки Сафир бо ҳама -хурду калон,донишҷўю вазир,ҳамкору ошно яксон муносибат менамуд ва баръакси бархе мансабдорон,ки аз худ поинро нописандона мебинанду дар пеши калонтар аз худ(аз лиҳози вазифаю мақом)  дум меҷунбонанд, ин сифатҳоро надошт.Сафир он рўз аз дастовардҳои Тоҷикистони азиз,ҳамкориҳои дутарафаи Тоҷикистону Эрон,сиёсатҳои хирадмандонаи Эмомалӣ Раҳмон,Президенти мамлакат барои меҳмонону ҳозирон бо хушҳолӣ ҳикоят намуду аз рушду шукуфоии кишварамон дар оянда изҳори хушбинӣ кард.Ман,ки солҳо пеш Рамазон Мирзоевро тавассути туннели Данғара мешинохтаму аз фаъолияти роҳбариаш дар ин ноҳия хабардор будам,бори аввал буд,ки он касро аз наздик медидам.Ҳамон солҳо матбуоту расонаҳо бо шўру ҳангома хабар медоданд,ки туннели Данғара бо дарозии қариб 14 километр тақрибан дар қаламрави Иттифоқи Советӣ назиру монанд надорад.Тақрибан рўзе набуд,ки барномаи «Ахбор» дар бораи ин объекти дорои аҳамияти умумииттифоқӣ хабар ё гузоришу лавҳа нишон надиҳад.Албатта,кор кардан дар чунин объектҳои глобалию бузург ҳиммату шаҳомати махсус мехоҳад,ки на ба ҳар кас Худо ин неъматро медиҳад.Ман аз ошноии нахуст бо ин пири кор,бо ин фарди фарзона ва волоҳиммат дарёфтам,ки муваффақияти ў дар он солҳои пурзарбу ҳарб бедалел набудааст ва дар тинату ботини ин мард як шаҳомате нуҳуфтааст,ки андак касонро насиб мешавад.Ў табиатан ором ,бомулоҳиза,сабур ва камгап аст.Дар чанд нишасту бархосте,ки бо Сафир доштам,ба як нукта пай бурдам,ки ҳаргиз ба хашм намеояд ва чизе наметавонад асабонияш кунад.Ҳамин далел худ гувоҳ аст,ки инсони хурду кўчак наметавонад чунин сифатро дошта бошад.Сабру бурдборӣ хоси бузургон аст ва одамони пастмояву пастҳиммат аз он бенасибанд.

Бузурге гуфтааст,ки барои он,ки касеро хуб шиносӣ бояд ҳамроҳаш 40 кило намак хўрӣ.Одам шояд дар тамоми умр натавонад ин қадар намакро хўрад ва ин ишора ба он аст,ки шинохтани ботину ниҳоди инсон кори ношуданист ва дар бораи инсонҳо изҳори назар кори осон нест,чун инсон ҳамеша ба сўи хатову иштибоҳ меравад ва касе наметавонад гўяд,ки ман камбудӣ намекунам.Рамазон Мирзоев,марди ботаҷриба ва кордида ҳамаи ин андешаю фикрҳоро бо тарозуи инсофу хирад  вазн намуда,тибқи онҳо амал мекунад.

Насли калонсоли мо медонад,ки Рамазон Мирзоев муддати 8 сол Котиби якуми кумитаи ҳизбии ноҳияи Данғара –яке аз бузургтарин ноҳияҳои Тоҷикистон аз ҷиҳати қаламрав буд ва дар давраи роҳбарии мавсуф туннели Данғара ба кор даромад,ки аз оби он бояд 154 ҳазор гектар замини бекорхобида шодоб мешуд.Фаъолияти роҳбарии Мирзоев баъдтар дар вазифаҳои гуногун -Мудири шўъбаи сиёсати кишоварзӣ ва бозсозии деҳоти Кумитаи Марказии Ҳизби Коммунисти Тоҷикистон ,узви Шўрои Олии ИҶШС ва муовини Раиси Шўрои миллатҳо,Сармутахассиси Дастгоҳи Раиси Ҷумҳури Тоҷикистон,Мудири Корҳои Девони Вазирони Ҷумҳурии Тоҷикистон,Сафири Фавқулодда ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Федератсияи Русия ва аз октябри 2001 то кунун Сафири Фавқулодда ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Исломии Эрон будааст.

Давронии сафирии Рамазон Мирзоев дар Русия бемуболиға яке аз саҳифаҳои дурахшони корномаи ў ҳисоб меёбад,ки маҳз,дар ҳамин кишвар муҳимтарин санади таърихии миллати мо -Созишномаи сулҳу оштӣ ба имзо расид,ки дар ин арса нақши Сафири доно – Мирзоев сазовори таҳсин аст.Ба ҷуз ин,саҳми эшон дар бозгардондани оворагон,ҳимояти ҳуқуқи муҳоҷирон,имзои чандин тафоҳумномаи ҳамкорӣ миёни Тоҷикистону Русия ва мустаҳкамшавии робитаҳои кишвари мо бо ин давлат лоиқи таҳсин аст.Ошноию шинохти Мирзоев аз ин кишвар,ки Академияи илмҳои ҷамъиятиро дар Маскав хатм намуда буд,дар ин давра ба ў имкон дод

Сафир Рамазон Мирзоев бо адиби точик Шохмирози Хучамухаммад,Техрон

аз ин имкониятҳо истифода намояд ва ҷиҳати таҳкими пайвандҳои сиёсию иқтисодӣ ба кор бубарад.Дурахшиши кори Сафир дар ин давра аз касе пўшида нест ва худи интихоби эшон ба унвони Сафири Фавқулодда ва Мухтор бо масъулияти муовини сарвазир нишони он буд,ки мақомоти кишвар ба он кас боварию эътимод доранд ва ин масъулияти ҳассосу муҳимро ба он кас супоридаанд.

Ҳамин таҷрибаи корсози Рамазон Мирзоев сабаб шуд,ки аз собиқаи муваффақаш ба унвони Сафир дар Эрон истифода шавад.Мирзоев,ки акнун дипломати қавӣ шуда буд,дар ҳамон ибтидо азмро ба он ҷазм кард,ки ширкатҳои эрониро барои ҳамкориҳо дар тарҳҳои иқтисодӣ ба кор ҷалб намояд.Кас ба рушди чашмгири муносибатҳои иқтисодии ду кишвари дўст -Тоҷикистону Эрон нигариста,бешак, ба нақши фаъолонаю муҳими Сафир пай мебарад.Туннели Анзоб,нерўгоҳи обию барқии Сангтўда -2,сохтмони чанд бинои чандошёна дар шаҳри Душанбе ,фаъолиятҳои ширкати Порсмурғ ва чандини дигар ба унвони намунае аз фаъолиятҳои муштараки ду кишваранд,ки Рамазон Мирзоев дар роҳандозию шаклгирии ин нақшаҳо саҳми арзанда дорад.Мирзоев,ки худаш муҳандиси риштаи гидромелиоративӣ ҳаст,тавонист бо диди бозу дониши васеъ тавонмандию имкониятҳои мутахассисони эрониро баррасӣ намуда ,онҳоро дар корҳои муштарак бо кишварамон ҷалб намояд.

Вале барои мани қаламкаш бузургтарин фазилати Сафир одамияту одамгарӣ,тавозўю некнафсии ўст,ки инсон бо ҳамин хислатҳо зебост ва ин сифатҳо ҳам назди Худо азизанду ҳам назди бандааш.Дар кишваре мисли Эрон,ки беш аз 70 миллион аҳолӣ дораду тараққикарда аст,кори дипломатӣ саҳл нест ва боварии онҳоро ба даст овардан ҳам кори содда нест,аммо Сафири мўҳтарами мо ,ҳамчунонки аз сўҳбатҳои ман бо намояндагони касбу кори гуногуни Эрон маълум шуд,тавонистааст таваҷҷўҳи масъулони ин давлатро ба даст оварад .Вай бо дилёбию истифодаи зарифонаи шеваҳои дипломатӣ метавонад гапи худро дар вазоратхонаю идораҳои Эрон гузаронад ва ба нафъи ҳарду кишвар корҳои манфиатнок анҷом диҳад.Мирзоев бештари корҳоро на бо коғазбозию мактубнависӣ,балки бо равишу тарзи саҳеҳу фаврӣ ҳал мекунад,ки дар ин бобат истеъдоди фавқулодда дорад.

Ҳамчунон,ки дар ибтидои мақола гуфтам,кашфи як дил баробари кашфи як сайёра ё Каҳкашон аст ва барои ман дар Эрон дар қатори дигар дастовардҳои фаровон ошноӣ бо Рамазон Мирзоев буд,ки Сафоратро ба хонаи адлу дод,порае аз Тоҷикистон ва даргоҳи умеди тоҷикони муқими ин кишвар табдил додааст.

Ман мушоҳида менамудам,ки чӣ тавр Сафир бо забони ширину ҳазлҳои намакин бо донишҷўён сўҳбат менамуду аз шароити таҳсилу зиндагии онҳо мепурсид ва ташвиқашон мекард ҳатман пас аз хатми таҳсил барои кишварамон хидмат намоянд.Ёдам намеравад,ки солҳое Рамазон Мирзоев дар Маскав сафир буд,яке аз нашрияҳо хотираи як зани тоҷикро дар бораи ёрии беғаразонаи Сафир навишта буд.Дар мақола зан бо эҳсоси сипос навишта буд,ки ман ҳамсари яке аз мухолифон будам.Зарурате пеш омад,ки бояд ба Ватан бармегаштам.Бинои сафоратро пайдо намуда,ба қабули Рамазон Мирзоев омадам.Ҳазор биму андеша доштам,ки шояд сафир бо шунидани ин ки ман ҳамсари яке аз мухолифинам,маро хуш қабул накунад ва «мебинем»,гўяду аз дар берунам кунад.Вале ғайричашмдошт, аз забони сафир ин ҳарфҳои меҳрбор берун омаданд:хоҳари азиз,мо ҳама фарзанди Тоҷикистонем,худию бегона барои мо вуҷуд надорад,сафорат хонаи ҳар тоҷику тоҷикистонӣ аст,мушкили ту мушкили ман аст,агар ту хурсанд бошӣ,ҳамаи мо хурсандем…Баъд,сафири баландҳиммат пули билети ману бачаамро дод,ки ба Тоҷикистон баргаштем.Ман то зиндаам ин некии Сафирро фаромўш нахоҳам кард ва дар ҳаққаш дуо мекунам.

Ин гуна саҳифаҳои меҳрбор дар зиндагии Сафир кам нестанд.Вай бо ҳама масъулияту гирифториҳо барои аёдати беморон,дидор бо гурўҳҳои гуногуне,ки аз Тоҷикистон ба Эрон меоянд,вақт пайдо мекунад. Хонаводаи тифоқу адабпарвари Сафир -ҳамсараш апаи Ҳоҷӣ Сарварбӣ,ки як зани бофарҳангу китобхон ,фарзандонаш -Комилҷону Нодирҷону Одилҷону Салтанату Гулнозу Акрамҷон ҳама соҳиби маълумоти олӣ,таҳсилкарда ва боадабу бофарҳанганд,ки ин худ як неъмати бузург барои ҳар падар маҳсуб мешавад,ки роҳи падарро идома медиҳанд ва ҳар як дар риштаи худ шоистаю сазовори эҳтироманд.Дасти марҳаматаш ба мўҳтоҷон,донишҷўёни эҳтиёҷманди тоҷики муқими Эрон,бенавоёни зодгоҳаш… ҳамеша мерасад.Чунин чеҳраҳои сиёсию дипломатӣ дар ҳақиқат барои миллати мо боиси ифтихор аст ва онҳо сармояҳои миллати мо ҳисоб мешаванд.Ман мутмаинам кишвари мо дар сурати баҳрабардорӣ аз донишу таҷрибаи чунин шахсиятҳои кордону боистеъдод ба қуллаҳои нави пешрафту шукуфоӣ хоҳад расид.Дар поён орзу мекунам Худои раҳим теъдоди чунин афроди дилсўзи меҳану миллатро зиёд кунад,ки дар ҳама ҳолат аз манфиатҳои Тоҷикистон бо тану ҷон ҳимоят мекунанд.

Шоҳмирзои Хоҷамуҳаммад,рўзноманигор,ш. Теҳрон.

Матбуоти озод аз нигоҳи Шумо?

Ҳама сола бо фарорасии зеботарин фасли сол баҳори хуҷастапай дар кишвари офтобруи мо як қатор ва силсила ҷашнҳо таҷлил мешаванд.Аз ҷумла 8 март-Иди Модарон, 11 март-Иди матбуот,ҷашни Навруз ва дигар ҷашнҳо. Ва рузноманигорони мо ҳама сола иди касбии хешро дар ҳамин рузи 11 март ҷашн мегиранд, зеро 11 марти соли 1912 яьне 98 сол қабл аз ин нахустин  шумораи тоҷикии “Бухорои Шариф” нашр гардида буд.Нахустин шумораи ин нашрияи тоҷики баҳонае шуд то ҳама сола дар ҳамин руз иди матбуотро таҷлил менамоянд.Бо ифтихори ин ид нигоранда  пеши худ ҳадаф гузошт то бо чунин суоли одие чун “Матбуоти озод аз нигоҳи Шумо?” бо чанде аз кормандони васоити ахбори омма ва рузноманигорон муроҷиат кунад.

Қаблан фарорасии ин идро ба ҳама ҳамкасбон ва рузноманигорони шуҷои тоҷик шодбош гуфта барояшон қалами бурро ва фикри бикр мехоҳам.

Дар зер мутаваҷҷеҳ бошед ба дидгоҳҳо аз равзанаи андешаҳо!

Хуршеди Атовуллоҳ, сардабири ҳафтаномаи “Фараж”

Журналистика маъшуқаи бевафоест, ки бо каме беэътинои метавонад фаромуш кунад. Яъне мебояд пайваста дар эҷоду каламфарсои боши, зеро дар муқоиса бо назму наср журналистика ва журналист фарзанди вақт аст. Кам андар кам мешавад, ки осори касе аз рузноманигорон мисоли Отахон Латифи барои наслҳо куҳнанашаванда бимонад.Матбуот бошад,ҷавлонгаҳ аст ва мавқеъ ёфтан натанҳо ҷуръату истеъдод мехоҳад балки вақту фурсати таърихи ҳам ин имконро медиҳад.  Матбуоти имруз ҳамин фурсати кутоҳи таърихиро фароҳам овардааст ва бо вуҷуди зери фишори пайвастаи равони будан чавлонгаҳе барои ононе аст ки мехоҳанд ҷуръату ҷасорат ва истеъдоду саводи хешро ба намоиш гузоранд. Барои  ҳамин ҳар касе истеъдоду ҷасорат дорад бояд аз ин фурсати кутаҳи таърихи истифода барад

Маъсуми Муҳаммадраҷаб хабарнигори Родиои Озоди дар шахри Хучанд

Озодии расонаҳои мустақили кишвар имруз осебпазир шудааст. Махз ба рузи матбуоти точик – 11 март гузоштани додгохи се нашрияи маъруфи кишвар – Миллат, Озодагон ва Азиа Плюс худ баёнгари  он аст, ки озодии матбуоти мустакил дар Точикистон осебпазир аст. дар сурати баста шудани фаъолияти ин расонаҳо озодии матбуот куллан зери суол меравад. Агар хам ки расонахо хак бароварда шаванд, боз хам худи ин икдом худсенсури дар васоити ахбори умуми кишварро сахттар мекунад. Ин хам дар холе ки матубот дар Точикистон дар як мархилаи аз нигохи сиёсиву иктисодӣ хеле душвори рушд карор дорад . Ва дар чунин вазъ давлат ва ниходхои давлати ба чои дастгири ва кумак чахорчуби фаъолияти онхоро тангтар мекунанд. Як чизи мухим ин аст, ки харчанд конунхои  Точикистон дар бораи матбуот бад нестанд, аммо кафолати аник ва рушани дахлнопазирии фаъолияти расонахо таъин нашудааст.   Конунхои нокоил имкон медиҳад ҳар кас ё ҳар ниҳоде хоҳад сӯи матбуот санг меандозад.

Муллоев Шариф Боқиевиҷ Рузноманигор,устоди Донишгоҳи славянии шаҳри Душанбе

Матбуоти сифр озод,дар мо вуҷуд надорад,бо ном ва аз руи қонунҳо озод ҳаст,вале чорчубаҳои муайянро ҳамеша риоя бояд кард. Дар фазои итиллооти ҳастанд рузномаҳое,ки доги рузро инъикос мекунанд,аммо онҳо ислоҳи хешро намеёбанд.Рузномае,ки маводи танқиди чоп мекунад,ба оппозитсия номнавис мешавад!Маъмурият ба чашми душмани ба онҳо нигоҳ мекунад!

Иршод Сулаймони устоди ДМТ

Озодии матбуот, умуман ВАО ба таври мутлақ вуҷуд дошта наметавонад. Ин навъи озодии матбуот хоси ҳеҷ гуна кишваре буда наметавонад ва аз ҷумла Тоҷикистон. Дар ҷомеаи, ки ҳукумати иҷроия ва шохаҳои дигаpи ҳокимият мушкили зиёд доранд ва дар бораашон суханҳои гуногун вуҷуд дорад, матбуот озод буда наметавонад. Ба озодии матбуот дар Тоҷикистон аз ҳамин назария баҳо дадан имконпазир ҳаст. Озодии матбуот танҳо ҷанбаи юридики надорад, ҷанбаҳои сиёсиву иқтисодии онро низ бояд дар назар гирифт.

Абдуқодири Абдуқаҳҳор хабарнигори ҳафтаномаи "Вароруд"

Дар робита ба озодии матбуот бояд гуфт, ки имруз дар Тоҷикистон он ба таври зарури ва ончунони, ки бояд рузноманигорон дошта бошанду аз қавонину аснодҳои зарури, ки ҳангоми омода кардани матлабҳояшон аз он истифода кунанд, матаассуф ҷомеъаи рузноманигории тоҷик ҳануз ҳам дар ин росто  мушкил доранд. Ба додгоҳ кашидани як чанд рузномаҳои мустақил дар марказ ва ин ҳама қабл аз интихоботи порлумони яке дигар аз фишорҳои ҳукумати кишавр ба матбуоти озод унвон  мешавад. Ин ҳама дар ҳолсест ки ахиран раиси ҷумҳур як кавонине қабул ва ба тасвиб расонда буд ки бояд шахсони мансабдор ба матлабҳои интиқодии рузноманигорон вокуниш нишон диҳанд. Пас аз чунин бархурди ҳукумату аввалмақомҳо дунёвияти Тоҷикистон зери суол қарор мегирад

Абдувосит Салимзода, хабарнигори родиои “Садои Хуросон”

.Вақте сухан дар бораи матбуоти озод меравад, бояд қабл аз ҳама дар мавриди озодии сухан изҳори намуд, зеро ин ду мафҳум дар тавъам бо ҳам арзи ҳасти мекунанд. Ба назар мерасад, ки дар фаҳмиши мо озодии сухан ҳамчун шеваи баёни ҳар чи хоставу нохоста аст,зуҳур мекунад. Аммо набояд дар тафсири ин маъни аз арзишу ормонҳои милли, ки аз дергоҳи таърих ҳамчун рукни муҳими ҳастии маънавии мардуми мо қавонини нонавиштаи ахлоқиро эҷод кардаанд, сарфи назар шавад. Тибқи қонунҳои амалкунанда дар Тоҷикистон озодии баён дар оинаи  матбуоти озод ба шоистаги пиёда мешавад ва санаде бар ҳақиқати ин андеша нуфузи рузномаҳои мустақил дар қаламрави кишвар маҳсуб мегардад. Тули чанд соли охир арзи вуҷуд кардани чандин нашрияҳои мустақил ва маҳбубияти онҳо миёни мардум бозгуи ин ҳол аст.Ногуфта намонад, ки мафҳуми куллии озодии баён дар ҳеҷ як ҷомеа ба сурати воқеии худ амали намегардад.Ҳамин гуна ба андешаи ман озодии баён дар кишвари мо мавҷуд аст, ҳарҷанд заминаҳои қонунии он ниёз ба такмил доранд.Бо истифода аз фурсат тамоми ҳамкасбони хешро ба фарорасии рузи матбуоти тоҷик таҳният мегуям ва таманно мекунам, ки хомаашон саршор аз меҳру ихлос бошад ва матолибашон тасхиргари қалбҳо гарданд.

Хилватшоҳ Хоҷаев сармуҳаррири ТВ "СМТ"

Озодии навишт ба назарам ҳаст, аммо аз озодии навиштан то баёни озод роҳест тулони ва пур аз хамгашту кутал. Агар ҷое озоди ба маънии аслиаш ҳам вуҷуд дошта бошад, сонсури дохили (сарпараст, маблаггузор, муассис) имкон намедиҳад, ки эҷодкор комилан озоду рушан чизеро ё матлаберо бигуяд, яъне боз ҳам озоди маънои нисбиро ба худ касб мекунад. Тафовути Тоҷикистон аммо аз минтақа (манзурам Осиёи Маркази аст…ба ҷузъ Қиргизистон) аз замин то самост, дар маҷмуъ озод будан, озод зистан ва озод гуфтан ин расидан ба ҳақ аст, агар он ҷо нестем, пас чи мегуем?

Матбуоти Амрико

Чанд сатри таърих

Дар Аврупо дар карни 18 чузвхо ва варакахои иттилоотие барои нахустин бор ба таври рузнома чоп ва пахш мешуд.Тибки иттилои ба даст омада , пас аз карни 19-ум теъдоди хонандагони рузномахои аврупои зиёд гардид ва ба хазорони милиёнхо хонандагон расид.Дар рузномахои авалия он гуна,ки дар хабар аст,махдудиятхо мушохида мешуд,манзурамсифати хачму мухтавост.

Аммо дар Амрико бошад,матбуоти рузонаи арзон тибки як манбаъ ба соли 1892 рост меояд.(доири ин руйдод дарз зер хохам гуфт)Ин рузномахо нахуст танхо дар шахри Нию Ёрк тавзех мегардиданд, аммо пас аз муддати на чандон дур дар тамоми шахрхои бузурги шарки Амрико ин рузнонмахо ба таври густурда густариш ёфтанд.Ва дар нахустин солхои карни 20-ум рузномахои шахри (минтакави Ф.А) падидор гардид,ки аксар манотики ИМА ро пушиш медод. Дар тайи даврони мухочират анбухи рузномахои фаровоне бо забонхои ачнаби дар Амрико интишор гардид дар соли 1811–1897 рузнома бо забони олмони дар шахрхои шарку гарби Амрико мунташир мешуд.Аммо кайд кардан ба маврид аст,ки бузургтарину  боэътибортарин рузномахо “Зе Нию Ёрк таймз” (The New York Times) ва “Лондон таймз” (London Times)буданд,ки дар соири кшвархои аврупои ин ду рузнома мавриди фуруш ва таваччух карор мегирифтанд.

Дар Амрико хамчунин интишори рузномахои ба сурати як пеша даромада аст.Агар чи рузнонахо дар ИМА махалли хастанд, аммо ба хеч вачх тамоман дар моликияти афроди махалли карор намегиранд.Беш аз 70 дарсади ин рузномахо ба василаи  ширкатхои интишороти контролу назорат карда мешаванд.Дар баъзе аз ин рузнонмахо хамонанди бисёре аз рузномахои аврупои моликон сиёсатхоро  таъин мекунанд ва сардабирону рузноманигорн онро пайрави мекунанд.

Бояд гуфт ,ки бо зухури интернету кутуби электруни ва сомнонахои иттилооти  ба тадрич теъдоди рузномахо афзоиш ёфта шумори хонандахо коста гардида истодааст, хоса дар Амрикову Аврупо.

“Паблик Оккюренс”

Тибки иттилои як расонаи интернети нахустин рузномахои Дунёи Нав (Амрико Ф.А) дар Бостон шахри хозираи иёлати Масачусетс нашр мешуданд.Ва  бо нахустин икдом 25 сентябри соли 1690 бо нашрияи “Паблик оккюренс”-руйдодхои сиёси ва чамияти огоз ва кушиш карда шуд,ки он хам хаводиси дохили ва хам хоричро фаро мегирифт.Ва аз тарафи Ричард Пиерс нашр мегардид.Аммо ин нашрия танхо як руз давом кард ва ба таври ичбори аз тарафи хукумати мустамликадорони Бритониё аз фаолият боз монд. Ва дуруст баъд аз 14 сол дар соли 1704 “Тхе Бостон Ниюз Леттер” тавлид ёфт ва он ба таври конуни 72 сол фаолият бурд.Ин аввалин рузномаи хакики дар Бостон ва дигар мустамликахо ба шумор мерафт.Аввалин маколаи ин рузнома24 Апрели соли 1704 нашр ёфт ва зухури он ба як ходисаи фаромушнопазир дар таърихи Бостон ба хисоб мерафт.Он аз тарафи Чон Камбе нашр мегашт ва нашрияи аввал шомили як вараку ду сахифа буд.

Аз “Бухорои шариф ” то “Чароги руз”

Расман огози таърихи матбуоти точик бо нашри аввалин шумораи “Бухорои шариф” дар 11 марти  соли 1912 нисбат дода мешавад.Вале пажухишгарон тазкира ва осори насри кадими точикро зинаи аввали журналстикаи точик мешуморанд.Чи тавре,ки аз таърихи он медонем,дар нимахои 2-юми асри 19 ва огози асри 20 бархе аз нашрияхо чоп шуданд,ки матолиберо бо забони точики нашр намуданд. Ва дар даврони Шурави бошад, матбуот зери назорати шадиди  давлату хукумат карор дошт, вале дар ин давра  низ аз талошхои озодбаёни дар бархе аз онхо ба мушохида расидааст.Масалан ибтидои солхои 90-уми асри 20 давраи шукуфоии матбуоти озоди дар Точикситон шуморида мешавад,ки нашрияхои монанди “Чароги руз”, “Растохез”, “Сухан”, “Адолат” ва монанди инхо нисбат дода мешавад.Аммо мутаасифона дар солхои чанги “бемаъно”-и Точикситон солхои 1992–1997 дахо журналистони точик кушта ва садхо журналистони бохунари боистеъдод кишварро тарк намуданд.

Хуб, инчо боз ру меорем ба Амрико.Дар авоили солхои 1800 ИМА вориди мархилаи рушду тараккиёти технологияи  босуръат мегардад,ки он бо огози реалии “воситаи алокаи мудерн” нишона гузошт.Ихтирои киштихои буги,рохи оохан ва телеграфхо аз асари куввахои бодию  истифодаи аспхо чун наклиёт ба давраи алокаву комуникатсия оварда расонд. Дастгохи баландсифату босуръати чопи масири рушду нумуъро пеш гирифт.Ноширон дарк намуданд,ки ояндаи судбахшу манфиатноки рузномахо вобаста ба арзон намудани онхо ва афзудани реклому таблигот мебошад. Ва дар фосилаи на чандон зиёд матбуот аз сатхи пасти хонанда ба дарачаи бузургу густурдаи гурухи мутолиагарон дакка зад.Бояд гуфт,ки тамоми ин ноширон мардони рох ва суботкор буданд.Онхо идеализмро бо ифтихори милли муттахид намуда ва рузномахои онхо баори кисми аъзами мухочирон воситаи омухтани тарзу шеваи  зиндагии мардуми Амрико гардид.

Ракобат омили рушд

Аз соли 1820 такрибан 25 рузномаи харруза ва зиёда аз 400 хафтавор дар ИМА нашр ва дарч мегардид.Хорас Грилех “Нию Ёрк Трибюн”-ро соли 1841 ташкил дод ва он яке аз рузномахои муассир гардид. Ва дигар рузномахо амсоли “Нию Ёрк Таймз”,  “Балтимор сан” ва “Чикаго трибюн” дар солхои 1850 таъсису ташкил ёфтаанд. Ду шахси бузургу сутург дар ин замина,ки зикри номашонро инчи мухим медонам, инхо Чосеф Пулитзр ва Вилиям Рандолф мебошанд,ки баъд аз чанги шарванди (1861–1865 Ф.А) ба истилох “имерияи” рузномаро бунёд намуданд.Ракобати шадиду сахти ин ду “Журнализми зард”-гузоришхои хангомахезу одатан гайри дакик бо максади чалби хонандагонро  ба вучуд овард. Занчири рузномахо тахти чунин моликият ва сохибият то авоили карни 20 як симои умдаро гирифт.

Аммо бо ракобатхои чидди барномахои телевизиюни нигох накарда, баъд аз Чанги дуюми чахон насли чавону калонсоли Амрико хар хафта рузномахои рузонаро аз дасти мутолиа мегузарониданд.Аз хама бонуфузтарин ва боэътимодтарин рузнонмахои рузонаи Амрико инхо : “Зе Валл Стреет Чурнал”, “Зе Нию Ёрк Таймз”, “Лос Анчелос Таймз” ва  “Вошингтон Пост” мебошанд. Ва аммо шумораи умумии рузномахо дар соли 1946 ки 1.763 буд дар соли 1999 ин адад ба 1.438 расид.Бо вучуди ин теъдоди рузномахои рузи шанбечопшуда,соли 1946 аз 497 адад ба 905 дар соли 1999 расид,ки ин ба хисоби умум бо дар назар гирифтани рузнома хафтавор ба 2.388 рост меояд.Ин адад шумораи баландтарини рузномахоро нишон медихад.Дар Амрико  тибки баъзе манобе зиёда аз 2343 рузномахои хамаруза аст,ки ин хело теъдоди калон мебошад. Барои киёс дар Аврупо , масалан Олмон ки дорои 82.4 милиён ахоли мебошад, 405 рузномаи харруза мавчуд аст, ки 26 тои ин рузнома хафтавор мебошанд ва харруз 28 милиён адад рузнома ба фуруш меравад ва ба хисоби умум 73 фоизи мардуми ин кишвар рузнома мехонанд.Ин теъдодро кам шуморидани нестам ва бо илова бар ин як хабарнигори дорои 2 сол тачриба дошта маоши 34.000 евро мегирад ва аз ду сол боло бошад,43.600.

Аммо имруз дар Амрикои дорои ахолии зиёда аз 300.737.973 рузномахо дучори ракобатхоянд, на танхо аз шабакахои телевизиюни,балки аз тамоми ВАО шомили шабакахои интернетии шахсикунонидашуда,телевизиюнхои якчояамалкунанда,нашрияхои махсуси манфиатрасон ва дигару дигар.

Харчанд,ки рузномахое чун “Зе Волл Стрит Чоурнал”, “Имрузи ИМА”, “Зе Нию Ёрк Таймз”, “Лос Анчелос Таймз” ва “Вошингтон Пост” дастраси мардум мешаванд ва дар тамоми шахрхову манотик фурухта мешаванд,аммо мо наметавонем онхо рузномаи милли унвон намоем ва дар Амрико рузномаи милли вучуд надорад-мегуяд як манбаи иттилооти.Бо истиснои шумораи кам тамоми рузномахо дар Амрико аз тарафи ширкатхои бонуфуз, шахсиятхои баруманд ва оилахои сарватманду доро хусуси гардонида шудаанд.Бояд тазаккур дод,ки хар иёлат ва шахр дорои рузномахои гуногуни худи аст, аммо рузномахое чун “Зе Нию Ёрк Таймз” ва “Вошингтон Пост” ва дигархо,ки харруз нашр мегарданд, дастраси тамоми ахоли мебошанд.Ва лозим ба ёдоварист,ки маоши як журналисти хубу кордон дар як сол  аз 40 то 50 хазор доллари амрикоист.

Бо манзури рушани андохтан ба рузномахо метавонам ин фактро манзури хонанда карор бидихам, ки дар соли 1960 хар руз дар  Англия беш аз 1 рузнома ба нисбати хар хонавода ба фуруш мерасид ба таври мутавассит 112 рузнома барои хар 100 хонавода буда,аммо ин нисбат аз он пас ба пайваста дар холи кохишёбист.Имруза камтар аз 90 рузнома барои хар 100 хонавода ба фуруш  мерасад.

Ё худ тибки иттилои ноширон ва мухарирони Амрикои аз сабаби ракобатхо нисбат ба дигар васоити алока шумораи рузномахои харруза тайи ним асри  гузашта кохиш ёфтааст.Аз соли 1970 ин чониб  шумораи рузномахои бегохи (шомгохи) паст гаштааст, дар холе, ки теъдоди рузномахои бомдоди  ва шанбеги ру ба афзоиш ниходааст.

Бо далели мукоиса, масалан соли 1950 шумораи рузномахои харруза дар ИМА 1.772 -ро нишон медод дар холе,ки соли 2000-ум теъдоди онхо ба 1.480 фаромад.Аз ин ру метавон зикр кард,ки гардиши рузномахои харруза ру ба кохиш нихода истодааст.Лозим ба ёдоварист,ки реклом ё пайёмхои бозаргони хамвора  ичрокунандаи накши назаррас дар рузнома ба хисоб меравад.Ва манобеи асосии даромади рузномахои Амрико махз аз хамин хисоб аст.Хатто дар кучактарин  гушаи рузнома онро дидан мумкин аст.

Ба таври умуми хар руз дар Амрико такрибан 55 милиюн рузнома ба фуруш меравад 59 милиюн рузномаи шанбеги.

Дар зер теъдоди рузномахои ИМА тибки омори 1990-2005-ро манзур мегардонам.

Теъдоди рузномахои ИМА тибки омори 1990-2005

Сол	Рузномахои бомдоди	Рузномахои шомгохи	Мачмуъи рузномахои рузона	Рузнмохои шанбеги
1990	559	1084	1611	863
1991	571	1042	1586	875
1992	596	996	1570	891
1993	623	954	1556	884
1994	635	935	1548	886
1195	656	891	1533	888
1996	686	846	1520	890
1997	705	816	1509	903
1998	721	781	1489	898
1999	736	760	1483	905
2000	766	727	1480	917
2001	776	704	1468	913
2002	777	692	1457	913
2003	787	680	1456	917
2004	814	653	1457	915
2005	817	645	1452	914

Манбаъ: Editor and Publisher Yearbook data

Салла гӯӣ, калла меорем мо!

Ба назар чунин мерасад, ки дар мақомоти поёнии ҳукумати кишвар афроде кору фаъолият мебаранд, ки салла биёвар гӯӣ, калларо ҳамроҳи салла меоранд. Амали иҷборан ба дӯши мардум таҳмил кардани хариди сахмияҳоро метавон бад-ин мисол шабеҳ диду мушоҳида кард. Зеро сарвари кишвар даҳҳо маротиба эълом дошт, ки хариди саҳмияҳо на иҷборӣ, балки бояд довталабона сурат бигиранд. Аммо таври маълум ин гуфтаи президент ҳиҷ маҳал аз ҷониби мақомоти поёнӣ иҷро намешавад ва бешак амали зимомдорони поёнӣ дар бобати иҷбории фурӯши саҳмия поймол кардани сиёсати аввалчеҳраи кишвар аст. Гузашта аз ин, чунин амалкарди масъулин сабаби он мешавад, ки мардум ба ҳукумат ва президент эътимод нахоҳанд варзид.

Мардуми фақру хариди саҳмияҳои иҷборӣ

Роғун он гуна, ки ҳама гуфтаанд, иншооти аср ва ифтихору шарафмандии миллати тамаддунсози тоҷик мебошад. Харидорӣ намудани саҳмияҳои Роғун барои ҳар як фарди Тоҷикистон чун вазифаи фарзӣ дониста мешавад, зеро мо дар ин иншоот оянда равшанӣ ва гармии хонадони ҳар яки худро мебинем.Вақте, ки Роғун бунёд мешавад теъдоди азими мушкилоти энергетикии Тоҷикистон роҳи ҳалли худро пайдо мекунад. Иштироки шумораи аъзами мардуми кишвар ҳокӣ аз он аст, ки ин сохтмонро ҳама дастгирӣ мекунанд.

Он гуна, ки медонем ин рӯзҳо дар бештари корхона ва муассисаҳои давлатӣ ва ҳатто ғайридавлатию инфиродӣ маъракаи маҷбурии ҷамъоварии маблағхои ба истилоҳ “хайрия” барои бунёди нерӯгоҳи «Роғун» ва харидории саҳмияҳои он ҷараён дорад. Бо назардошти ин, ки Раисҷумҳур даҳҳо маротиба таъкид кард, ки раванди хариди саҳмияҳо бояд ихтиёрӣ ва довталабона сурат бигирад, аммо боз шоҳидем ва мебинем, ки масъулин мардумро дар хариди саҳмияҳо маҷбур мекунанд ва ҳушдор медиҳанд, ки дар сурати сарпечӣ аз кору фаолиятшон озод хоҳанд шуд. Ин дар ҳолест, ки 52% аҳолии Тоҷикистон аҳли фуқароанд  ва ин маънои он аст, ки чунин қишри ҷомеа албатта имкон ва қобилияти саҳим будан дар ин маъракаро надорад.

Дар воқеъ, имрӯз харидани саҳмияи Роғун ба таври зӯриву маҷбурӣ сурат гирифта истодааст. Корхонаҳои хусусӣ аз тарси зӯроварӣ ва коркунони давлатӣ барои худро назди боло “гарм” нишон додан зердастону тобеони худро водор карда истодаанд, ки саҳмия бихаранд. Ин раванди зӯроварӣ дар ҳама соҳоти ҷомеа густурдааст: ҳам дар соҳаи маориф-мактабҳои миёнаву макотиби олӣ, ҳам дар соҳаи тандурустӣ -беморхонаҳо, ҳам дар корхонахои хусусӣ ва дар дигар корхонаҳои давлатӣ, ҳатто дар ин раванд масоҷиду мадорис низ истисно нестанд

Лаббайку балеву дурӯғи ростини ТВ-ҳо

Имрӯз хеле хуб мушоҳида мекунем, ки расонаҳои хабарии расмӣ барномаҳое таҳия ва пешкаш мешаванд, ки танхо яктарафа ҳастанд. Ва мебинем, ки кормандону хабарнигорони телевизиюни давлатӣ зимни сохтани барномаҳову гузоришот оиди сохтмони “Роғун” ва харидории саҳмияҳои он танҳо суроғи он нафароне мераванд, ки сухани ба истилоҳ “давлатӣ” мезананд ва ин кормандони дарборӣ аз ҳамсӯҳбатони ба истиллоҳ ҳақиқатгӯю талхгу канора мегиранд. Агар тақозои касби журналистӣ дутарафнигарӣ ва чандандешӣ бошад, ку мардворӣ биёянд, ба сари онҳое, ки иҷборан хариди саҳмияро таҳмил кардаанд ва поймол шудани гуфтаи президенти кишвар дар бобати довталабона ва ихтиёрӣ будани хариди саҳмияро нишон диҳанд, мо аҳсант мегӯем, аммо афсӯс…

Албатта хидмат ба ватан хуб аст, хоса хидмати ҳарбӣ нею моддӣ! Ва албатта он рӯз дер нахоҳад буд, ки Тоҷикистон низ дар арсаи ҷаҳон яке аз қудратмандтарин кишвари энергетикӣ мешавад. Аммо кӣ кафолат дода метавонад, ки ҳамаи маблағи ҷамъшудаи мардум бидуни ҳеҷ каму кост ба суратҳисоби “Роғун ” равона карда мешавад?!

Дар робита Шаҳриёри Курбонпур сокини ноҳияи Куҳистони Мастчоҳ иддао дорад, ки Тоҷикистон дар сурати бунёди ин иншоот соҳиби энергетикаи худӣ мешавад. Ҳамсӯҳбатам мӯътақид аст, ки дар ҷамоварии маблағҳои Роғун ҳеҷ каму костие сар намезанад ва ҳукумати кишвар нозири чунин ҷамъовариҳост. Ӯ мегӯяд:

-Ин ҳам вақт мехоҳад ва илова бар ин кафолати маблағҳои мардум бидуни каму кост ба суратҳисоби “Роғун ” ирсол шуда, худи ҳукумати Тоҷикистон аст. Чунки дар ин бора дар матбуоти даврӣ борҳо ин масъала мавриди суол қарор гирифт. Мардум суол карданд, ки Сангтӯда сохта шуд ва мо солҳои 1996 саҳмия гирифтем, кани саҳмияҳои мо, бо назардошт дар мавриди ин масъала Раисҷумҳур низ таъкид намуд ва оиди маблағи аз мардум барои сохтмони Роғун ҷамъшуда танҳо зери назорати худи Президенти кишвар аст. Ин масъала ҷиддист ва ҳар давра оиди маблағҳои ҷамъшудаи Роғун Вазорати молия ба халқ тариқи телевизион ва нашрияҳои ҷорӣ маълумот медиҳад.

Донишҷӯ саҳмия харад ё хонад?

Донишҷӯ саҳмия харад ё хонад?

Феълан дар ҳама муассисахои идорию таьлимӣ маъракаи хариду фурӯши саҳмияҳо ҷараён дорад, аммо ин раванд чӣ гуна сурат гирифта истодааст, ба ҳама рӯшан аст. Дар донишгоҳҳо донишҷӯёнро, дар бозор савдогаронро, дар мактабҳо бечора муаллимони каммаошро раванди маҷбуркунии хариди саҳмияҳо ҳамла мекунад. Диловар ном донишҷӯе дар робита ба ин мавзуь гуфт, ки хариди саҳмия барои донишҷӯён амри иҷборӣ шудааст. Инчунин вазири маориф Абдуҷаббор Раҳмонов низ ин амрро хилофи супориши раисҷумҳур унвон карда буд. Ба боварӣ ҳамсӯҳбатам фурӯши иҷбории саҳмияҳо ба донишҷӯёнро аввал хиёнат ба таькиди президент унвон карда, сониян ҳамчун нақзи ҳуқуқи донишҷӯён талаққӣ менамояд.

-Имрӯз муаллим маро маҷбур мекунад, ки саҳмия бихарам, дар холе, ки ман аз навоҳии дурдаст ба шаҳр барои таҳсил омадаам ва рӯзгори як оилаи деҳотӣ ба ҳама рӯшан аст. Ман ин амали масъулини донишгоҳро хиёнат ба супориши президент медонам. Чаро вазорати маориф дар ҳамкорӣ бо мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нисбати ин гуна амалҳои ноодилонаи масулини донишгоҳ чора намеандешанд?

Ба бовари Шаҳриёри Қурбонпур дар сурати зери назорати ҳукумат будани маблағҳои ҷамъшудаи НОБ-и Роғун, Худо накарда аз мансабдорон ва мутахассисони сатҳи поёнӣ ва миёна ба тороҷи ин маблағҳои аз ҳисоби мардум ҷамъшуда даст зананд, ҳаргиз ба онҳо “ош” намешавад ва ҷазои сахттарин, яъне ба лаънати Худои мутаъол гирифтор мешаванд.

То 28 феврал яъне интихоботи порлумонӣ танҳо ду вожае буд, ки фазои матбуот ва расонаҳои Тоҷикистонро пур мекард ва мудом дар забони мардум садо медод. Ин ду вожа албатта Роғун ва саҳмия мебошад.То чанд ҳафтае ҷои ин ду вожаро вожаҳои бузурге чун Интихобот ва Ахзоб мегирифт, аммо ҳоло бошад дар ин шабу рӯз дар Тоҷикистон чун пештара корбурди вожаҳои Роғун ва саҳмия дар ҳоли густариш қарор дорад. Ва албатта ҳамаи шабакаҳои телевизиюн машғули таҳия ва омодасозии барномаҳои марбут ба ин маърака ҳастанд. Ба андешаи нигоранда ягона вожае, ки дар авохири соли 2009 то ин дам аз тарафи мардуми кишвар, ба вижа аввалмақомҳои ҳукумат корбурд шудааст, ин “Роғун” мебошад, ки ҳатто (тавба кардаам) аз зикри номи Худо ҳам бештар будааст.

Мавриди зикр аст, ки то имруз дар қаламрави Чумхури ба маблаги худудан 750  миллион сомони саҳмияҳои нерӯгоҳи барқи обии Роғун ба фурӯш рафтааст. Аммо ин раванд чи гуна сурат гирифт, оё ихтиёрӣ буд ё иҷборӣ? Рӯзноманигор Ҷӯра Юсуфӣ чунин андеша дорад:

-Албатта, ин амал бояд комилан ихтиёрӣ анҷом гирад ва аксар чунин ҳам хаст, бахусус, сарватмандон ва ширкатҳои доро ба маблағҳои ҳангуфте саҳмия харидаанд. Роғунро бояд сохт…танхо набояд мардуми нодорро мачбур кард, ки саҳмия бихаранд. Ба андешаи банда, он сармоядоронеро маҷбур бояд кард, ки корхонаҳои азимро бо роҳу воситаҳои гуногун бо нархи хеле арзон хусусӣ гардонида буданд..

Вале то ҳол равшан нест, ки хариди саҳмияҳои нерӯгоҳи Роғун бо чи тартиб сурат гирифта истодаанд. Низом ва шаффофияти он чи гуна аст ва ба ақидаи як зумра коршиносон ҷиҳати масрафи ин маболиғ каме норӯшантар аст, ки оё ҳамон пули мардум ҷо ба ҷо сарф мешавад ё не?

Алло, ин қарори раиси вилоят!

Як ҷавондухтари сокини шаҳри Хуҷанд дар ин маврид мегӯяд, имруз мардуми оддӣ, хоса мардуми деҳот аз ин воқеият дуранд, ки то кадом андоза пули онҳо ба суратҳисоби Роғун меравад. Ба бовари ӯ хиёнат дар ин маъракаи муҳим метавонад хиёнат ба худи миллат бошад. Мавсуф таъкид мекунад, ки ҳар рӯз раиси маҳаллашон ба хонаи онхо омада таькид мекардааст, ки саҳмия хардидааст ё на. Ин ҷавондухтар, ки нахост номи корхонааш зикр шавад, мегуяд, ки аз ҳукумати вилоят ба корхонаи онҳо занг зада дархост кардаанд, ки раиси вилоят фармон бароварда, ки ҳама шаҳрвандони вилояти Суғд бояд саҳмия бихаранд. Аммо пас аз дарёфти воқеият аён шуд ,ки раиси вилоят ҳаргиз чунин қароре набаровардааст, балки ин масьулинанд, ки мехоҳанд бо ҳар роҳу равиш худнамоӣ пеши “болоӣ”-ҳо намоянд.

Дар мавриди сарнавишт ва хариду фуруши саҳмияҳои нирӯгоҳи Роғун бисёре аз ҳамсӯҳбатонам ба таҷрубаи талхи саҳмияҳои нирӯгоҳи Сангтӯда ишора мекунанд ва изҳори нигаронӣ мекунанд. Коршиноси ҷавон  Абдуқодири Абдукаҳҳор чунин мегӯяд:

-Cуоли матраҳ ин аст ки чаро ахиран ҳукумати Тоҷикистон ба фурӯши иҷбории саҳмияҳои Роғун пардохтааст? Ва чаро бархе аз мардуми кишвар барои хариди саҳмияҳои Роғун икдом намекунанд? Шояд ин аз он хотир бошад ки бештари мардум нигаронанд, ки боз такдири хариди саҳмияхои НБО- и Сангтӯда ба тақдири саҳмияҳои Роғун ҳамсон мешавад. Ва шак нест, ки бигӯем аз суди саҳмияҳои НБО-и Сангтуда як гурӯҳи ба истилоҳ мофиёӣ, ки ҳамон замон қудрат дар панҷа доштанд, ҳамакнун айёшиву ишрат доранд. Ҳамчун як узви ҷомеъа ба талқини хариди иҷбории саҳмияҳои РОҒУН мухолифам, зеро ақида дорам, ки зиёд дар ин маврид кор гирифтани иҷборӣ ба нафъи кор нахоҳад буд.

Ҳамсони ин фикр як сокини нохияи Мастчоҳ, ки моил ба ифшои номаш набуд, зикр кард, ки хариди саҳмия ин ҳуқуқ аст на ӯҳдадорӣ.

-Раиси ҷумҳур дар муроҷиатномааш зикр накардаст, ки худат нон нахурию лекин бояд саҳмия бихарӣ! Агар зикр карда бошад ҳам, ин ягон асоси ҳуқуқӣ надорад ва харидорӣ кардани саҳмия ин ҳуқуқ аст на ӯҳдадорӣ. Яъне хохишмандӣ аст на маҷбури! Ва ҳеч нафарро барои харидан ё нахариданорӣ таҳқир кардан нодуруст аст ва тибқи қонуни ҷиноятӣ нисбати чунин кирдор ҷазо муқаррар шудааст.

Дар сӯҳбатҳояш Қоҳир Расулзода раиси вилояти Сугд низ иттилои мачбурӣ фурӯхтани саҳмияҳоро расман рад кард. Аммо боз мушоҳида мешавад, ки чунин мушкилот дар ҳамаи манотиқи ҷумҳурӣ эҳсос мешавад.

Рӯзноманигор Осими Орифпур дар шаҳри Хучанд маҷбуран фурӯхтани саҳмияҳо ба мардуми оддиро нақзи ҳӯқуқи ишон хонд ва гуфт ин амалро мухолифи сиёсати президент медонад.

-Имрӯз дар соддатарин муроҷиат кайд карда мешавад, ки он нафари бонангу номус бояд саҳмияҳои Роғунро харидорӣ намоянд. Аммо ин муроҷиат тарафи дигар низ дорад. Яъне нафароне, ки саҳмияҳоро харидорӣ карда наметавонанд, бенангу номусанд ва ин албатта мувофиқи моддаҳои кодекси чинои тухмат чиноят мебошад. Ин ҳам ба он нафароне, ки маҷбурашон намекунанд.

Ба ҷои охиргуфтор

Акнун боз масъалаи маҷбури фурӯши саҳмияҳо ташвишовар аст. Дар минтақаҳои кӯҳистон ва ноҳияҳои хоҷагидор саҳмияҳоро маҷбуран мефурӯшанд ва нафари саҳмия нахаридаро мухолиф ба сиёсати Президенти кишвар арзёбӣ менамоянд. Ин албатта қонунвайронкуни ва поймоли хукуку озодихои шахрвандон аст.

Р.Бобочонова:Занонро дастгири мебояд!

Раъно Бобочонова, профессор, мудири кафедраи журналистика ва назарияи тарҷумаи ДДХ ба номи Б. Fафуров

Баҳори хучастапай ва хучастасиришт ҳам фаро расид,аммо имсол аруси сол дар ҳоле меҳмони кишвари мо шуд, ки  фазои Точикистонро машгули ракобати аҳзоб  ва натоичи интихоботу дигар маъракаҳои сиёси мебинад.Бо манзури донистани як дидгох, аз равзанаи андешаи як  зани сиёсатмадор, зане шиновар дар рудхонаи сиёсат, доктори улуми филолог ва профессор, мудири кафедраи журналистика ва назарияи тарҷумаи ДДХ ба номи Б. Fафуров саркорхонум Раъно Бобочонова,  суҳбате оростем,ки нахустин суоли пешниҳодшуда ин буд:

Муаллимаи азиз,нахуст суолро мехостам рочеъ ба интихобот бипурсам. Баҳори имсол дар ҳоле огоз шудааст,ки фазои сиёсии-ийтимои кишвар таҳти таъсири интихобот карор дорад.Бардошти шумо аз ин фазо чигуна аст?

Ман андеша дорам, ки интихоботи имсола зоҳиран оромтар гузашт ва нишони корбарии аҳзоби сиёси дар давраи аз интихобот то интихобот буд. Аҳолии кишвар, аз чумла намояндагони аҳзоби сиёси ба кафолати президент эътимод бастанд ва он кашмакашу чанчолҳои интихоботи соли 2005 набуд. Рекламаҳои сиёсие, ки таҳкиркунанда буд дар интихоботи соли 2010 чой надошт. Дахолати макомоти ичроияи ҳокимияти давлати ба кори интихобот низ эҳсос намешуд ва худи намояндагони аҳзоби сиёси ба он ишора карданд. Камбудиҳо буданд аз кабили суст будани баъзе раисони ҳавзаҳои интихоботи, ман намехоҳам номашонро зикр кунам, лекин мазмунан вакте чомеаро ба исломи ва гайриисломи таксимбанди мекарданд ё ба танкиди беасос мегузаштанд номзадҳо ба вакили онҳо ҳомуш буда муросокории зиёдашон ба назар мерасид. Дар шакли умум бедории сиёсии мардуми мо, таваччуҳ ба интихобот ҳамчун як вокеаи чиддии сарнавиштсоз на чандон зуҳур ёфтааст. Аз як чониб баъзе аҳзоби сиёси танҳо дар арафаи интихобот фаъол мегарданду боки корашон маълум нест. Аз чониби дигар аҳоли, ки ман мушоҳида мекунам, ба интихобот бетафовут ҳастанд ва аз он нодида мегиранд.

Оё Шумо ба унвони як сиёсатмадор гуфта метавонед, ки занҳо дар ҳаёти сиёсиву иктисоди ва фараҳангии Точикситон тавонистаанд ба ҳуд чойгоҳ ва макоми муассиреро ихтисос бидиҳанд ва оё имруз саҳми ишон дар ҳама чабҳаҳои зиндаги эҳсос мешавад ё на?

Дар ватане, ки феминизм галаба кардааст, ман дар назар дорам Шветсия ё Британия ин кадар норозиги аз вазъи занон вучуд дорад. Онҳо пайваста кушиш доранд, ки шароити занон беҳтар шавад.Дар ҳолати Точикистон бошад, имруз танҳо орзуи бо онҳо баробар шудан аст. Ба он андозае нест, ки аз он рози шуда хотирчамъ гашт. Дар сатҳи миёна, дар соҳаи идеологиву фарҳанги мавкеи назаррас доранд, вале дар арсаи иктисодиву сиёси эҳсос намешавад .

Мехостам ба ин нукта рушани андозед, ки сабаби поин будани сатҳи фарҳанги сиёсии занҳои точик махсусан деҳотиён дар чист?

Дар тарбия, кадом оилае медонед, ки духтарашро барои ба мансаби сиёси расидан омода кунанд. Вазифаи волидайн духтарашро калон карда барвакт бо номи нек шавҳар диҳад, ё аз сараш сокит кунад. Андешаи духтар хонда чи кор мекунад сахт реша давондааст хусусан дар деҳот.

Хуб, ба андешаи Шумо имруз зани точик дар арсаи сиёсату умури давлатдори ва умуман дипломатия чи накшеро соҳиб аст?

Шумо вазирзан ё дипломатзани точикеро медонед, ман мутаассифона аз фаъолияти онҳо бехабарам, дар назари ман дар гузаштаи шурави Бихочал Рахимова чунин нафар буданд. Вале бо як гул баҳор намешавад.

Мегуянд имруз дар порлумон ва дигар ниҳодҳои давлатии Точикситон занон ҳузури густурдае надоранд ва мучиби аслии ин иддаоро маҳз беэътимоди ва бечуръатии худи занон медонанд.Шумо дар ин маврид чи андеша доред?

На занони бачуръат ва кордон зиёданд. Яке аз мушкилоти онҳо маблаг надоранд ва сониян аз зинаҳои поени тайёр намекунанд ба ракобати сиёси. Дар чаҳони мардон ба сиёсат даст задании занон бисёр душвор аст.Занонро бояд дастгири кард.

Хонум Бобочонова, агар Шумо ворид шудан ба Порлумонро медоштед бештар ба кадом масоили чомеа мудоҳила мекардед?

Дар соҳаи ичтимоиёт: макоми модари танҳоро ба конун ворид сохта имтиёзҳое ки у замони шурави дошт баркарор мекардам. Яъне зан эҳсоси вокеи дошта бошад, ки давлат дорам чи гам дорам. Шартномаи никоҳу маҳрро як маънидод карда онро ба ҳаёти занон ворид карданашро фикр мекардам. Доир ба ташкили чои кор, маоши шоиста, вазъи мактабу богчаҳои алтернативи, соҳаи нотариати алтернативи, ташкилотии тафтишоти алтернативи конун баровардан ташаббус нишон медодам.

Суҳбатамон аз баҳор шуруъ шуд во бо баҳор ба интиҳо мерасад.Агар паёми баҳоронае дошта бошед, бифармоед?

Баҳор муъчизаи табиат аст, зеро танҳо дар баҳор табиат бори дигар эҳё мегардад. Лек умри инсон , ки гузашт дигар бебозгашт аст таманнои онро дорам, ки ба кадри инсон бирасем ва ҳама чиз ба хотири инсон бошад.

Гузаре бар зулоли “Тараб” -и Хуҷаста

Аъзам Хучаста ва Абулфазли Додо

Абулфазли Додо: «Ман шоири шеърҳои зулолам, газалҳоямро дар талотуми амвоҷам бинушeд ва шеърҳои зулоламро бо чашми баста бихонед»

Маросими чашни Навруз дар сафорати Точикистон дар Техрон

Дар Сафорати Тоҷикистон дар Теҳрон маросими ҷашни Наврўз бо ширкати намояндагони Сафорат,донишҷўён ва тоҷикони муқими Теҳрон баргузор гардид.Рамазон Мирзоев,Сафири Фавқулодда ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Исломии Эрон ибтидо ҳамаи ширкаткунандагонро ба муносибати Наврўзи хуҷастапай табрику муборакбод намуда ,сафари қарибулвуқуи Эмомалӣ Раҳмон,Раиси Ҷумҳури Тоҷикистонро барои ширкат дар ҷашни Наврўз дар ростои таҳкими муносибатҳои дўстонаи ду кишвар муҳим арзёбӣ кард ва изҳори умедворӣ намуд ,ки ин баҳор барои ҳамаи мардуми форсизабон пурфайзу бохосият бошад.

Сипас,донишҷўёни тоҷики муқими Қазвин бо барномаи консертию идонаи худ хотири ҳозиронро шод карданд.Ба ғолибони ин барнома Сафорати Тоҷикистон ва намояндагии тиҷоратии Тоҷикистон дар Эрон тўҳфаҳои хотиравӣ эҳдо намуд.

Шоҳмансури Шоҳмирзо,шаҳри Теҳрон.

Нишони Индиго ва Сомонком иваз шуд:Tcell

Имрўз ҶСП «Индиго Тоҷикистон» ва ҶСП КМ «Сомонком», ки таҳти нишони «Индиго» фаъолият доранд ва якҷоя операторони пешбари алоқаи мобилӣ дар Тоҷикистон ба шумор мераванд, дар бораи табдили нишони (бренд) худ ба нишони нави «Tcell» (тисел) иттилоъ медиҳанд. Табдили ном барои ширкат марбут ба он аст, ки ширкат ба давраи нави рушди динамикӣ ва устувории мавқеи пешсафӣ дар бозори хизматрасонии телекоммуникатсионии Тоҷикистон баромад.

«Мо шодем, ки дар бораи ба кор андохтани нишони навамон «Tcell» иттилоъ медиҳем, ки он дар навбати худ фасли нав – ворид шудан ба даҳаи дуввуми фаъолият дар Тоҷикистонро, дар таърихи ширкатҳои мо боз намуд.

МУСОҲИБА БО САРДОРИ ШЎЪБАИ РЕКЛАМА ВА PR ДЕПАРТАМЕНТИ МАРКЕТИНГИ ШИРКАТИ «TCELL» дар чануб -Ардашер Деҳотӣ

ОИДИ МУАРРИФИИ  НИШОНИ  НАВ

Суол:                Чаро Шумо ба қароре омадед, ки фаъолиятро бо нишони нав шурўъ намоед ?

Посух:        Ивазкунии нишони  нав барои  ширкати мо  ин пеш аз ҳама вобаста ба  ворид шудан ба марҳалаи нави  рушди динамикӣ   мебошад.  Ин нигоҳи  нав ва эҳсоси навест, ки симои нави ширкатро, ҳамчун пешсафи муосир дар пешгоҳи  бозори технологияи аълосифат ва телекоммуникатсия таҷассум  мекунад.

Дар моҳи ноябри соли 2007 покети назоратии саҳмҳои    «Индиго Тоҷикистон»  ва «Индиго Сомонком» аз ҷониби  ширкати TeliaSonera харидорӣ шуданд, ки ширкати мавсуф хизматрасониҳои алоқаи мобилиро дар кишварҳои Скандинавия, Балтика, Испониё  ва дар бозорҳои  мобилии  рў ба тараққӣ  ниҳодаи  Евразия – Россия, Туркиё, Гурҷистон, Озарбойҷон, Молдова. Қазоқистон Узбакистон, инчунин дар Осиё – Непал ва Камбоҷа пешниҳод мекунад .  Дар соли 2009  барои ширкатҳои гурўҳи Аврупо ва Осиё  як нишони  нави умумӣ  таҳия шуд, дар натиҷа  ширкатҳои мо «Индиго Тоҷикистон» ва «Индиго Сомонком»  ба ин гурўҳ таҳти нишони  нави таҳияшудаи «TCell» шомил шуданд.

Чавонон чаро аз сиёсат мегурезанд?

Ба назар чунин мерасад, ки ҷорзании «ҷавонон ояндаи моанд» танҳо рӯи коғазу баромадҳост. Аммо дар асл, ҳеҷ гуна ғамхориву бовар ба қудрати ҷавонон дар Тоҷикистон дида намешавад.

Бо таваҷҷуҳ ба ин нукта метавон ба он иддао кард, ки саҳми ҷавонон дар роҳи ояндасозию бунёдкори ва  саҳм дар умури давлатию ҳукуматдори хеле бориз аст ва ҳукуматдоронро боясти то ба тарзу шеваи ҷидди ин масъаларо пайгири намоянд.

Номмонӣ (Ҳикоя)

Шохмансури Шохмирзо- хабарнигори сомонаи "Ахтари зулматсуз" дар Чумхурии Исломии Ирон шахри Техрон

Шоҳмансури Шоҳмирзо,шаҳри Теҳрон.

Вафобой,ошнои деринаи ман соҳиби фарзанд шуд.Кадоме аз ҳамсояҳо бо ҳалқи сўхта давон-давон  рафту дар сари замини пахта ўро пайдо карду шодиёна гирифт.Вафобой қосиди хушхабарро 10 рубл медиҳаду каланд сари китф зуд аз саҳро ба хона бармегардаду дар тараддуди номгузорӣ мешавад.Шаб,ки аз кор омадам,ба ман гуфтанд,ба хонаи ошноятон даъватед,меҳмони нав шудааст.

Нигаронӣ (Ҳикоя)

Шохмансури Шохмирзо- хабарнигори сомонаи "Ахтари зулматсуз" дар Чумхурии Исломии Ирон шахри Техрон

Шоҳмансури Шоҳмирзо.

Бибии Шарофат вақте набераи навзодашро аз таваллудхона оварду вориди хона шуд, гўё чароғе дар манзил рўшан шуду ҳама ҷоро нуристон кард. Ба паи қадами меҳмони нав исфанд дуд карданду қанду қурс чошиданд.Рўи ҳавлӣ аз сару садои бачаҳои ҳамсояву хешон кўдакистонро мемонд. Хешу табор падару модарро ба муносибати таваллуди писари дуюм табрик мегуфтанд: умри дарозу тани бедардаш диҳад ,муборак шавад,хурмои Маккаву Мадина шавад…Ашрафҷон ҳам дигар танҳо намемонад,ёрбоз пайдо кард…

Шоҳмансури ШОҲМИРЗО: Нақши Айнӣ дар бедорию эҳё ва пуёии миллати мо зиёд аст

Ба баҳонаи 15-уми апрел-рӯзи таваллуди Устод Садриддин Айнӣ, бунёдгузори адабиёти навини тоҷик

Устод Садриддин Айниро бешак метавон дар радифи чеҳраҳои мондагори Осиёи Марказӣ дар амри рӯшангарию бедорфикрӣ хонд. Эшон, ки парвардаи мадориси Бухоро ва ҳамнишини донишмандону фозилони машҳури Мовароуннаҳр,мисли Аҳмад-махдуми Дониш, Садри Зиё, Аҷзӣ, Туғрал, Ҳайрат, Шоҳин, Турмағамбет Иезтлуев буд ва дар мадраса низ аз толибилмони саршиносу фаъол маҳсуб мешуд, дарвоқеъ пайванде миёни насли гузаштаву ҷадид буд. Садриддин Айнӣ қабл аз ҳама улуми роиҷи замон, фиқҳ, адабиёт, таърих, ҷуғрофия ва сарфу наҳви забони арабӣ, туркиро хуб фаро гирифт ва дар ҳоле, ки дар Мовароуннаҳри замони ҳукумати Манғитиён афкори рӯшанфикрона ва пешқадам саркӯб мешуд, чароғи маърифату илмро бар даст гирифт ва бо мақолоти рӯҳбахшу ҷасурона дар мағзҳои мардум андешаҳои бедорию мубориза ва илмомӯзию доништалабиро кошт ва бо таъсиси рӯзномаи «Бухорои шариф» дар таърихи 11-уми марти соли 1912 бо навиштаҳои пурмӯҳтавою ҷолибаш инқилобе дар афкори мардум ба вуҷуд овард.

Сипас, дар нашрияҳои дигари форсизабон ҳам бо номи аслӣ ва ҳам бо имзои мустаъор пайваста мақолоту рисолаҳои тарбиявиву маънавӣ менавишт.

Боз як торнигори точики милод ёфт!!

Имрузҳо агар ба олами Интернету васоити ахбории он ру орем, мушоҳида хоҳем кард, ки имруз дар фазои иттилоотию фароғати ва мушкилкушоию ҳақиқатнигории шабакаи ҷҳаонии Интернет гардонандаҳои торнигорҳои тоҷикӣ руз аз руз рушд мекунаду пеш меравад.Ва теъдоди ин зумра касон афзоиш меёбад.Воқеан агар ба 8-9 соли мози назар андозем хуб хоҳем дид, ки касе аз рузноманигорони тоҷик соҳиби торнигор набуд, шояд буд ,аммо ангуштнамо ва бидуни шуҳрат.Аммо имруз бошад торнигористони тоҷик доман мегустурад ва руз анадр руз аъзоҳои ҷадиде вориди ин майдон мешаванд. Чанде пеш, аниктараш 3 руз кабл дар фазои торнигорисотни точик боз як сомонаи точики милод ёфт.

Маҳмудҷон Файзраҳмонов устоди Донишгоҳи байналмилаллии исломии Исломобод (www.iiu.edu.pk) ва номзади улум (дараҷаи дуктуро) дар риштаи Адёни Ҷахон (Comparative Religion) ҳаст. 3-юми марти соли 1976 дар яке аз деҳоти вилояти Қурғонтеппа (феълан Хатлон) дар хонаи сатҳи миёна ва диндор мутаваллид шуда аст.

Ҷавонон: Созандаанд ё сузанда?

Ин ки мо Тоҷикистонро қафомонда мегӯем, иллат ҳамон аст, ки ҳанӯз сари кор кадрҳои шӯравианд. Ҷавонон комилан хобу аз ҷавонии худ бехабаранд. Гӯиё дар мо ҷавонон танҳо роли муҳоҷиратро мебозанду бас. Бас! Вақти он аст, ки ҷавонон худро бояд дар арсаи сиёсату иқтисод ва умуман умури кишвардорӣ бояд нишон диҳанд.

Даврони ҷавони ба истилоҳ фасли кушодани панҷараҳост, фасли кушодани панҷараҳои нигоҳу андеша ба суи фардоҳо. Фасли ошнои бо навтарин навовариҳо, фасли фатҳи куллаҳои муваффакият, фасли таваллуди афкори мутафовиту созанда, фасли сабзидани ниҳоли масъулият ва гайраҳо. Аммо ин даврон  бо вуҷуди хуб буданаш ба  гуфти коршиносон аз фиребандатарин давронест, ки як интихоби галат ва ё кучактарин иштибоҳ метавонад таъсири шадиди манфие ба ояндаи  ҳар фард бирасонад.

Ба кавле чи ширин аст доштанҳо дар баробари надоштанҳо, чи лаззат аст тавонистанҳо дар баробари натавонистанҳо, ба куллaи муваффакият баромаданҳо дар баробари сукутҳо, дар авҷи кудрат буданҳо дар баробари пастиҳо, яъне гуфтани аҳстам,ки ҳамаи ин таҳарукҳову шурҳову неруҳо маҳз дар ҷавонист ва маҳз дар ҳамин давра метавон ҳам ба даст овард ва ҳам аз даст дод. Оё ин даврон ва фасли кушоданҳову сохтанҳо барои ҷавонони тоҷик, ки дар ҳамаҷо аз ояндаи миллат буданашон ҷор мезанем чи гуна давронест ва оё ҷавони тоҷик дорои андешаи созандаву рушан мебошад? Бо чунин ҳадаф , калам бар даст гирифта дар рушани андохтан ба ин суолот гом мениҳам.

Намоишгоҳи байналмилалии хушнависии кишварҳои ЭКО дар Тоҷикистон доир хоҳад гашт

Шоҳмансури Шоҳмирзо,шаҳри Теҳрон

Доктор Ҳуҷҷатуллоҳи Аюбӣ,Раиси Муассисаи фарҳангии ЭКО дар Намоишгоҳи хушнависии шаҳри Қазвини Эрон ин шаҳрро маркази хушнависии минтақаи ЭКО  унвон намуда афзуд: аз ин ба баъд дар ин шаҳр ҳамоишҳои хушнависӣ,намоиши осори ҳунармандони минтақа,давраҳои омўзишӣ барои шогирдон ба таври доимӣ барпо хоҳанд шуд.

Вай дар ин маросим эълом кард,ки дар моҳи сентябри соли ҷорӣ дар шаҳри Душанбе Намоишгоҳи байналмилалии хушнависии кишварҳои ЭКО баргузор мегардад.Ба гуфтаи доктор Аюбӣ ин намоишгоҳи дуҳафтаина дар шаҳрҳои Душанбе,Хуҷанд ва Кулоб баргузор хоҳад гашт ва дар он осори хушнависии кишварҳо ба намоиш гузошта хоҳанд шуд ва дар чорчўби

Сомонаҳои тоҷики афзоиш меёбанд.

Ба номи Худованди ҷонофарин,

Ҳакими сухан дар забон офарин.

Худованди бахшандаи дастгир,

Карими хатобахши пўзишпазир.

Бо чунин абёти огозин огоз гашт боз як сомонаи точики бо номи “Куръон” аз тарафи  торнигорандаи точикистонии мукими Чумҳурии Исломии Ирон бародари азизи мо Одинамуҳаммад,ки феълан дар ин сарзамини фарҳангҳову тамаддунҳо дар масири тадрису омузиш карор дорад.

Мухтасар лангари назар меандозаем ба гузаштаи у.

Одинамуҳаммад

Одинамуҳаммад 1 феврали соли 1987 дар деҳаи Худгифи Офтоби ноҳияи  Мастчоҳи устони Сугди Чумҳурии Тоҷикистон чашм ба олами ҳасти кушодааст. Баъд аз ҳатми литсейи 1 ба Филлиали Хуҷандии Донишгоҳи Давлатии Тоҷикистон (ХФТУТ) дохил шуда,

Комил Ёдгор-мусаввири моникалам.

Ба муносибати 60-солагии Рассоми мардумии Тоҷикистон Комил Ёдгор дар Осорхонаи миллии ҷумҳурӣ ба номи Камолиддини Беҳзод намоиши осори ҳунарии ў баргузор гардид. Ин бахонае шуд то рокими ин сутур чанд чумлае рочеь ба хаёт ва фаолияти мусаввири моникалами точик Комил Ёдгор ироа намоям.

Эшонхо сомонадор шуданд.

Сомонахои точики афзоиш меёбанд.

Интернетро бояд бузургтарин сомонаи чахони донист,ки то кунун ба дасти инсон тарохии мухандиси шудааст.

Бо густариши рузафзуни фановарихои технулучи ва  интернети сомонахои навину тозае низ пайдо шуда истодаанд,ки бешак дар пур намудани фазои чи иттилооти ва чи ичтимои накши муассире мебозанд. Интернет дар хаёти чи гузашта ва имрузи  башарият ба масобаи як шабакаи чахоност, ки хазорон корбаронро  бо ахдофу макосиди гуногунзамина гирди хам овардааст ва агар онро аз як тараф шабакаи иттилоттрасони номем аз суи дигар метавон онро чун  василаи васлкунандаи милиён одамхо номид. Ва чи абсо мувафаккиятхо ва дасёбихост, ки башарият тавассути корбурди ин шабака ноил гашта. Ва ин шабакаи чахони бидуни тардиде дар хаёти имрузи инсони модерн таьсироте ворид карда, ки ба чахонбини ва инсонбинии у асос мегузорад. Милиёнхо одамони гуногунзабону мухталифмилал имкони дастраси ба хар гуна иттилоотро, ки хадамоти чустучуии Google ё дигар хадамотхои интернети фарохам меоварад, дошта бошанд ва дар хар заминае маьлумот ва иттилооти дилхохро ба даст оваранд.

Зарбаи «Нокдаун»-и Сафорати Узбакистон ба Точикистон

Чанде кабл тибки иттилои сомонаи  Озоди гурӯҳе аз занони фаъоли тоҷик, дар назди сафорати Узбакистон дар Душанбе ҷамъ шуда, хостори боз намудани роҳҳо, қатъи муҳосираи иқтисодии Тоҷикистон ва ба ҳолати одӣ баргаштани муносиботи ду кишвари ҳамҷавор шудаанд.

Аммо мақомоти сафорати Узбакистон дар Душанбе нахостанд бо ин гурӯҳи занон мулоқот ва муроҷиъатномаи онҳоро қабул кунанд. Оё  ин муносибати макомоти сафорати Узбекистонро коршиносни точик чу гуна арзёби мекунанд? Ва оё рисолати сафоратхонахо дар хар давлате хоса руи чунин масьалахои пешомада дар чист.?

سهراب در سپهر شعر تاجیک

شاه منصور خواجه اف

بعد از مرزبنديهاي‌ مصنوعي‌ ميان‌ سه‌ كشور فارسي‌زبان‌ ايران‌، تاجيكستان‌ و افغانستان‌، روابط‌ فرهنگي‌ و ادبي‌ گسسته‌ شد و حلقه‌هايي‌ كه‌ قرنهاي‌ متمادي‌ اين‌ مردمان‌ را به‌ هم‌ وصل‌ مي‌كرد، از هم‌ پاشيد. اين‌ جدايي‌ و دور ماندن‌ها، به‌ويژه‌، بر روابط‌ ادبي‌ اين‌ كشورها اثر منفي‌ و جبران‌ناپذير گذاشت‌، تا جايي‌ كه‌ برخي‌ محققان‌، اين‌ فرهنگها را جدا از هم‌ و زبان‌ آنها را به‌ سه‌ زبان‌ متفاوت‌ فارسي‌، تاجيكي‌ و دري‌ تقسيم‌ كردند. گويا اين‌ سه‌ زبان‌ هيچ‌ ربطي‌ با هم‌ ندارند و هر كدام‌ بر سر خود جداگانه‌ و علي‌حده‌اند. درحالي‌كه‌ ايراني‌ و تاجيك‌ و افغان‌، اشعار رودكي‌ و مولانا و خواجه‌ حافظ‌ را يك‌ گونه‌ مي‌خوانند و درك‌ مي‌كنند.

Донишманди тоҷик узви « Гурўҳи шеъру адаби Муассисаи фарҳангии ЭКО» интихоб шуд

Профессор Мирзо Аҳмадзода, муҳаққиқ ва устоди Донишкадаи омўзгории ба номи Садриддини Айнии шаҳри Душанбе ба унвони намоянда аз Тоҷикистон узви «Гурўҳи шеъру адаби Муассисаи фарҳангии ЭКО» интихоб гардид.Ин гурўҳ дар аввалҳои моҳи майи имсол таъсис шуда , Раиси он доктор  Маҳдии Муҳаққиқ ,донишманди саршиноси Эрон мебошад ва дар ин гурўҳ шахсиятҳои саршиноси адабии Эрон, ҳамчун доктор Алии Равоқӣ ва доктор Озар шомил мебошанд.

Оё мо ниёзе ба Порлумон дорем?

Дар холе, ки мавзуи кулли расонахои чи хатти ва чи электронии точики таи чанд мохи ахир асосан ба масоили умда ва доги рузе чун боздошти вагонхои Точикистон дар каламрави Узбекистон, пулаки шудани рохи Душанбе-Чанок ва албатта нооромихо дар кишвари хамсоя ишора мекард ва гуфтан метавон мучиби нигаронии шадиде дар чомеа гаштааст, Порлумони кишвар нисбат ба ин масоил бетафовут буд ва хомуширо ихтиёр намуд. Бо интихоби Шукурҷон Зуҳуров, ба мақоми раиси Маҷлиси Намояндагон, ки шахсияти чадиде барои Порлумон махсуб меёбад бисёриҳо, бар ин бовар буданд, ки бехбудие дар Порлумон эчод хохад шуд. Тибки назари коршиносон Порлумон кудрати дигар ва тагйир намудани самти зиндагии мардумро надорад. Ва ба гуфти аксар тахлилгарони точик Порлумон ва вакилони он танхо ба хостахои худ расидаги меккунанду халос. Магар мояи тааҷҷуб нест вакте мебини вакилони сокиту хомуши Порлумон, ки намояндаи ин ва он минтақа ва созмони сиёсӣ дар ниҳоди олии қонунгузории кишвар мебошанд, нисбати ташвишхо ва нигаронии мардум аз ину он масоил мухри хомуши бар лаб мениханд ва сукутро ихтиёр мекунанд?

Буҳрони бесаводи Тоҷикистонро мехурад…?

Имруз ҷомеъаи башар бо шахсони босавод хеле эҳтиёҷе дорад, аз ин раванд ҷумҳурии мо низ бояд таъмин бошад, бо ҳамин сабаб тасмим гирифтем, ҳарфе гуфта бошем оиди савод, ва саводомузии имруза. Маҳфи нест, ки имруз савияи дониш, донишандузи дар кадом поя карор дорад. Аксар соҳибназарон бар ин боваранд, ки анкариб 50-60 фисади ҷомеаи Тоҷикистонро бесаводон ташкил мекунанд, аммо ин танҳо фарзия ва тахминест, ки коршиносон иброз намудаанд чун саводи мардумро наметавон бо тарозу баркашид. Таасуфовараш ин аст, ки агар 50 фоизи мардуми ҷомеаро босаводон ташкил кунанд ҳам, мунтаҳо анкариб 25 фисади ин табаа дар хориҷ аз кишвар дар куи муҳоҷират зиндаги доранд ва ногузир саҳиманд дар рушду пешрафти ҷомеаи беруна.

Таҳоҷуми фарҳанги ғарби

Ҳарҷанд, ки сари ин мавзуъ, ки дар вокеъ яке аз масоили доғи руз дар Тоҷикистон маҳсуб меёбад, навиштаанд ва бисёр гуфтаанд, аммо банда низ чун як нафар  фарзанди ин хоку бум намтевонад нисбати ин масъала бетараф бошад ва моилам то чанд андешаи худро оиди ин масъала руи саҳфа орам.

Имруз дар Тоҷикистон раванди ҳаёти сиёсию ҷамъиятии ба вижа ҷавонон-ин кишри пешбарандаи ҷомеа халалдор аст.Ва дар ин табааи ҷомеа як нав вобастагию мутеъи ва пайрави ба тамоилоту падидаҳои ноҷояву ношоями фарҳанги бегона  дида мешавад, ки чи ҳукумат ва чи мардуми оддиро ба ташвиш овардааст.Албатта омилҳое, ки дар пешрафту рушди ҷомеа метавонанд, садду монеаҳо эҷод намоянд, ниҳоят афзунанд,аммо дар ин навишта танҳо ангушти ишоратро ба суи ана ҳамин пайравиҳо ва омили калиди,ки монеъа ба пешрафт аст, мекашем.Ва метавон якин буд, ки ин омили монеаи рушду пешрафт ин  надоштани идеологияи миллию фарҳанги мебошад, ки муҷиб гашта то теъдоди аъзаму кабири ҷавонони тоҷик ба фарҳанги кишвари бегона ру оранд.

Хеле дарднок ва таассуфовар аст, ки ҷавонони Тоҷикистон ба ҳаёту рафтору гуфтор, тарзи либоспушиву ҳатто саломкунии  ғарбиҳо таклид мекунанд.Бехабар аз он, ки ин гуна зистанҳо ва буданҳо марбути мо нест ва ҳаргиз буда ва ё шуда наметавонад.Албатта мо даъвои онро надорем, ки гуё  ғарбиҳо аз табиати инсоният берунанду ҳайвонсифат умр ба сар мебаранд.На, агар  аз як тараф ин “навовариҳо ва туҳфаҳо”-и  Ғарб ба мамолики ҷаҳон бошад аз тарафи дигар ин ҷурму иштибоҳи худи ҷавонон аст, ки танҳо самтҳои манфии ҳаёти  ғарбиҳоро пайрави мекунанд ва бо ин амал доғҳое дар пироҳани тозаи фарҳанги хеш мениҳанд

Омилҳо ва сабабҳо

Яке аз сабабҳо ва омилҳое, ки имруз кишри ҷавони кишвар ба усули таклидкори ба фарҳанги аҷнаби руй мекунанд, ин аз ноогоҳ будани ҷавонон аз ҳадафи аслии худи онҳост.Онҳо барномае барои фардо тарҳрези накардаанд.Онҳо дар ҷаҳоррoхи зиндаги карор доранд ва ба кадом су ру ниҳодандро ангор намедонанд, аз ин ру мераванд ба масири гумномию бенишони, ки ин ҷодда мекашонад эшонро ба суи фаслшавию дури аз асолату фарҳангу тамаддуни хеш.

Охир чаро мо аз пешрафту таракиёти иҷтимоию иктисодии онҳо пайрави накунем? Чаро мо аз паи роҳҳову усулҳои муваффакияту комёбии онҳо наравем? Охир чаро чашми мо чунин самтҳои мусбиро наменигарад? Бубинед, он гуна , ки ҳар давлат конуну карорҳо ва сиёсати ҷудогонаи худро дорад, ҳар миллат низ арзишу вижагиҳои миллии худро соҳиб аст ва мо наметавонем усули идеалогияи давлату миллати дигареро дар ҳаёту зиндагии худ пиёда намоем.Чаро инро ҷавонон дарк намекунанд.Он фарҳангу тамаддуни оламгире, ки мо соҳибем, эшон надоранд, он китобе,  ки мо хондаем эшон нахондаанд. Чунончи раиси чумҳури Тоҷикистон Эмомали Раҳмон дар як суханронияш зикр карда буд: “Нусха кардани демократияи  Ғарб ба дарди мо намехурад”.Мо бояд ҳадафи худ, идеологияи худ ва тарзи зиндагии худро дар асоси чаҳорчубаи урфу анъаноти миллии худ тахия намоем. Хотирнишон бояд намуд, ки вакте миллатҳо бо ҳамдигар иртибот ҳосил мекунанд, аз ҳамдигар чизҳое мегиранду ба ҳамдигар чизҳое медиҳанд. Яъне як нав ба истилоҳ доду ситоди маънави сурат мегирад. Аммо имруз он гуна , ки мо мушоҳида мекунем, чунин нест дар байни миллали  Ғарбу Шарк. Имруз  Ғарб дар бархурд бо мо ё ки баръакас Шарк дар бархурд бо  Ғарб чи масоиле фаро гирифтаанд!

Миллатҳои таъсиррасон ва таъсирпазир

Бубинед миллате, ки аз лиҳози тамаддуни, фарҳанги, фикри, анъанави кавитар аст ҳамеша камтар таъсир мепазирад ба миллате, ки аз ин арзишҳо ба пурраги бархурдор нест бештар мутаассир мешавад. Ҳарчанд, ки мо аз лиҳози иктисоди дар радифи поёнтарин карор дорем аммо наметавонем Тоҷикистонро аз лиҳози фарҳангию тамаддунию фикри камтар шуморем. Агар боре ба замони мози назари хирадмандона биандозем,  хоҳем дарёфт,  ки миллати тоҷик ва форстабор аз бузургтарин миллатҳои замон маҳсуб меёфт ва  ҳануз чунин аст ва чи басо масоилест, ки  Ғарб аз мо омухтааст. Ба андешаи ман таклид ба як фарҳанги бегона ин заифию ноогоҳбудани моро аз асли хеш нишон медиҳад.Агар дар он роҳе, ки мо меравем чоҳ карор дошта бошад, ҳаргиз ба он роҳ гузаре намекунем, ва фикр мекунам агар мо аз ки будани хеш вокиф бошем он гоҳ чунин таклидҳову вобастагиҳо нахоҳад буд. Ба ҳами ин боз худи мо ҷавонон мукассирем, ки хештан нашносем.

Имруз идеологияи  Ғарб бо пурзур ва кави  намуданди таъсиру кувваи худ дар ҷаҳон бо воситаи оинаи нилгун, радио, ҳар гуна барномаҳои таблиготиву ташвикоти, фиттаҳои гуногуни садо ва симои, шабакаи ҷаҳонии Интернет, хар гуна кумакхои башардустонаю созмонхои чамьиятию байналхалки ва дигар воситаҳо ба ҳаёти ҷомеаи ҳар кишваре ҳуҷум мекунад ва кишваре ё худ миллате, ки аз лиҳози фарҳангиву тамаддуни заиф аст, курбони ин ҳамлаҳо мегардад.

Суоле матраҳ аст, ки чаро  Ғарб айни змон дар баробари ин зуҳуроташ аз фарҳанги мо чизеро пайрави намкеунад? Ва чаро барои мисол як зани аврупои либоси миллии тоҷикиро дар шаҳри худаш ба бар намекунад? Чаро ва чароҳои дигар.Албатта ин аз он сабаб аст, ки ишон аз ки будану куҷо рафтани хеш то андозае иттилоъ доранд. Дар мо бошад, ҳама гурусначашмону кутаҳандешонем ки бо як чашмбарҳамзадан шефтаву шайдои “дастовардҳо”-и  Ғарб мешавем. Аммо хотирнишон бояд кард, ки  Ғарбиҳо дар гузашта аз мо шаркиҳо бисёр пайравиҳо мекарданд ва бисёр чизҳо аз бар намудаанд. Ғарб  бо адабу фалсафаи шеъру ирфон ва афкори ҳакимонаю андешаҳои хирадмандонаи нобиғагони Шарк пайрави мекард ва албатта баҳраҳо низ бурдааст.

Анҷомсухан

Хуб, ба ҳар сурат имруз ҷавонони кишварро зарур аст, то дар бархурд мо фарҳангу олами  Ғарб бомулоҳизаву боандеша бошанд ва зуд шефтаву дилдодаи он нагарданд.Мо метавонем, ки дар бархурд бо фарҳанги  Ғарб масоили маънави ва фарҳангии чун озодии сиёси ва ҳукуки фарди ва ҳикмати илмию иктисодии милли ва дигар улуми назариву дигар заминаҳоро, ки имруз  Ғарб аз мо хеле пешсаф мебошад, пайрави кунем. Агар чунин намоем, ман якин мешуморам, ки ҷавонони мо кувваи хубе дар пешрафти кишвар хоҳанд гардид ва шояд аз дигар ҷавонони ҷаҳон тафовут намоянд.Сад дарегу ҳасрато, ки ин навиштаҳо  шояд дар аввал ба гуши ҷавонон даромада таьсире бирасонад аммо, соате нагзашта аз гуши дигари онҳо хорич мешаванд ва ин навиштахову ин дардхо барои хамеша руи саҳфаи испеди рузнома мустаккар мешаванд.Чи хуб буд агар ин навишта заррае ба худшиносию бедории ҷавонон мусоидат менамуд ва таконе ба худии эшон медод то бингаранд ва бидонанд, ки кистанд ва ба куҷоҳо роҳиянд!

Худгифи Соя

Aзияти мухочири мусалмони точик тавассути пулиси Руссия

Акс аз сайти islam.ru гирифта шудааст.

Дусти арчманди мо Одинамухаммад хабаре навишта дар мавриди азияти мухочири мусалмони точик тавассути пулиси Руссия бо такя ба навиштаи сайти islam.ru ки онро манзур мегардонам.

Зарбу шатми муҳоҷири мусалмон тавассути пулиси Руссия эътирози ҷамъияти мусалмони Руссияро дар пай доштааст. Ба навиштаи сомонаи интернетии islam.ru шоми рўзи 19 август ду нафар аз пулиси минтақаи Домодедово шаҳри Маскав, дар ҳоле, ки таҳти таъсири маводи алкулӣ ё маводи мухаддир қарор доштанд, як тан аз муҳоҷирини мусалмон бо номи Файзали Савлатов Зумратович, ки шаҳрванди Ҷумҳурии Тоҷикисон мебошад, бо баҳонаи барраси ҳуҷҷатҳои иқоматиаш боздошт ва мавриди зарбу шатм қарор доданд. Вай пас ҳудуди севуним соат, ки таҳти таҳқиру тавҳин ва зарбу шатми афроди пулиси Руссия қарор дошт дар ҳоле, ки ҷароҳоти мутааддиде бар сару сурату соири аъзои баданаш ворид омада буд, муваффақ ба раҳоӣ аз дасти пулис гардида ба масҷиди минтақаи Домодедово муроҷиа кард. Дар пайи вуқуи ин ҳодиса ҷамъияти ин бахши аз Руссия бо ибрози эътирози худ аз мақомоти интизомии Руссия хостори ин пулисҳо гардиданд. Борис Жуков яке аз мақомоти пулиси руси бо таъйиди иқдоми нажодпарастонаи авомили пулис, ваъдаи муҷозоти онҳоро дода аст.

Беш аз 5 милион муҳоҷири мусалмон дар дар Руссия ба сар мебаранд, ки аксари онон аз бархурди табъизомези пулиси Руссия шикоят доранд.

ҚОНУНМАНДИИ ҶОМЕЪА ВА ҲАСАНИ АСАДУЛЛОҲЗОДА ё илтиҷои кумак аз Президенти ҶТ

Бознашр аз нашрияи “Начот”

Қудуми мубораки моҳи шарифи Рамазонро барои мусалмонони кишвар муборак гардонад ва илоҳо файзи рўҳбахши хешро вориди қалби саршор аз муҳаббату ихлоси ҳамватанони азиз гардонад! Воқеан, дар ин моҳ ҳар як бандаи муъмин кўшиш менамояд, ки тавассути дуъову тазаррўъ, ба хусус иҷрои холисонаи аҳкоми шаръӣ ба Офаридгори хеш наздиктар шавад. Саховатпешагон ва ташкилотҳои хайрия дасти хайри хешро сўи фақирон ва мустамандону мустаҳиқин дароз мекунанд. Онҳо кўшиш ба харҷ медиҳанд, ки тавзеҳи закоти мол дар асоси фармудаҳои Ислом, зиндагии хешро пок нигоҳ доранд. Ин як масъалаи усулии Ислом аст ва сарватмандони ботақво онро бе ишораи кадом ҷонибе дар ин моҳ анҷом медиҳанд.  Яке аз усулҳои дигари исломӣ ин муомилоти мол бо ҳамтои хеш ва ё ҷониби дигар аст, ки дар Қуръони маҷид дар ин маврид рўшану возеҳ омадааст ва шариъати исломӣ ҳам онро аз рўи адл ва инсоф танзим кардааст. Миллиёнҳо одамон тибқи ҳамин талабот низоми иқтисодии хешро мечархонанд ва мусалмонони олам тўли беш аз 14 аср онро риоя мекунанд. Мусалмонони кишвари мо ҳам дар ин авохир ба дарки дурустии ин ҳарфи худовандӣ расидаанд. Парвардигори оламиён дар сураи Оли Имрон: 282 мефармояд: “Ай мўъминон, агар муъомала кунед бо қарз додан ба якдигар то мўҳлати муайяну муқаррар, пас бинависед онро ва бояд бинависад онро дар миёни шумо нависандае баинсоф ва саркашӣ накунад нависанда аз навиштан, чунончӣ омўхта аст ўро Худо бояд бинависад ва иншо кунад, қарздор ҳам бояд битарсад аз Парвардигори худ ва кам нанависад аз  он қарз чизеро. Агар қарзгиранда шахси бедониш ё нотавон бошад ё наметавонад иншо  намудан, бояд иншо кунад сарпарасти ў ба адлу инсоф ва гувоҳ гирад. Ин бо инсофтарин хукм аст назди Худо ва дурусттарин роҳ барои гувоҳӣ додан ва қарибтар аз он аст, ки ба шакку шубҳа гирифтор нашавед”.

Тавре дида мешавад, сураи муборака дар мавриди боинсофтарин ҳукм дар рўйи замин ишора мефармояд, ки ҳар як фарди мусалмон, новобаста дар кадом мансаб будан ва чӣ гуна наздикиву хешӣ доштан бо мақоми аввали давлат, бояд муқаррароти онро иҷро намояд, агар ба Худои хеш имон дорад ва аз мусалмон будан ифтихор.

Тоҷикистон тибқи Сарқонуни кишвар давлати дунявӣ буда, аҳкоми шаръӣ ба таври возеҳ дар ҳалномаҳои додгоҳ ҷой надошта бошанд ҳам, дар афкори ҷомеъаи мусалмонии мо ва муносибатҳои молӣ ба онҳо эҳтироми вижае зоҳир мегардад. Биёед рўҷўъ мекунем сари мақсад ва масъалае, ки мехоҳам паҳлўҳои алоҳидаи онро рўшанӣ андозам. Ва тавассути иншои хеш ба хонандагони арҷманди нашрияи “Наҷот” изҳор намоям, ки чӣ тавр роҳбари “Ориёнбонк” Ҳасан Асадуллоҳзода, бонкири нуфўздор ва обрўманди ҷумҳурӣ ва намояндагии ин бонк дар ш.Хуҷанд бар хилофи шариъат ва ҳалномаҳои додгоҳӣ амал намуда, талаботи дини мубини Ислом ва қонунро иҷро намекунанд. Дар ҳоле ки тибқи навиштаи баъзе расонаҳои хабарӣ эшон дар оянда яке аз номзадҳои  эҳтимолӣ ба мансаби президентӣ дониста мешавад. Мо фаҳмидан мехоҳем, ки оё шахсе ки аз талаботи шариъати исломӣ ва қонунҳо сарпечӣ мекунад, метавонад номзадии хешро ба мансаби президенти ҶТ пешниҳод намояд? Дар ҳоле ки қарзи ташкилоти худро ба як шаҳрванди оддӣ баргардониданӣ нест.

Қазияи мавриди назари моро, ки ҳоло болои он мехоҳем сўҳбат дошта бошем, аксари доираҳои огоҳи Тоҷикистон медонанд. Вале, мутаассифона, мақомоти ҳуқуқӣ нисбати афроди масъул, ки дар поймол намудани ҳуқуқи инсон даст доранд, мисли Ҳасан Асадуллозода ва роҳбари бахши хуҷандии Ориёнбонк дар вилояти Суғд, ҷаноби Идиев А. чорае намеандешанд. Дар муқобили банда “элитаи бонкӣ” қарор дорад ва ҳатто аз амалҳои ғайриқонунӣ истифода бурдан мехоҳанд. Қонуншикании онҳо аз соли 2004 то имрўз, яъне муддати беш аз 6 сол аст, ки идома дорад.

Моҳияти қазия ин аст: дар асоси ҳалномаи Додгоҳи иқтисодии вилояти Суғд аз 20.01.10 даъвои ҶДММ “Бахт”-и шаҳри Хуҷанд дар мавриди руёнидани  780395 сомонӣ аз суратҳисоби бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк ҳалли худро пайдо кардааст. Аммо беш аз 8 моҳ мегузарад, вале ҳеҷ не ки ҳукми додгоҳ мавриди амал қарор гирад. Агарчи масъулини Додгоҳи иқтисодии вилояти Суғд кушиш намудаанд, ки ҳалномаро амалӣ намоянд. Вале ҷониби муҷрим, бахши ҶСШК Ориёнбонк дар ш.Хуҷанд ҳалномаро иҷро карданӣ нест. Даҳҳо аризаи ман ба мақомоти додгоҳӣ ва прокуратура дар мавриди бадқасдона иҷро накардани ҳалномаи додгоҳи иқтисодӣ ва ҷиноят содир кардани масъулини Ориёнбонк дар асоси моддаи 363 КҶ ҶТ беасос рад карда мешавад. Вале онҳо дар суҳбатҳо руи рост изҳор менамоянд, ки ҳалномаи додгоҳ воқеан иҷро нашудааст, вале аз оғоз кардани парвандаи ҷиноятӣ нисбати роҳбарияти бонк метарсем, чунки ў ба Президенти ҶТ муносибати хешутаборӣ дорад.

Мавриди тазаккур аст, ки имрўз писари собиқ Прокурори генералии ҶТ-ро бо ҷурми тамаъҷўӣ ва дигар ҳолатҳои ҷиноӣ, ки прокурори ноҳияи Ҳисор буд, боздошт кардаанд. Ва ҳама дар ҳайратанд, ки чаро дар замони прокурори генералӣ  будани Б.Бобохонов, писари ў мавриди боздошт қарор нагирифт. Қазияи мо низ шабоҳат дорад ба гуфтаҳои боло. Бубинед, далели бебаҳс вуҷуд дорад ва ҳалномаи додгоҳ низ, аммо Ҳасан Асадуллоҳзода ҳамроҳ бо Идиев онро иҷро карданӣ нестанд. Онҳо хешро роҳат эҳсос мекунанд, ки гўё зери сояи Президенти ҶТ мўҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор доранд ва касе маҷоли талаб кардани ҳукми қонунро надорад. Чунин ба назар мерасад, ки агар мақомдори ҳуқуқие аз раҳбарияти Ориёнбонк иҷрои конунро талаб намояд, дер ё зуд аз вазифа барканор мешавад. Яъне масъала тарзест, ки гўё додгоҳу прокурорҳо зертобеъи Ориёнбонк бошанд. Агар ин тавр нест, пас ҳолати мавриди баҳсро чӣ тавр фаҳмем ва чаро ҳалномаи додгоҳ иҷро намешавад? Бо даҳҳо мактубу ариза ба прокурорҳои зинаҳои поёнӣ, Прокурори генералӣ ҷаноби Шерхон Салимзода ва Президенти ҶТ муроҷиъат намудаам, вале…

Пурсида мешавад, ки вақте ҳалномаи додгоҳ мавриди амал қарор намегирад ва бонк маблағи корафтодаро намедиҳад, чӣ тавр ин гуна идораи молӣ дар муносибат бо субъектҳои дохилӣ ва хориҷӣ ширкат менамоянд? Дар ҳоле ки 19 феврали соли 2004 бо ташаббуси бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк ва ризоияти ҶДММ “Бахт” иҷроиши ҳалномаи додгоҳӣ тағйир дода шуда, бо дар назардошти он ки ҷавобгар ҶСШК “Темурмалик”-и шаҳри Қайроқум ва даъвогарони дигар, аз ҷумлаи ҶСШК Ориёнбонк ва ҶСШК “Соҳибкорбонк”-и шаҳри Хучанд, ҶС “Сомониён”-и шаҳри Душанбе, ҶММ “Далер”-и шаҳри Чкаловск, корхонаи “Хозкултгалантерея”-и ноҳияи Ғафуров ва ҶММ “Бахт”-и шаҳри Хуҷанд мебошанд, аризаи бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк дар бораи тағйир додани тарзи иҷроиши ҳалномаи додгоҳӣ қаноъат кунонида шуд.

Моликияти давлатии дар баланси ҶСШК “Темурмалик”-и шаҳри Қайроқум буда, дар маҷмўъ бо дар назардошти варосати ҳуқуқӣ ба ҷои қарз ба баланси бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк гузаронида шудааст. Дар навбати худ бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк бояд тамоми ўҳдадориҳои ҶСШК “Темурмалик”-и шаҳри Қайроқумро оиди пардохт намудани маблағҳои қарзии он сари вақт иҷро мекард. Таъиноти мазкур ҳукми қонунӣ гирифт ва бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк ҳам таъиноти додгоҳро аз 19.02.2004 дар мавриди пардохти қарз гирифт ва дар муддати 3 моҳ бояд маблағи ҶДММ “Бахт”-ро пардохт мекард. Мўҳлати семоҳа 19.05.2004 сипарӣ шуд ва ҶДММ “Бахт” борҳо такроран ба Додгоҳи иқтисодии вилояти Суғд ҷиҳати мусоидати бозгардонии маблағи қарзӣ аз ҷониби ҷавобгар, бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк муроҷиъат намуд, аммо ҷавобгар ўҳдадории худро оиди бозгардонии маблағ ба миқдори 390 ҳазору 395 сомонию 50 дирам иҷро накард. Ва тўли ин муддат аз ҷониби бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк ба ҶДММ “Бахт” зарари калони моддӣ расонида шуд. Бо таваҷҷўҳ ба поин рафтани қадри пули миллӣ ва боқӣ мондани маблағи мо дар бонки мазкур тўли 5 сол ва ҷамъи фоизҳои дигари молӣ дар маҷмўъ 1 миллиону 163 ҳазору 377 сомонию 60 дирамро ташкил медиҳад. Бо гузаштани корхона ба тобеъияти филиали бонк, маблағи қарзии моро аз рўи шартнома ва  дар асоси мактубҳои бонк, ки ба додгоҳ пешниҳод намудаанд ва аз номи филиали бонки Лаълбеков П ва Ҳайдаров А, ки ба ҳамаи субъектҳои дигар ваъда дода буданд, ки бо гузашти иҷроиши ҳалномаи додгоҳӣ, маблағи моро пардохт менамоянд. Аммо ин кор сурат нагирифт. Ба ҷои пардохти қарзи хеш филиали бонк роҳи гумроҳкунӣ ва фиреб додани моро пеш гирифтааст. Бинобар ин даъвои филиали бонк, ки аз ЧДММ “Бахт” қарздор нест, асос надорад ва инро ҳалномаи додгоҳӣ исбот кардааст. Дида мешавад, ки роҳбарияти бонк ва кормандони он Лаълбеков Панҷшанбе Қаландарович, Аскаралӣ Ҳайдаров ва дигарон тибқи фармудаи сураи Оли Имрон “кару гунг набудаанд”, забонро медонистанд ва барои ба мақсадҳои нопоки худ расидан ба додгоҳ аҳду паймон бастаанд. Ва пас аз кашида гирифтани амвол ва бознагардонидани он, фиреб ва дурўғгуиро пеш мегиранд, ки Худованд онҳоро дар моҳи шарифи Рамазон  иншоаллоҳ намебахшад.

Имрўз барои ҳимояи ҳуқуқ ва гирифтани маблағи ҳалоли худ, ки ба таври тўлонӣ ва ғайриқонунӣ дар Ориёнбонк “маҳфуз” аст, талош дорам. То ин муддат ба як қатор корпусҳои дипломатии муқими Тоҷикистон, сохторҳои ҳуқуқӣ ва ҷомеъаи шаҳрвандӣ муроҷиъат намудаам. Манзур аз гуфтаҳо ин аст, ки дар давлати ҳуқуқбунёд ва демократии мо рўирост шахсоне, ки ба ҷаноби Президенти ҶТ наздикӣ ва хешутаборӣ доранд, қонунро поймол намуда, ҳалномаи додгоҳиро, ки аз номи Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон мешавад, иҷро карданӣ нестанд ва маълум ҳам нест, ки ин ҳолат то кай давом мекунад. Дар ягон давру замон ва низоми давлатдорӣ ҳолате ба ёд намеояд, ки қарздор аз додани қарз сарпечӣ карда бошад. Шариъати исломӣ ҷиддияти муомилоти молиро дар ҷомеъаи мусалмонӣ таъкиди ошкор кардааст, аз ин хотир қарзро то қиёмат гуфтааст. Дар сураи Оли Имрон: 281, 282 омадааст: “Агар қарздор ночор бошад, пас лозим аст мўҳлат додан ўро то мол ёфтан ва тавонгариаш ва хайрот кардани шумо беҳтар аст, агар медонед. Ва битарсед аз он рўзе, ки бозгардонида шавад дар он рўз ба суйи Худо, пас пурра дода шавад подоши амалу кирдори ҳар шахс ва мазлум нашаванд”.  Банда, агар медонистам, ки қарздор дар шахси Ориёнбонк нотавон ё ночор аст, то мол ёфтан ва ё ғаниву тавонманд шудани он ба ў мўҳлат медодам ва хайрот мекардам. Аммо мебинам кор баръакс аст ва он ҷониб солҳо боз фаъолияти хешро бо роҳи фиреб пеш мебарад, ки ин василаи ҳаром дар пардохти моҳонаи кормандонаш низ бетаъсир нест. Чунки дар он ҷабру ситам ҷой дорад ва банда яке аз мазлумонам. Агар ҳалномаи додгоҳиро Ориёнбонк ва роҳбарияти он иҷро намекунад ва ҳукми шариъати исломиро низ ба эътибор намегирад, мо танҳо ҳушдор медиҳем, ки бояд аз рўзи ҷазо дар пешгоҳи Офаридгор битарсанд, ки охируламр ин қарз ба молики хеш баргардонида мешавад, мо ба ин имон дорем. Дар он рўз дигар касе додраси ў нест, ҳатто қудратмантарин нафари кишвар. Дар он рўз ҳама мўҳтоҷи кўмак қарор доранд ва ин Худованд аст, ки ҳарфи ҳақ, иқдоми ҳақ, тасмими ҳақро аз ботил ташхис мекунад ва ҳар касро дар ҷойҳои маълум мефиристад.

Ҳоло хонандагони мўҳтарами нашрияи “Наҷот”-ро мехоҳам ба мўҳтавои яке мактубҳои ба роҳбари давлат, мўҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ирсол доштаи хешро, ки то ҳол посухе дарёфт накардам, манзури шумо намоям. Бихонед онро ва қазоват кунед:

Муҳтарам Ҷаноби Олӣ!

Шуморо кафили ҳуқуқҳои шаҳрвандони кишвар медонем ва эътироф дорем. Шуморо президенти кишвар интихоб намудем ва Худо хоҳад бори дигар интихоб менамоем. Аммо баъзан ҳайрон мешавем, ки чаро ба доди интихобкунандаи худ, шаҳрванди оддии кишвар намерасед ё ин ки муроҷиъати мо ба Шумо намерасад?! Барои мисол, мардум агар аз бонке қарздор шаванд, ин бонк тамоми молу амволи онҳоро кашида мегирад. Вале бонки шинохтае имрўз қарздор шудааст ва василаи бозгардонии қарз барои шаҳрванд мавриди иҷро қарор намегирад, дар ҳоле ки он ҷониб бояд ҷавонмардона қарзро бармегардонид. Чаро мақомоти алоҳида атрофии номи Шумо гап мекунанд, ки ин бонки Ҷаноби олист ва қарзи касеро намедиҳад? Сабаби мавриди иҷро қарор нагирифтани ҳалномаи додгоҳ низ маҳз ҳамин ҳолат аст. Масъулини бонк чӣ густохие хоҳанд, ҳамонро раво мебинанд ва касе онҳоро водор карда наметавонад, ки тибқи қонун амал намоянд. Ман чандин маротиба ба прокуратураи шаҳри Хуҷанд,  прокуратураи вилояти Суғд ва Прократураи генералии ҶТ муроҷиъат намудам, то дар мавриди иҷро нашудани ҳалномаи додгоҳ ва дар асоси моддаи 363 Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон чораи амалӣ андешанд. Аммо онҳо гўё барои он ки Шумо, Ҷаноби Олӣ хафа нашавед, ин амалро иҷро карданӣ нестанд.

Муҳтарам Ҷаноби Олӣ! Ман як шаҳрванди оддӣ, сокини шаҳри Хуҷанд мебошам, вале намефаҳмам, ки чӣ гуноҳ дошта бошам, ки Ориёнбонк манро фиреб дода, қарзамро доданӣ нест. Чӣ кор кунам, ки адолат барқарор шавад, ба куҷо муроҷиъат намоям?! Шумо Президенти кишвар ҳастед ва кафили ҳуқуқҳои мо, аз ин хотир ба Шумо муроҷиъат мекунам. Ман имкони онро надорам, ки аз наздик бо Шумо вохўрам ва мушкилоти мавҷудро ошкоро бигўям. Дар тамоми сафарҳо ва сўҳбату мулоқотҳои Шумо дар манотиқи кишвар ҷуз маддоҳон афроди дигаре ҷои по пайдо намекунанд. Ман аз беэҳтиромии қонун, аз он ки ҳалномаи додгоҳ аз номи Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон мешавад, вале мавриди иҷро қарор намегирад, дилам месўзад. Дар мавриде садо баланд мекунам, ки 2-3 нафар шахсони мансабдори бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк на қонун, на ҳалномаи додгоҳ ва на сиёсати Шуморо ҷиҳати дастгирии соҳибкорони ватанӣ иҷро карданӣ нестанд. Мо, соҳибкорон гузаштем аз баҳри ин гуна дастгирии бонкҳо. Танҳо пули худро талаб мекунем, ки бонк ғайриқонунӣ онро солҳо боз “нигоҳ” медорад. Бонкҳо агар ҳадди ақал ҳалномаҳои додгоҳро иҷро мекарданд, ин маънои дастгирии сиёсати Шуморо дошт, вале мутаъассифем аз он ки баръакси онро мебинем. Хоҳиш мекунам ва бовар дорам, ки бо расидани паём тавассути ВАО дар нисбати шикояти мо чораи амалӣ меандешед ва бо ин васила умедҳоро дар мавриди низоми ҳуқуқбунёдии давлат тақвият мебахшед.

ҶАНОБИ ОЛӣ,

ПРЕЗИДЕНТИ

МЎҲТАРАМИ ҶТ!

Агар дар давлати мо ҳукми қонун барои нафаре амал кунад ва барои дигаре не, инро чӣ гуна фаҳмем?! Хоҳиш мекунам мустақим посухам диҳед ва онро ҳаволаи дастгоҳи иҷроияи Президенти ҶТ накунед. Агар қонун ҳаст, агар Шумо кафили ҳуқуқҳои мо ҳастед ва манфиъати мардуми оддиро ҳимоя намоед, ёрии хешро дареғ надоред, то ин ки аз бонки қарздор маблағҳои худро дар асоси қарори додгоҳ гирифта тавонем, на ин ки сарсону саргардон ба навиштани аризаву шикоятҳо машғул шавем. Мо ба ин фикрем, ки дар давлати ҳуқуқбунёд адлу инсоф ҳоким аст, на ҷабр ба мазлумон ва ҳеҷ касе ҳуқуқи роҳбари давлатро ба худиву бегона тақсим кардан надорад. Президент сарвари давлат аст ва ҳомии ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон.

Роҳбарияти бахши хуҷандии ҶСШК Ориёнбонк дар мавриди мушкили матраҳ шуда маълумоти комил дорад, аммо аз бечорагӣ ва мазлумии мо истифода карда ҳалномаи додгоҳро иҷро намекунад ва мақомоти ҳуқуқӣ ҳам дар муқобили онҳо дасткутоҳӣ нишон медиҳанд. Дар давлате, ки дар радифи он мафҳуми ҳуқуқбунёд омадааст, ҳолати мазкур беэҳтиромӣ ва беэътиноиро нисбати ин гуна мафҳумҳо эҷод мекунад. Дар кишваре, ки президенти он тақозо аз дастгирии сохибкорӣ мекунад, вале аз ҷониби масъулини бонкҳо бархўрди дигаре ба мушоҳида мерасад, оё институти президентӣ нуфузи хешро аз даст намедиҳад? Ба ҳар ҳол боз ҳам ба хиради Шумо, фардои дурахшон, тантанаи қонунмандӣ ва адолат дар кишвар ва барқарории комили талаботи моддаи 64 Конститутсия (Сарқонуни) ҶТ: “Президент кафили конститутсия ва қонунҳо, кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандон мебошад”, бовар дорем.

Иншо намудани паёми хеш ба ин тарз эҳтиром қоил шудан ба арзишҳои конститутсионии кишвар аст ва ба ин боварам, ки дарди аслии ҷомеъа аз суи мақомоти иҷроияи зидахли ҳукумат ба Шумо расонида намешавад. Ҳоло моҳи шарифи Рамазон бо файзи гуҳарбори хеш меҳмони хонадони фард-фарди мусалмон аст ва шефтагони хешро масрур месозад, боз ҳам аз даргоҳи Раббулъиззат талаби дуъо дорем, ки бо лутф ва марҳамати хеш зиндагии осуда ва муносиб ба қалбҳои бандагони хешро бароварда созад. Омин!”

Дар охир муроҷиъате дорам ба шаҳрвандони мўҳтарами кишвар. Банда, дарди хешро ба он хотир рўи сафҳа овардам, ки ин гуна ҳолатҳо истисноӣ нестанд ва ҳолатҳои сангинтар аз ин ҳам ҷой дорад. Аз ин хотир хоҳиши ин ҷониб он аст, ки мусалмонони кишвар баъди мутолиъаи матлаб посухи хешро дар мавриди мавқеъгирии банда ва дар умум вазъияти қонунмандии ҷомеъа ба нашрия ирсол медоранд. Наход Ориёнбонк муддати 6 сол маблағеро ба миқдори 800 000 сомонӣ бо роҳи фиреб “нигоҳ” дорад, аммо ниҳод ва ё қудрати дигари ҳуқуқие набошад, ки онро дар ҷои хеш шинонад. Агар ин тавр аст, пас бояд қонунҳои мавҷудро сарфи назар кунем ва амалҳои раҳбарияти Ориёнбонкро “қонуни ягона” донему зери иродаи он ба сар барем. Пешниҳоди банда сангин аст, вале натавонистам аз воқеияти рўз хешро дур бигирам. Бо умеди пирўзии ҳақ алайҳи ботил.

Н.П.Махкамов,

роҳбари ҶДММ “Бахт”

Нигохе ба хаводиси 11/09

Пас аз чанд рузи дигар аниктараш дар таьрихи 11.09.2010 Иёлоти Мутаххидаи Амрико ва мардуми ин кишвар 9 -умин соли хамлаи терористхоро ба ёд хохад овард ва ёде аз курбоншудагони ин ходисаи барояшон бузурги таьрихи хоханд кард.Нигоранда (Ф.А) бо такя ба баьзе манобеь ин матлабро омода намуда аст.Дакикан 9 сол пеш дар таьрихи 9 сентябр дар соли 2001 бумбгузороне (гуё) аз гуруххои терористии Ал-Коида дар хавопаймохои мусофирбар худро курбони хамла ба ду бинои бузурги Маркази Тичории Чахон намуданд.Хавопаймохо худро ба ин ду бурчи дукулаии Маркази Тичоратии Чахон дар шахри Нию Ёрк заданд.Дар натичаи ин ду бархурд хамаи мусофирон ба хамрохи иддаи бисёре ки аз сохтмонхо хузур доштанд, кушта шуданд.Хар ду сохтмони азиму бузург баьд аз тахминан ду соат ба таври комил тахриб гаштанд ва албатта осебхои зиёде ба сохтмонхо ва бинохои атроф заданд.Гурухи хавопайморабоён инчунин хавопаймои савумро ба Пентагон, вокеь дар Вирчиниё заданд, аммо хавопаймои чахорум ба максади худ нарасида ба замине наздики Шенксвил вокеь дар иёлати Пенсилвания сукут кард.Ёдовар мешавем,ки вокуниши асосии Амрико ба ин хамалот огози чанг алайхи тероризм ба Афгонистон ва аз кудрат барканор кардани Толибон ва хамчунин тасвиби тархи “Конунин механпарастии Амрико” буд.Холо бубинем ки ин хамла чи хисоротеро эчод намуд ва чи гуна ду бурчи бузурги дугоникхо дар оташ махв гаштанд.Се сохтмон дар Маркази Тичорати Чахони тахриб шуданд:
1) Бурчи чануби WTC 2(дар соати 9:59 баьд аз 56 дакика оташсузи фуру рехт.
2) Бурчи шимоли WTC 1 дар соати 10:28 баьд аз 102 дакика оташсузи фуру рехт.
3)Бурчи шумораи 7 дар соати 5:20 фуру рехт.
Хамчунин як хавопаймои Боинг757 шикрати Американ Эйрланз дар соати 9:37 субх ба вакти махалли бо сохтмони Пентагон дар Вошнгтон бархурд кард ва боиси тахриби бахше аз он шуд.
Теьдоди талафот ва кушташудагон дар хамлаи терористон дар мачмуь 2992 нафар ё 2993 нафар ё 2998 нафар кушта шуданд. Дар змаони вукуьи ходиса хади акал 16 хазор нафар дар махалли кор буданд ки ба сурьат худро начод доданд, аммо беш аз 6291 нафар мачрух шуданд.
Вакте,ки рокими сутур дар соли 2007–2008 дар Амрико ва дар хамин иёлати Ниё Ёрк хузур доштам, фурсате даст дод то ба хамин махaли вукуьи ходисахои соли 2001 биравам.Вокеан манзараи ачибе дошт ончо. Аз фурсати ба даст омада истифода карда чанд аксе гирифтам. Бояд арз намуд, ки хар як амрикои хоса ниё ёркихо хотироте талх ва сард аз ин ходисаи талхи таьрихи доранд ва онро бузургтарин амалиёти терористи дар таьрихи Иёлоти Муттахида медонанд.Холо дар зер чанд аксе пешкаш мешавад.

Руйхати курбоншудагони 11/09//2001

Нию Ёрк-маркази вукуьи ходиса

Руди Ходсун дар иёлати Нию Ёрк

Кахрамонони мохи Септембер

Маркази Тичории Чахон,Нию Ёрк.

Ва ин хам ман дар наздикихои хиёбони Бродвей

МАҲДИИ БАҲМАНӣ :ТАРҶУМОНИ ИШҚ

Гузидаи ашъорТАРҶУМОНИ ИШҚ

Мутаассифона, банда бо кулли осори Маҳдии Баҳманӣ ошно нестам, аммо ҳамин қисмати ашъор, ки дастрасам шуд, ҳуҷҷату бурҳони бетардид аст, ки ўро ба унвони шоир шиносам. Шоире, ки ҷонпораҳову дилрезаҳояшро пора – пораву реза – реза бо ваҳйи муҳаббат мавзун кардааст ва ҳолиё низ саломҳои бомдодиву башоратҳои шодӣ дорад ба ҷонҳои пазирандаву дилҳои иштиёқманд. Ба қавли худаш:

Кош, табъи аз тавонафтодаи Маҳдӣ дубора

Тарҷумоне месуруд аз шоҳбайти кибриёӣ.

Барҳақ, Маҳдии Баҳманӣ тарҷумон аст, тарҷумони сабзтарин чакомаҳои баҳор, тарҷумони маснавии абру борон, тарҷумони китоби мунаввари офтоб, тарҷумони заҳмату ҷиҳоди барзгарони шариф, тарҷумони оина, тарҷумони ишқ… Бо он ки ў ба табиат бисёр меандешад ва ҳар баргу гулу гиёҳро ба қаламрави шеъраш даъват мекунад, аслан шоири дардҳои иҷтимоъ аст, ки мехоҳад бо фитрати тилисмкушо гираҳҳои печопечи зиндагии ҷомеаро боз намояд. Чунонки дар тасвири ранҷи кишоварзон мегўяд:

Белу досу гову говоҳан рафиқи ўст, аммо

З-ин ҳама суде надида, з-ин намат тарфе набаста.

Ё дар шеъри «Шохаи зайтун» инчунин руҷўъ мекунад:

Саҳна моломоли ғавғои ҷидоле нобаробар,

Кўдакон беёру ёвар, чеҳраҳошон устухонӣ.

Агар ин ҳуруфро нафаре мегуфт, ки дар инзиво нишаставу дарро ба рўи офоқ бастааст ва иртиботаш бо дунё бо василаи як панҷара аст, ҳатман, ки каломаш чун меваи гармхонаҳо зебоӣ медошту таъм намедошт. Аммо ин номаҳои дардро оне иншо мекунад, ки сари азизро борҳо барои нисор ба Миллату Меҳан овардааст, бо белу досу говоҳане, ки зикр мекунад, борҳо кишту дарав кардааст, барои бунёди корхонаву иншооти мухталиф ва имороти шаҳристонҳо заҳмат кашидааст ва ҷону танашро ҳаргиз аз гудозишҳои паёпай дареғ надоштааст. Шояд бо ҳамин далел шеъри ў хушку бетапишу коғазӣ нест, балки зиндаву шодобу шўрангез аст, ки овои ҳар зарабонаш шуниданист. Чӣ нерўест, ки ўро аз сари кори мошинсозиву нигаҳдории обу барқ ва дигар саноеъ ба ҷаҳони бадеъву афифу мастури шеър мекашад. Ба ҷаҳоне, ки ў «рагҳояшро ба решаҳои дарахтон-ин бародарони замингири инсон гираҳ мезанад», ба ҷаҳоне, ки офтобу моҳаш ба саломҳои ошиқонаи ў посухи шўълавар медиҳанд ва инсонҳояш дар ишқ маъман меҷўянд. Барҳақ, он нерўи пинҳону пайдо нерўи ҷаҳонтасхири ишқ аст, ки ба ҳурматаш нўҳ осмон гирдгардонанд. Мухотаби ишқи Баҳманӣ инсонест, ки сулуки ҷовидонааш ба самти камол аст ва марҳала ба марҳала навтару зеботару расотар мешавад, зеро ҷавҳараш сиришта аз хубиву нағзиву некўиҳост.

Як фазилати дигари шеъри Баҳманӣ содагиву хушобиву бонамакии забони ўст. Шеваи гуфтори ў барои чандин миллион форсизабонони олам, агар аҳли Эрон бошанд ё Тоҷикистон ё Афғонистон, ё Порису Лус-Анҷелус, мақбулу ошност ва дар ин замина камтарин мушкилаву масъалае падид намеояд.

Метавон зиёд имтиёзу муҳассаноти каломи Баҳманиро баршумурд ё ҷурми андакеро ёдрас кард, аммо нигоҳи мо бештар на ба резакории ҳунарӣ, балки ба рўҳи шеъри ўст. Ба рўҳи барозидаи шеъраш, ки бо садоқати аладдавом ҳарами ишқро тавоф мекунад:

Ишқ, эй фархундаоташ, аз дами гарми ту дорад,

Маъбади хомўши ҷонам Каҳкашони рўшноӣ.

Орзумандам, ки сууди рўҳонии ин шоири мо ба сўи Каҳкашони рўшноӣ-яъне ба дилҳои мунири ишқпазир мустадом бошад.

ФАРЗОНА,

ШОИРИ ХАЛҚИИ ТОҶИКИСТОН

Нигоҳе мухтасар ба зиндагӣ ва аҳволу ашъори Маҳдии Баҳманӣ

Маҳдии Баҳманӣ 9 меҳрмоҳи соли 1318 дар Теҳрон таваллуд шудааст.Эшон дорои панҷ фарзанд – як писар ва чаҳор духтар ба номҳои Ардашер,Афсона,Ифтихор,Озар ва Озода мебошанд.Бо даргузашти ҷисмонии ҳамсараш шодравон Маъсумаи Валёнӣ дар 29 меҳрмохи соли 1385 -и шамсӣ худ бо фарзандону наберагонаш рўзгор мегузаронад.

Дар соли 1345 бо ҳамкории адибон ва дўстони ҷавони он рўзгор –Фаридуни Муширӣ,Аҳмади Хотамӣ ва Баҳроми Ковиёнӣ чопхонаи “Ҳофиз” –ро таъсис дод.Ҳафт сол баъд ҳамроҳи хонаводааш ба вилояти Ҳурмузгон рафт ва дар он ҷо чопхонаеро ба номи Гутенберг бунёд ниҳод.Соли 1357 ба шаҳристони Караҷ омад ва чопхонаи дигаре ба номи “Санъати Шарқ”-ро таъсис дод ва парчами чопи Гутенберг-и Бандари Аббосро ба фарзандаш – Ардашер вогузор намуд(Вай худро яке аз парасторони фарҳанги Эронзамин медонад).

Пас аз оғози ҳамлаи Ироқ ба Эрон ба ҷабҳа рафт ва дар сафи муборизони роҳи озодии Ватан сангар гирифт.Чанде баъд ўро ба унвони намояндаи комилихтиёри ситоди бозсозии саноъати минтақаҳои ҷангзадаи Вазорати саноеъ ва сипас ба симмати муовини иҷроии ситод мансуб намуданд,ки дар бозсозии саноати минтақаҳои ҷангзада саҳм гирифт.Оқои Баҳманӣ дар роҳандозии корхонаҳои мухталиф,таъмири мошинҳои сабуку вазнин,корхонаҳои яхсозӣ ва нонпазӣ дар шаҳристонҳои Фов, Шуштар,Карха,Ободон,Солеҳобод,Элом,Ҳувайза,Аҳвоз,Кирмоншоҳ,Сарипули Заҳоб,Дезлии Курдистон дар амри пуштибонӣ аз размандагон ва ҳамчунин дар таҳияи имконоту шароити нерўҳои мутахассис барои нигаҳдории об,барқ,ҳавосозии бемористонҳои минтақаҳо ва шаҳристонҳои даргири ҷанг бо ҳамёрии ҳамсангарони Вазорати саноеъ хизматҳои фаровон анҷом дод.Пас аз поёни ҷанги ҳаштсола ба унвони мушовири таҳқиқоту омўзиши вазорати саноеъ дар умури интишорот таъин гардид.Соли 1376 духтараш Ифтихори Баҳманӣ иҷозатномаи чопу нашри маҷаллаи “Оинаи зиндагӣ”-ро гирифт,ки Баҳманӣ мудирияти иҷроии онро ўҳдадор шуд.Ҳамакнун,ин маҷалла дар миёни хонандагони соҳибзавқи эронӣ маҳбубияти зиёд дорад.

Маҳдии Баҳманӣ дар баробари ин фаъолиятҳои муфид дар кори табъу нашр ва густариши адабу ҳунар корҳои боарзиш анҷом додааст ва дар саҳифаҳои ин маҷалла бисёре аз ашъору мақолаҳои адибони тоҷикро ба нашр расонидааст.Баҳманӣ шеър низ мегўяд ва ба қавли худаш “агар шеър навиштаам,мухотабамро,ки ба ҳар ҳол аз қабилаи бузурги инсонҳо будааст,дўст медоштаам ва билохира агар чанд соле низ рагҳоямро ба решаҳои дарахтон – ин бародарони замингири инсон – гираҳ задаам,боз ҳам ишқ дарди аслиам будааст;ишқ ба хоку борварӣ ва ба паррандаву барг,ки гоҳ бисёр зеботар ва беҳтар аз инсонҳо қодиранд ба саломҳои ошиқона посух диҳанд”.

Муҳаққиқону мунаққидони Эрон дар мавриди ашъори Баҳманӣ нақду баррасиҳо анҷом додаанд.Аз ҷумла,профессор Саидҳасани Амин дар бораи шеърҳои ў менависад:”Шеъри Баҳманӣ асарест,ки бар хонанда ,шунаванда таъсир мегузорад ва ҳам худи шоир ба ҳамин манзур онҳоро иншо ва халқ кардааст.”

Дарвоқеъ,шеъри ин шоир ба ҳамаи қонунҳои шеър ҷавобгўст ва дар ниҳояти ҳунар эҷод шудааст.Ба назари профессор Амин шеъри Баҳманӣ аз ду вижагии муҳим бархурдор аст:яке бофти клоссик,вожагони фахим,баҳрабардории санҷида аз таъбирот ва истиъороти нав,дуюм,таъаҳҳуди иҷтимоӣ-ахлоқӣ,бе он ки бўи тазоҳур ва ранги шиор бигирад,ҳама ҷо дар шеъри Маҳдии Баҳманӣ ошкор аст ва ин аз дил бархоста ва бар дил менишинад.

Зиндаёд Аббоси Содиқӣ(Пидром)шоири номовари эронӣ зимни баррасию арзёбии ғазалҳои ў менависад:”Дар ҳавзаи ғазали муосир ғазалҳои ў сабки хос дорад;на нимоии сирф аст ва на қадимоии маҳз,ғазале “бедилвор” аст рангу луобе аз сабки ҳиндӣ ва шаклу шамоиле зоҳиран ироқӣ,мушаххасаҳои фаннии ин ғазалҳо,ки аз мутафарриоти баҳри ҳазаҷ аст,яъне мафъулу мафоъилу фаъулун.Ба таъбире дар баҳри мусаммани ахраби маҳзуф мебошад”.

Беш аз ин шеъри ўро намеситоем ва хонандаи хушзавқро ба хондани ашъори зебои ў фаро мехонем.

Тўфони ҷунун

Ин сўхта дигар ба Худо хоми шумо нест,

Озурда ҳам аз санҷиши айёми шумо нест.

Тўфони ҷунун дар дили дарёияш, инак

Симои шигарфест,ки дар ҷоми шумо нест.

Сайёлии сарчашмаи хуршед ба ҷон дошт

Ин обилабарпой,ки ҳамгоми шумо нест.

Маҳсури тани хокиву оинаи хиштист,

Бо ҷомаи саргашта,агар роми шумо нест.

Дурдикаши майхонаву овораи ишқ аст

З-ин бодаи гулфом,ки дар коми шумо нест.

**** ***** *****

Ялдоиву яхбаста шавад гар,ки натобӣ

Зарринаи хуршед магар номи шумо нест?

Тафсири маҳу субҳиву тахдири баҳорӣ,

Гулзори хазондида,ки бар номи шумо нест.

Ҳар лаҳза шудӣ шефтаи турраву лаъле

Аз тубаву парҳез дар арқоми шумо нест.

Овои наи сўхтаву Маҳдиву шеъраш

Ангор,ки таскиндеҳи оломи шумо нест.

Аз шамъ пурс қисса

То жарфнои синаи ман захми ғам нишаст,

Он лаҳзае,ки риштаи улфат зи ҳам гусаст.

Оинаи мушаъшаи уммеду ишқи ман

Аз санги ҷаври он бути паймоншикан шикаст.

Дар сар ҳавои баҳр туро буд,эй аҷаб

Мондӣ бад-ин уқубати гумроҳ пойбаст.

“Аз қилу қоли мадраса ҳоли дилам гирифт”1

Бар ман самоъи сўфии чашми ту роҳ баст.

Аз шамъ пурс қисса,ки шабҳои интизор

Хандон даруни оташи ҷон метавон нишаст.

Маҳдӣ,тариқи меҳр маҷў аз паривашон

Эй ту ҷафогурехта,инони ҷафопараст.

1.Аз қилу қоли мадраса ҳоли дилам гирифт,

Якчанд низ хидмати маъшуқу май кунам.

Ҳофиз

Афсуни каломи ту

Лаҳзае аз ту дили девонаам ғофил нашуд,

Ҳарчи аз ташвиши хотир гуфтамаш,оқил нашуд.

Хира шуд бар килки девони ту чашми ҳастиям

Ҷуз ба афсуни каломи ту дилам моил нашуд.

Ҷуръанўши бодаи шеъри ту шуд пири дилам

З-ин майю майхона пири ман даме ғофил нашуд.

Шуд вуҷуди ташнаам сероб шеъри ноби ту

Раҳраве чун ман ба коми хештан восил нашуд.

Нақши садҳо орзу бар об шуд,аммо даме

Тарҳи рухсори ту аз лавҳи дилам зоил нашуд.

Маҳдии саргаштаро чун мавҷ аз дарёи ту

Баҳрае ҳосил ба ғайри силии соҳил нашуд.

Уфуқи сабзи нигоҳ

Уфуқи сабзи нигоҳи ту чу рў бинамояд,

Занги ғам з-оинаи хотири ман бизудояд.

То бароям даме аз пилаи танҳоии хеш,

Нофа соидани боди саҳарам хуш ояд.

Сухан аз он шаби маҳтобу туву соҳилу рўд

Дари уммед ба рўи дили ман бигшояд.

Хасу хокистари ин кўҳна уҷоқ афрўзад

Боз ҷон гираду бар оташи дил афзояд.

Мижа бар ҳам назанам пеши ту оинасифат

То бубинам,ки нигоҳи ту чӣ мефармояд.

Маҳдӣ,ар з-оташи ишқи ту гудозад на аҷаб

Шамъро сўзи дил аз шавқи шумо мебояд.

Насими орзу

Андалебе дур аз боғу баҳоронам ҳанўз

З-ин сабаб бо мурғи шаб аз дард нолонам ҳанўз.

То ҳисори шаб фурў пошад зи гирдогирди ман

Чашмаи хуршед ҷўшад аз шабистонам ҳанўз.

Ҳамчу шамъе чашм дар роҳи ту,эй субҳи умед

Мечакад ҳар шаб ситора аз ду чашмонам ҳанўз.

Бегумон ишқи худоӣ бо ҳавас олуда нест,

Ҳамчунон дар мактабат ин дарс мехонам ҳанўз.

Эй тавофи Каъба воҷиб гашта аз обои ту

Ман дар ин водӣ ба дунболи ту ҳайронам ҳанўз.

Бо баҳорон то дароӣ эй насими орзу

“Бар сари имони худ чун бед ларзонам ҳанўз”.1

Маҳдиям,бо кўлборе орзу,дасте тиҳӣ

Зоири байтулвисоли рўи ҷононам ҳанўз.

Дизлай –Курдистон,1365

1 .Чу бед бар сари имони хеш меларзам.

Ҳофиз

Чашми саввум

Ваҳ чӣ ширин аст эҳсоси шарифи бериёӣ,

Аз варои марзҳо,фарҳангҳо,ҷуғрофиёӣ.

Ҷазбаи пуршўри чашме дод ваҷди сўфиёнам

То чунин бар гирди худ чархам ба шавқи ошноӣ.

Ҳуҷҷату бурҳони имонест таҳлили каломаш,

Чашми саввум барнаметобад таъассуф,хешроӣ.

Бо бароат хонамаш нури мубину арзи ҳастӣ

Гўи оташбори хуршеду фараҳбахши зиёӣ.

Нокасайнро во ниҳода бар арўси хушки пистон

Аз хирадварзон пазиро нест расми бевафоӣ.

Бо хати хуш нақши ў раҳ бурд бояд то ҳақиқат

Дур аз олудаҷонӣ,пой то сар порсоӣ.

*** **** ****

Ишқ,эй фархундаоташ,аз дами гарми ту дорад,

Маъбади хомўши ҷонам каҳкашони рўшноӣ.

Ҷуз туву номи ту ҳар лафзе,ки ояд бар лаби ман

Чист илло ҳарзалоӣ,худситоӣ,жожхоӣ.

Кош табъи аз тавонафтодаи Маҳдӣ дубора

Тарҷумоне месуруд аз шоҳбайти кибриёӣ.

Рубоӣ

Бо шўълаи нопадид умрат тай шуд,

Маъсури таъаллуми кадуи май шуд.

Анбонаи пуки жожхоӣ ,охир

Тадбири матини фикри Маҳдӣ кай шуд?

Дастҳои ошиқӣ

Ба ёди бузурги ҳамеша Аҳмади Шомлу

Гарчи ҷорӣ гашта сели ашк аз чашмам чу рўд,

Санги ҳасрат гар занам бар сина баъд аз ин чӣ суд?

Ҳиҷрати бериҷъати дар пеш дорад “Бомдод”,

То ба хоки худ бигўяд он чиро ногуфта буд.

Дастҳои ошиқӣ ку то кунад аз хоки ў

Маъбаде,хишту гилаш,ҷонпораи шеъру суруд.

Ҳамсафар бо фавҷи мурғони муҳоҷир з-ин қафас

Нимаи шаб рў ба соҳилҳои дигар пар кушуд.

Як сари мў кам нагардад з-ин сиёвушӣ ба дил

Оташе марг ар,ки аз бому дараш ояд фуруд.

Тобнокандеша ин фарзонаи Эронзамин

Ҳамраҳи хуршед занги зулмат аз олам зудуд.

**** ****

Дар фазои дерсоли фикриат Маҳдӣ бихон

Бар равони поки фарҳангофаринон сад дуруд.

Эй бинозам ҳиммати…

Тасвири кишоварзони шариф –рўзгор ва ситези беамонашон бо падидаи фақру гуруснагӣ

Пои пур аз таъвали дард асту дасти пинабаста,

Бар ҷабини пир,гарди меҳнати даврон нишаста.

Белу досу гову говоҳан рафиқи ўст,аммо

З-ин ҳама суде надида,з-ин намат тарфе набаста.

Ҷомае пурвасла дорад,ҷисму ҷоне захму таъвал

Эй бинозам ҳиммати ин жандапири дилшикаста.

Ҷавҳари кори мудомаш базру шухми обёрӣ

Гарчи аз ин раҳгузар тори дилу ҷонаш гусаста.

Хирмане гандум барои пораи нони ману ту

Гирд орад хўша-хўша ,соқа-соқа,даста-даста.

Хўшае чидӣ агар Маҳдӣ аз ин хирман ба шеърат

Пок кун гарди ғам аз рухсораи ин марди хаста.

Ҷуз хеш надидӣ

Андешаи парвози фазои дигарат нест,

К-аз бориқаи ишқ ба ҷон болу парат нест.

Чун шохаи хушкидаи ин боғи хазонӣ

Уммеди баҳорону сари баргу барат нест.

Ҷуз хеш надидиву набинӣ,ки надонӣ

Чашми ту ба ҷуз оинаи худнигарат нест.

Ҳамнаъра машав ҳарзагии зоғу зағанро

Гар шўри ҳамовойии мурғи саҳарат нест.

Бо Маҳдии шўрида бизан ҷом,гар имшаб

Парвои шаби арбадаву шўру шарат нест.

Абри ақим

Зи тундарҳои беборони ин абри парешида

Парешон аст ҳоли киштзорони балодида.

Чунон хиссат гирифта осмони сарзаминамро

Ки мебандад сила хоки аташзорони тафтида.

Тиҳӣ гардида ҷоми рўдҳо аз ҷўшиши ҳастӣ

Гумонам чашмаи хумхонаҳо дерест хушкида.

Таракҳои замини тафзада дар димзорон боз

Ҳикоят мекунад аз фақри деҳқони ситамдида.

Кадевар гуфт бо абри ақими холӣ аз борон

Сазоворе,ки бошӣ борвар бо ройи санҷида.

*** ****

Наборад ашк агар ин гунбади нилӣ зи чашмонаш

Мароратҳои бепоёни Маҳдиро нафаҳмида.

Маснавии абр

Абри беборон ғуборе беш нест,

Боғи бегул хорзоре беш нест.

Ташна афтодаст дашту кўҳи мо

Мазраъи мо,ҷангали анбўҳи мо.

Лола дилхун шуд ба хок аз ташнагӣ

Дона мадфун шуд ба хок аз ташнагӣ.

Оҳувон аз даштҳо бигрехтанд

Ҷои мушк аз нофаҳо хун рехтанд.

Ҷумла табхол асту товал хоки мо

Аз лиҳеби абри оташноки мо.

Чашма хушкидасту хушкидаст боғ

То сароб,эй ташна ,ку чашму чароғ.

Гўр гирифт аз ташнагӣ боғи дилам

Тоза шуд бори дигар доғи дилам.

Абр хис(с)ат мекунад ё осмон

То фитад аз кори дасту досамон.

Сўхт аз бедоду хашми офтоб

Киштзорон пеши чашми офтоб.

Эй Худо,абре зи дарёе барор

Базри бороне бар ин саҳро бикор.

То биҷўшад чашмае ҳар гўшае

То шавад ҳар хўша моро тўшае.

Аз танўри деҳ барояд бўи нон

Нон фаровон аз барои мардумон.

*** ****

Бўи нони тоза Маҳдиро гирифт

Дар фазои тоза шеъраш по гирифт.

Караҷ-Шаҳревари 1378.

Селоби хурўшанда

Ҳайратзадаи макри ту, рўбоҳи дурангам

Бо он ки қавипанҷатар аз шеру палангам.

Селоби хурўшандаам, эй қуллаи мағрур

То чанд занӣ пои шитобанда ба сангам.

Ман дар талаби баҳру ту бо силсилаи санг

Хоҳӣ,ки диҳӣ ҷой дар ин дарраи тангам.

Эй қулзуми тўфонзада,ҳаргиз наҳаросад

Аз ҳийманаи хашму хурўши ту наҳангам.

Бо лашкаре аз мавҷ ба соҳил бигурезӣ

Чун дарнигарӣ арсаи тўфонии ҷангам.

То з-ин хами найранг нагирад дили ман ранг

Ё румии Румам ману ё зангии Зангам.

Ман Маҳдии маҳди ғазалам, гар накашонад

Бетобии гаҳвораи зулфе ба дирангам.

Намнами борон

Фарози қуллаи субҳи баҳру ҷоми шаробе

Ду байти ноб зи Хайёму бонги чанге рубобе.

Зи кабки ғулғула печон даруни дарраву доман

Ки сангу сахра бигўяд ба шўру шавқ ҷавобе.

Хушо раҳо шудану тан ба дасти бод супурдан

Аз ин сароб гузаштан ба бўи ҷуръаи обе.

Хушо гурехтан аз худ зи бекаронаи ҳастӣ

Ба қалби ҳодиса ҷастан чунон ки тири шаҳобе.

Баҳору намнами борону сукри сабзаву гулҳо

Бинўш Маҳдии озурда соғари маи нобе.

Аташе дигар

Шуда осмони чашмаш ҳама шаб ситораборон

Зи фиреби фитнасозон,зи гуноҳи нобакорон.

Ҳама нахлҳои Кўфа аташ асту дуду оташ

Чӣ кунад агар нагиряд ба фарози нахлзорон.

Дили ў диле,ки бар ҷон ҳама захми дашна дорад

Ҳама шаб чу лола сўзад ба канори доғдорон.

Ба кадом кўҳ гиряд?Зи кадом най нолад?

Ҳама шаб агар нагўяд ғами дил ба чоҳсорон.

Шабу то саҳар нахуфтан,ба ситора роз гуфтан,

Ки даре Худо кушояд,ба дили умедворон.

Аташи дигар надорад дили Маҳдӣ аз ду олам,

Шавад аз ғубори роҳи шаҳи мулки шаҳсаворон.

Замзама

Қасам ба сукри каломат,ки бе ту дар таъаабам

На нағмае ба гулўям,на хандае ба лабам.

Дилам ба зулмати шабҳои бе ту раҳ гум кард

Биё,биё,ки туӣ офтоби рўзу шабам.

Чӣ бехабар,мани ғамдида,оҳ мебинӣ?

Чӣ мекашад дили девона аз лиҳеби табам.

Нигоҳи гарми ту ку то ба лаб ниҳад имшаб

Ба рағми ин ҳама ғам ҷоми бодаи тарабам.

Кунун,ки замзама ҷорӣ бувад ба номи сухан

Ман аз сукути ту,Маҳдӣ,аҷиб дар аҷабам.

Ғизоли кўҳӣ

Зи ишқе сўхтам бар бод шуд хокистарам,гардам

Ки ҳамчун гарди бод аз дард гирди хеш мегардам.

Ба дунболи ту, ай рангинтар аз боғу баҳору гул

Чу мурғе ошёни хештан гум мекунам ҳар дам.

Ту сарви сояпарвардӣ,баҳорони гулафшонӣ

Мани афсурдаҷон,аммо хазони пири дамсардам.

Даруни маъбади ишқи ту чун шамъе ба оромӣ

Ҳама ашкам,ҳама сўзам,ҳама оҳам,ҳама дардам.

Агар бовар надорӣ қиссаи дил,боз мегўяд

Забони ашки хунинам равон бар чеҳраи зардам

“Ҳазорон захми корӣ дорам андар дил”1 зи дасти ту

Агар дармон намебахшӣ, чаро афзун кунӣ дардам?

Манам Маҳдӣ,ки аз офоқи рангини хаёли худ

Ғизоли кўҳии ман ин ғазал баҳри ту овардам.

1.Аз Маликушшуарои Баҳор.

Насимосо

Дилозурдае,вомондапое,

Ҳикоятҳо кунад аз бевафоӣ.

Вуҷуде на,наи ларзандаҷоне

Парешонсаргузаште,бенавое.

Зи сўзи сина менолиду мегуфт

Азизи меҳрубони ман куҷоӣ?

Насимосо гузаштӣ аз ман,эй дўст

Магар ин буд расми ошноӣ?

Гули ман,бе ту аз гулҳои ин боғ

Насиб омад маро доғи ҷудоӣ.

Ба ҷуз дарди мани дармонда бошад

Табибонро ба ҳар дарде давое.

*** *** ***

Ало эй ғамгусори дардмандон

Ки ҳамзоди ғами дерини моӣ.

Бар ин мискин чу Маҳдӣ, нола сар кун

Агар дорӣ дили дардошное.

Санги сабур

Чашои сабзи ту боғи биҳи Худо диёри ҳура

Шоха-шоха ҳама шеъри хўша-хўшаи пурнура.

Миллиёрдо Каҳкашун бо ун маҳу ситора

Пеши хуршеди чашот то дунё дунёс суту кўра.

Сурхии ғунчаи лабҳоту надора гули ваҳшӣ

Вақте ки ҳарф мезанӣ мазаи ҳарфот шур-шура.

Мавҷи гесут рўи шуна,медунӣ ба чӣ мемуна?

Боруни талои шур-шур рў ба соҳили булура.

Дили ман танге барот,расми замунаас,вале ҳайфа

Ки миюни ману ту кўҳи баланде,роҳ дура.

Медунам ба ҷои дил оҳани сарде туи синаат

Дили ман якерў нашкан,ки восат санги сабура.

Теҳрон –Урдубиҳишти 1345

Баҳори гумшуда

Ин рўзо вақте ки олбуми дилу во мекунам

Ҳама ҷо акси қашанги туру пайдо мекунам.

Ҳарфе,ки баром дикта мекардӣ ёдате?

Ҳоло ман ҷумла ба ҷумла восат иншо мекунам.

Зўҳри я рўзи тобистун ту қасам хўрдӣ баром

Ки ту хобам ҳамеша туру тамошо мекунам.

Ту дорӣ бо ҳама ишқат ману ҳошо мекунӣ

Ман барой ту худаму расвои дунё мекунам.

Дидӣ вайрунии дил сарат намеша?Чӣ бигам?

Боз дорам ин ҳама зулми туру ҳошо мекунам.

Ага ёди ҳарфову хотираҳомун бизора

Баҳори гумшудаму дубора пайдо мекунам.

Бандари Аббос-Баҳмани 1354

Дафтари зиндагӣ

Аге ун лабҳои хандуни туру ҳеҷ ки надора

Шур-шури ашкои ман ҳам миси боруни баҳора.

Ин ба ун дари ҳисобам бо зиндагии пок медунам

Дига ҳеҷ вақт баро ман зиндагӣ зеру рў надора.

*** *** *** ****

Аз ҳамун вақт,ки барош туи дилам я хуна сохтам

Ҳама ҷо шаб мехоба,ин ҷо вале по намезора.

Дафтари зиндагиму касе наметуна бихуна

Бас,ки аз абри чашом рў сафаҳош борун мебора.

Бо вуҷуде,ки дилам зи бевафоиш пурхуна

Намехом қабул кунам дурӣ фаромўшӣ меёра.

Теҳрон –Хурдоди 1349

Наъраи мастона

Малолангезу ғамгинӣ, шабу вайронаро монӣ

Парешонхотирӣ,овораи девонаро монӣ.

Зи хайли нағмапардозони рангинболи ин гулшан

Ба ҷамъи пурфуруғи анҷуман бегонаро монӣ.

Туву хоби фаромўшиву хомўшиву танҳоӣ

Ҷудо афтода аз май соғару паймонаро монӣ

Гурезон аз ту шўру шодиву ишқу тараб,гўӣ

Ба базми бодахорон наъраи мастонаро монӣ.

Бад-ин афсурдаҷонӣ ҳамчу Маҳдӣ бесаранҷомӣ

Тиҳӣ аз майгусорон хилвати майхонаро монӣ.

Баҳория

Зи рўҳи сабзаву гул ай баҳори бедорӣ

Ба хоки мурда ниҳоли умед мекорӣ.

Т аз каронаи ин дашт зи меҳр гир маро

Паёми боғу гулу шўри ишқ меорӣ.

Бихон ба гўши дарахтони зарди поизӣ

Умеди сабзи шукуфтан,навиди ҳушёрӣ.

Бигў,ки мурғ ба тасбеҳу таҳният бархост

Баҷост оинадориву чашми бедорӣ.

“Чаман ҳикояти урдибиҳишт мегўяд”1

Мабод он ки зи каф ҷоми бода бигзорӣ.

Дарахти ҷони ту ,Маҳдӣ,пур аз шукуфа шавад

Даме,ки дил ба насими баҳор биспорӣ.

_____–____

Аз Ҳофиз

Ҷоми лола

Аз чашми ғам гирифтаи абри сиёҳпўш

Ин кўҳ сабз биниву он чашма пурхурўш.

Пур шуд зи атри пунаву сукри ақоқиё

Айвони осмону дару дашти сабзпўш.

Вақти самоъ гул ба лаби ҷўй хуш бувад

Рақси дарахту базми майю бонги нўш-нўш.

Ман дилшикаста,хаста ба кунҷе дар ин миён

Ногоҳ расид ин хабар аз пири майфурўш:

Ҳангоми растхези гулу сабзаву чаман

Маҳдӣ,зи ҷоми лола маи арғавон бинўш.

Сарипули Заҳоб –Исфанди 1364.

Бирка

Нишастаӣ ба каноре зи қилу қоли замона,

Чунон ки аз дили савдоият намонда нишона.

Зи чашмасори фараҳбахши бекаронаи ҳастӣ

Шудӣ чу биркаи хомўши даштҳои фасона.

Ба фасли ишқу ҷавонӣ,ало чаковаки хушхон

Бихон дубора ба шодӣ ба базми сабза тарона.

Ту худ баҳори тарабноки умри хештанӣ

Маҷў нишони муҳаббат зи роҳгузори замона.

Дигар қаландари шўридае наларзонад

Сукуни сурбии зулмат ба наъраҳои шабона.

Азизи дил ба паёми баҳор хушдил бош

Биё чу Маҳдиву бишнав садои чангу чағона.

Доми дили ҳазорон

Хайли хаёли рўяш ҳамроҳи боду борон

Ҷорӣ чу маҳ ба нармӣ то ваҳми бешазорон.

Аз ҷилвагохи маҳтоб,рақсон зи бўи зулфаш

Гесўи обшорон бо нағмаи ҳазорон.

Аз шарми чашми масташ дигар ба дилрабоӣ

Чашме намекушояд наргис ба ҷў канорон.

Он соғари лаболаб ,сўзон ба таъми оташ

Ангезад аз нигоҳе,дуд аз ниҳоди ёрон.

“Дар зулфи чун камандаш,эй дил, мапеч,к-он ҷо”1

Ҳар гоми тори мўе доми дили ҳазорон.

Маҳдӣ,зи офтобаш оина метаровад

З-он хуб дур бодо,чашми гунаҳгорон.

1.Аз Ҳофиз.

Бо хештанам,аммо…

Бо хештанам,аммо аз хеш гурезонам

Озодаму дар бандам,ободаму вайронам.

Ишқ арчи бисўзонад,аммо зи шарори ў

Мафҳуми шукуфтанро дерест,ки мехонам.

Ин хашми ҷунуносо тарсам,ки ба тўфоне

Хомўш кунад як шаб оташкадаи ҷонам.

З-он шўъла ба пироҳан дорам шараре,к-охир

Чун шамъ барорад сар аз чоки гиребонам.

Паймонаи паймоне мондаст маро Маҳдӣ,

Бо санги риё машкан паймонаву паймонам.

Ниҳоли меҳри ту

Маро ба хеш бихон дўстдори деринам

Дубора зинда намо хотироти ширинам.

Абдулмаҷиди Зангўӣ.

Шарори саркаши ишқат нигори деринам

Забона мекашад аз хирмани дилу динам.

Зи бешумори аташҳои рўзгор ,эй дўст

Маро умед ҳамин бас,ки бо ту биншинам.

Чу гарди бод ба туғён кашид кор,вале

Баҳори рўи ҳар дам кашад ба тамкинам.

“Маро ба хеш бихон” андалеби гулшани роз

Ки бонги шавқ барояд зи нои ғамгинам.

Ниҳоли меҳри ту сархуш ҷавона зад,гул кард

Биё,биё,ки бибинӣ баҳори рангинам.

Дили хароб зи мастӣ саҳар ба Маҳдӣ гуфт:

Ҳанўз масти шароби нигоҳи дўшинам.

Сўхтаҷон

Андўҳе ба ёди инсоне бузург

Бўи ҳулули ишқ таровад зи рўҳи хок

Чандон,ки нашъа медамад аз хок то симок.

Соҳибдилест сўхтаҷонтар зи офтоб

Сармасти ҷоми ишқ, на аз хуни сурхи ток.

Дандон фишурда бар ҷигару нои нотиқаш,

Хуноби дил зи чеҳраи афсурда карда пок.

Пирест хоста дар Ватани хештан ғариб

Дил баста ҳамчу бум бар ин тирагун мағок.

Маҳдӣ,зи теғи нолаи ин мурғи дардманд,

Дорад даруни сина яке қалби чок-чок.

Караҷ-Шаҳревари 1369.

Танҳоӣ

Осмон хаставу дилмурдаву ҷангал мартуб

Офтоб аз нафас афтода

Равон сўи ғуруб

Зарду сурханд дарахтон зи ҳулули поиз

Партави нур ба рагҳошон низ

Ҷории нуқраи рўд аз сари кўҳсор ба дашт

Нарм-нармак ҳама ҷо дар гулгашт

Ва дар ин лаҳза,ки мепўяд

Бехобу сукун

Туву шўру тарабу мастиву шайдоии хеш,

Маҳдиву зонўи ғамбаставу танҳоии хеш.

Лунак –Сиёҳкал –Меҳри 1382.

Шохаи зайтун

Дар фазои рубъу ваҳшат бо малоле ҷовидонӣ

Мезанам бо дасти баста нақши нопайдо ҷаҳоне.

*** *** *** ***

Саҳна моломоли ғавғои ҷидоле нобаробар

Кўдакон беёру ёвар чеҳраҳошон устухонӣ.

Чашм ҳар ҷо медавад хун бинаду хокистари ғам

Бар палоси зардрўе нақши урёни хазоне.

Аз танўри синаи ҷўшони ёрони Фаластин

Шўълае хезад,ки сўзад решаи номеҳрубонӣ.

То Басиву Қосиму Дарвеш з-озодӣ сароянд

Оташ афшонад ба гетӣ сурхии оташзабонӣ.

Ҷоми заррини фалак,Маҳдӣ,зи Ромулло занад сар

Гул дамад бар шохаи зайтун умеди зиндагонӣ.

Теҳрон –Урдубиҳишти 1347.

Муъин Басив,Самеъ ал-Қосим,Маҳмуди Дарвеш –шоир ва муборизони муосири фаластинӣ.

Манам он соз

Кунҷи танҳоии дил солики майхонаи хешам,

В-андар ин баҳри тафаккур дур(р)и якдонаи хешам.

Манам он соз,ки бо ёди шаби базми азизон

Сархуш аз нағмаи хомўши пурафсонаи хешам.

Шеванам бар шавад аз захмаи ёрони риёӣ,

Гарчи лабрези навои хуши ҷононаи хешам.

Ту агар моҳи булурини шаби хотираҳоӣ

Мани дарвеш уҷоқи дили вайронаи хешам.

Ту дар оинаи зебоии худ масти ғурурӣ

Ман,майю майкадаву соғару паймонаи хешам.

Маҳдӣ ,ар дўст шаробе надиҳад аз лаби нўшам

Кунҷи танҳоии дил солики майхонаи хешам.

Ошиқиҳо

Ҷилваи лутфи итоболуди чашми дилситонам

Озарахши беамон шуд шўъла зад бар хонумонам.

Бо хаёлаш то саҳаргаҳ дар сукути шаб барояд

Оташи ғам аз ниҳодам, дуди оҳ аз дудмонам.

Ҳамчу мурғи нимбисмил ин дили девона ҳар шаб

Дасту пое мезанад бар синаи дардошёнам.

Хезад аз шўру шарори рўзгори ошиқиҳо

Оҳи сарде аз уҷоқи синаи оташниҳонам.

Бозпас ҳаргиз наоям дар масофи кажмадорон

Бигсалад гар тору пудам,бишканад гар устухонам.

Ёди гулгуни шаҳидони Ватан умрест Маҳдӣ,

Медавонад Кархаву Корун ба чашми хунфишонам.

Соғар ба каф

Барои бузургмарди поку шариф ,Устоди арҷманд ҷаноби оқои Иззатуллоҳи Фўлодванд

Эй иззати сухан ба ту аз мо дусад салом,

Дар ҷоми ту ҳамора маи нўши лаълфом.

Мурғи шитобноки хаёли ту мебарад,

Аз хокиён ба кишвари афлокиён паём.

Ту дўстдори шеъриву шеъри равони мо

Ҷорист мисли хун ба тани зиндагӣ мудом.

Бишкан сукути сарду бихон ошиқонае

То чанд теғи тез тавон дошт дар ниём?

Маҳдӣ,ки лаб ба бода наёлуда,ин замон

Соғар ба каф ба ёди ту дорад аладдавом.

Турфа

Барои бузургдошти бародари фарзонаам –Муҳаммадалии Баҳманӣ

Он ҷо,ки вожаҳои насўзиш шукуфтанист,

Боғи пур аз шукуфае “Девон”-и Баҳманист.

“Гоҳе дилам барои худам танг мешавад”1

Ин матлаъи бадеъ зи шоир шуниданист.

Боғест пуртарона ҳама “Боғи лол”2- и Ў

Биштоб,к-ин тараннуми хомўш диданист.

Ғарқи шукуфтан аст ба ҳангоми баргрез

Боғи дигар магў,гули ин боғ чиданист.

Хуш мехиромад он-к дўшизаи ғазал

Шаҳду шакар зи нўши лаби ў макиданист.

Маҳдӣ,ки дар тариқи вафо шеър менавишт,

Мафтуни турфакрии “шоир шуниданист”3.

1,2,3 –номи китобҳои шоир Муҳаммадалии Баҳманӣ.

Шоҳмансури Шоҳмирзо

ҶОИЗАИ ИТТИҲОДИ НАВИСАНДАГОНИ РУС БА АДИБИ ТОҶИК

Чанде қабл ба мо хушхабар расид, ки Комитети ҷоизаҳои ба номи Лермонтови назди Иттифоқи нависандагони Россия ба адиб, нависанда ва рӯзноманигори шаҳири тоҷик устод Шоҳмирзои Хоҷамуҳаммад барои хизматҳои шоистаи худ дар таблиғу рушди адабиёти ҷаҳон ҷоизаи байналмилалӣ тақдим карда шуд. Ҷоиза медали нуқра мебошад. Ёдовар мешавем, ки устод Шоҳмирзо Хоҷамуҳаммад муаллифи кутуби “Ахтари зулматсӯз”, “Қасидаи ҷавонмардӣ”, “Сурмаи дил”, “Гулшани дилҳо” мебошад.

Ин медал ба он нафароне тақдим мешавад, ки дар роҳи таблиғу рушди адабиёти ҷаҳон, яъне таблиғи адабиёт, таърих, тамаддуни тоҷик, ки ҷузъи таърихи адабиёти ҷаҳон маҳсуб меёбад, саҳм мегузоранд.

Табиист,ки бидуни таърихи Хуросону Ирону тоҷик таърихи ҷаҳон комил буда наметавонад. Ва ин ҷоиза баҳонае шуд то мо бо аёдати устод рафта сӯҳбате перомуни ин ва ҳаёти имрӯзаи ишон дошта бошем.Устодро чун ҳамеша рӯи мутолиаи кутуби мухталиф дарёфтам ва нахустин суоламро аз ишон пурсидам.

-Устод, ҷоизаи байналмилалиро ба Шумо табрик арз мекунам.Шумо аслан дар чӣ мавзуоте мақолот нигошта будед?

-Мақолаҳо зиёд ҳастанд. Яке аз аввалин мақолоте, ки банда таълиф намудаам, дар мавриди 60 солагии Мирзо Турсунзода буд.Унвонаш “Таронасарои оташзабони дӯстӣ”. Инчунин дар мавриди устод Садриддин Айнӣ, панду ахлоқ дар ашъори Саъдии Шерозӣ, андарз дар ғазалиёти Ҳофиз, дар мавриди Расул Ғамзатов,Чингиз Айтматов ва дигарҳо,ки ин худ тақозои касби ман низ буд, мақолаҳо навиштаам.

Бояд бигӯям, ки маҷмӯае аз навиштори банда ба таври тасодуфӣ ба раиси Комитети ҷоизаҳои ба номи Лермонтови Русиа Владимир Александрович Захаров расидааст. Ишон дар натиҷаи баррасӣ ва омӯзиши навиштор, ки бозгӯкунандаи ғояҳои инсондӯстӣ, таблиғи таъриху адабиёт ҳастанд, маро аз тарафи ҳамин комитет ба муносибати 150 солагии шоир ва адабиётшиноси шаҳири Кафкоз Кязим Мечиев бо ин ҷоиза сарафроз гардониданд.

-Устод, бифармоед, ки ин ҷоиза ба киҳо дода мешавад?

-Ҷоизаи имсола ба даҳҳо адибон, рӯзноманигорон, сиёсатмадорон, философҳо, рӯҳониён ва нависандагони ҷаҳон, дода шудааст. Аз ҷумла ба донишгоҳи Теҳрон барои омӯзиши ашъори шоирони Қафкоз, аз ҷумла Кязим Мечиев ва таблиғи адабиёти Эрон дар Кафқоз, инчунин барои тарҷумаҳои асарҳои адибони Қафқоз дар Туркиё. Ин ҳама баҳонаест барои таблиғу рушди сулҳ, инсондӯстӣ ва таблиғи адабиёти ҷаҳонӣ.

Лозим ба ёдоварист, ки дар кишвари мо Тоҷикистон бошад ягона нафаре, ки ба ин ҷоиза мушарраф гаштааст ин адиб, нависанда ва рӯзноманигори нуктасанҷи тоҷик устод Шоҳмирзо Хоҷамуҳаммад маҳсуб меёбад.Бояд қайд шавад,ки устод Шоҳмирзо Хоҷамуҳамуҳаммад пас аз дарёфти ин ҷоиза ба ҷаноби Захаров тамос гирифта, бо ӯ сӯҳбатҳо менамояд.

Бояд қайд намуд, қаблан дар соли 2004 раисии комитети ҷоизадиҳии ба номи Лермонтовро Расул Ғамзатов бар ӯҳда дошт ва пас аз марги ӯ ин вазифа ба дӯши адабиётшинос ва профессор Владимир Акенсандрович Захаров гузошта шуд. Владимир Захаров кист?

Бо ин мақсад роҳе пайдо намуда бо ишон дар тамос шудем. Владимир Александрович Захаров профессор, адабиётшинос, номзади улуми таълим, сиёсатшиносу сиёсатмадори варзида, қафқозшинос, ки чандин осори этнографӣ офаридааст. Аз чеҳраҳои намоёни адабиёти Русия маҳсуб меёбад. Муаллифи беш аз 20 асари этнографӣ, минтақавӣ, сиёсӣ ва зиёда аз 600 мақолаҳои мухталифмазмун мебошад. Дар сӯҳбат бо ӯ равшанаммон гашт,ки мавсуф инчунин донанда ва мубаллиғи хуби адабиёти оламшумули форс аст, ки кулли рубоиёти Хайёмро ҳифз намуда, даҳҳо ғазалиёти Ҳофизу Саъдиву дигаронро аз бар намудааст. Ӯ воқеан як нафари худошинос аст.Дар китобхонаи ин адиб беш аз 100 ҳазор номгӯи кутуб дар мавзӯоти мухталиф мавҷуд аст. Ба чандин мамолики дунё сафарҳои хидматӣ доштааст. Бо мақсади рушан намудани ин нукта ,ки чаро худи Захаров ба Тоҷикистон наомадааст, бо ӯ дар тамос шудем ва пас аз салому дуруд чунин суолро ба ишон матраҳ намудем:

-Ҷаноби Захаров, чӣ сабаб буда ки Шумо ба Тоҷикистон, барои тақдим намудани ҷоиза ташриф наовардед?

-Банда бисёр мутаасифам ва маъзарат мехоҳам, ки бо сабаби сафарҳои хориҷӣ доштаам имкони сафар ба Тоҷикистонро надоштам аз ин рӯ ба оқои устод Шоҳмирзо Хӯҷаев арзи маъзарат менамоям ва умедворам ин кӯтоҳии маро бо бузургии худ маъзур медоранд.

-Пас Шумо чӣ гуна муваффақ шудед, то ин ҷоизаро ба ишон бирасонед?

- Дар воқеь банда қасд доштам онро ба Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон ирсол намоям, аммо рости, ҳини рафтан ба сафорати Тоҷикистон дар онҷо бо дӯсти тоҷикистониям, Ҳабибулло Раҷабов, ки ҳамзамон ҳамроҳи банда кор мекунад, мулоқот кардам. Чун ишон худ ба Тоҷикистон сафар дошт, беҳтарин ва амнтарин роҳро дар хидмати ӯ дидам. Дар ҳар сурат аз Иттифоқи Нависандагони Тоҷикистон пӯзиш мехоҳам.

Ҷаноби Захаров , Шумо чӣ гуна бо осори ҷаноби Шоҳмирзо Хӯҷаев ошнои пайдо намудед?

-Воқеан, аввалин бархӯрди мо бо осори ишон тавассути Ҳабибулло сурат гирифта буд ва инчунин мо огоҳ ҳастем, ки ҷаноби Хӯҷаев асаре этнографие доранд бо номи «Сурмаи дил», ки мо дар шабакаи ҷаҳонии Интернет хонда, мавриди баррасӣ қарор дода, ин ҷоизаро ба ишон лоиқ донистем. Ҳабибулло Раҷабов чандин сол аст, ки бо мо ҳамкорӣ дорад ва мо аз ӯ бениҳоят сипосгузорем. Маҳз ӯ моро аз навиштаҳои ишон дар олами Интернет огоҳ менамояд. Ахиран навиштаи ишон дар мавриди «Марги ғурури Мавлоно»-ро мутолиа намуда ва бардоштҳои муфиде гирифтам. Аҳсант ба устод!

-Ташаккур ба Шумо, Шуморо мардуми тоҷик ба кишвари хеш мехонад!

-Саломи маро ба аҳли адаби кишвари азизатон бирасонед. Бо ҳамин бо ҷаноби Захаров худоҳофизӣ намудем. Имрӯзҳо устод Шоҳмирзо Хӯҷаев машғули чӣ кор аст,оё дар садади таълифу нашри асаре ҳаст ё на? Бо ин мақсад, ба ишон муроҷиат кардем ва чунин суолҳо намудем.

-Устод, шумо ба унвони як адиб ва нависанда чӣ унвонҳо доред, манзур чӣ ифтихорномаҳо?

-Бале, банда Ифтихорномаи Комсомоли Ленинӣ, Ифтихорномаи Нависандагони вилоят, Ифтихорномаи рӯзномаи совети (дар замони шӯравӣ) дорам…

-Оё боре барои ҷоиза ва ё унвон талош кардаед?

-На, ҳеҷ гоҳ дар паи унвону ҷоиза набудаам.

-Оё феълан дар ҷое кор мекунед?

-Мутаассифона, дар ҷое кор намекунам. Дар манзили худ машғули мутолиа ва эҷод ҳастам.

-Устод,  оё асаре дар дасти чоп доред?

-Бале, китобе дорам бо номи «Гаҳвораи заррин» ва инчунин китобе бо номи «Васоё», ки панду андарз ва насиҳатҳои чеҳраҳои машҳури таърихист, дар дасти чоп аст.

-Ташаккур ва бори дигар ин ҷоизаро ба Шумо табрик арз мекунам.

-Саломат бошед ва аз адибу профессор ҷаноби Владимир Александрович Захаров ва давлати Россия барои чунин қадрдонияш изҳори сипос мекунам.

Суғд: Худкушӣ ба дараҷаи рекордӣ мерасад

 

Тибқи иттилои расонаҳо  мавориди худкушӣ дар вилояти Суғд солҳои охир хеле афзоиш ёфта ва ба сатҳи рекордӣ расидааст. Бино ба иттилои Раёсати корҳои дохилаи вилояти Суғд дар 8 моҳи соли равон дар вилоят ҳодисаҳои худкушӣ ба 224 адад расида  ва 88 мавриди суиқасд ба ҷон аз ҷониби шаҳрвандон сабт гардидааст.

Аз ин ҳисоб 125 нафар мардон ва 99 нафари дигарро занҳо ташкил медиҳанд. Ёдовар мешавем, ки дар соли гузашта  дар вилоят  зиёда аз 170 мавориди худкушӣ ва беш аз 80  мавриди суиқасд ба ҷон сурат гирифта буд. Аммо инро ҳам бояд зикр намуд,ки дар 6 моҳи соли равон яъне 2 моҳ қабл дар миқёси вилоят 164 нафар даст ба худкушӣ зада буданд, ки аз он 94 нафар мард ва 70 нафар зан буд ва ҳамзамон 64  нафарашон суикасд ба ҷони худ карда буданд. Ва ин нишондоди 8 моҳи соли равон ношӣ аз афзоиши ин маворид дар вилоят маҳсуб меёбад. Бояд қайд намуд,  ки қаблан ҳодисаҳои худкушӣ бештар аз тарафи занҳо сар мезаданд, аммо ҳоло бошад баръакс ва ангор ин навбат ба мардҳо расидааст. Мавориди худкушӣ ки дар давоми 8 моҳи соли равон сурат гирифтаанд, бино ба маълумоти расмӣ  бештар дар  шаҳру навоҳии вилоят, аз ҷумла, шаҳри Хуҷанд-33 адад(14 нафар мард 19 нафар зан), Бобоҷон Ғафуров–43 адад (29 нафар мард 14 нафар зан),шаҳри Истаравшан- 20 адад (10 нафар мард 10 нафар зан), шаҳри Конибодом-20 адад (13нафар  мард 7 нафар зан),ва ҳамчунин дар навоҳии Ашт, Ғончӣ, Панҷакент ва дигар навоҳи зиёд  сабт гардидааст.

Яке аз мавзуоти муҳиму рузмарраи ҷомеаи кунунии мо ки боиси нигаронии ҳам давлат ва ҳам ҷомеа гаштааст, ин афзоиши худкушӣ аст, ки Васоити ахбори омма ҳамвора нисбати ин падида садо буланд мекунад. Мутасифона имрузҳо ба истилоҳ ангор муд шудааст, ки ҳар касе, ки бо мушкилие дар зиндагияш дучор мешавад,  осонтарин ва беҳтарин роҳи начотро дар ҳамин падидаи номатлуби худкушӣ мебинад. Ва ин роҳро роҳи халоси унвон мекунад.

Худкушӣ аз падидаҳои ногувор ва ғайриқобили пазириш барои ҳар ҷомеа,ба вижа кишвари Тоҷикистон аст, ки дорои  фарҳангу тамаддуни ғании исломӣ ва шарқӣ мебошад. Оини корсози ислом ва фарҳангу суннати шарқи дар ҳамаи марҳалаҳои зиндаги чи дар шоди ва чи нохушнуди, роҳкушоӣ  инсон дар ҳалли масъалаҳои пеширу аст.

Ба назари аксар соҳибназарони умури иҷтимоии Суғд яке аз   сабабхои  аслии ба худкушӣ даст задани баъзе аз афрод, чи зану чи мард,  дар ҳолати гирифтории сахт  карор гирифтан  ва ё бa  карзу нокомихои дигари зиндаги  гутавар шудани онхост  ва ин рушанфикрон чунин ақида доранд,ки  афроди ёдшуда ягона  роҳи халоси ва озодиро аз гирифторихои зиндаги  дар ҳамин  суиқасд ба ҷони худ мебинанд.Коршиноси умури иҷтимоӣ  оғои Некварз Ҳошим Холзода бар ин назар аст,ки дар Тоҷикистон дар пайрави аз кишварҳои дорои фазои бедини талош мешавад ин сабаб аз сабабҳои худкуширо камранг ҷилва диҳанд. Ҳамин муносибат ва бархурд бо мушкили худкуши аст, ки решаҳо ва иллатҳои ин мушкил ношинохта бокӣ монда аст ва ба ҳамин сабаб аст, ки кори натиҷабахш дар самти аз байн бурдан ва ё ҳаддиақал коҳиши падидаи худкушӣ сурат намегирад.

Сабаби боло рафтани ҳодисаҳои худкушӣ чист? Ин суолест ки посухашро аз теъдоди коршиносони ин  умур пурсон шудем.

Cохибназарон ва ҷомеашиносони Суғд  иллати аслии даст ба худкушӣ  задани шаҳрвандонро ба чунин гуруҳҳо тақсимбандӣ намудаанд:

Муҳоҷират

Хушунати хонаводагӣ

Костагии таълиму тарбия дар хонавода

Бесаводӣ

Вазъи пасти иқтисодӣ

Аммо ба андешаи ҷомеашинос Шоҳмирзо Хуҷаев даллели аслии ин ҳодисаҳои номатлуб дар дуруст ба роҳнамондани раванди таълиму тарбия дар хонаводаҳост, ки ин метавонад ба дигар омилҳо бубарад. Ба гуфтаи мавсуф беаҳамиятии волидон  ва сарварони оила муҷибии аслии чунин ҳодиса маҳсуб гашта бекорӣ ва бенавоиро  метавон аз дигар омилҳое бар ин маворид арзёби намуд.

Худкуширо ҳама адён маҳкум мекунад ва намояндагони тамоми доираҳои мухталифи ҷомеа онро амали номатлуб меҳисобанд. Аз назари қонуни шариати дини мубини Ислом  низ худкушӣ яке аз бузургтарин гуноҳони кабира мебошад. Домулоло Наимҷон раиси шуъбаи вилоятии ҲНИТ дар Суғд амали худкуширо маҳкум намуд ва гуфт ҳар касе, ки ба Худои якто имон дошта бошад, пас набояд ба ин неъмати худо яъне ҳаёт ва руҳи худ хиёнат намояд.

Аммо инҷо як нафар сокини шаҳри Хуҷанд, ки худро Малоҳат муаррифи намуд, мегуяд ҳодисаҳои худкушии  шаҳрвандон сабабҳое дорад.Ба гуфтаи номбурда ҳеҷ кас худро бесабаб қурбон намекунад. Малоҳат мегуяд агар як мушкилии аслии онҳо вазъи бади иқтисодӣ бошад, дигар мушкилашон нобаробарӣ дар оила, бекорӣ, зуроварӣ ва ноустувории иродаи онҳост.

Ҷамшед Сабуров узви коллегияи адвакатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вилояти Суғд мегуяд худкуши амали ҷиноят маҳсуб намешавад, аммо дар сурати шахсро ба худкушӣ расондан ин албатта ҷинояти зиди ҳаёт ба шумор меравад, ки дар ин маврид дар моддаи 109 Кодекси Ҷиноии Тоҷикистон кисми як ва ду ҷазои маҳруми аз озоди ба муддати аз 3 то 5 ва аз 3 то 8 сол муқаррак шудааст.

Ба иддаои адвакат Сабуров ҳодисаҳои худкушӣ бештар дар миёни занҳо содир мегарданд, чун,ки ҳуқуҳои онҳо аз тарафи волидон ва дигар шахсоне, ки  аз онҳо вобаста ҳастанд.

Бояд тамоми табааи ҷомеа барои ин кор ва оқибату паёмадҳои ин ҳодиса дастҷамъона тадобирҳои лозимаро биандешанд. Дар роҳи пешгирии ҳодисаҳои худкуши хама гишрхои ҷомеа чи духтур, чи муаллим, чи ходимони дин, чи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва ҳатто ВАО бояд ҳиссаи худро бигузоранд. Дар робита ба ин  Ҷура Юсуфи намояндаи ВАО дар вилоят чунин мешуморад ки ВАО дар мавриди худкушӣ матолиби зиёд ба табъ мерасонад, аммо ин падида аслан коҳиш намеёбад, зеро сабабҳои иҷтимоиву иқтисодии худкушӣ, хеле зиёданд. Ба пиндори мавсуф   дар бартараф кардани ин мушкилоти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ танҳо ҳукумати кишварро метавон муваззаф донист.

 

Шоди дар даруни худатон хаст.

Оё агар хеле котеъона ба шумо бигуям, ки шод будан ва ё набудани шумо дар дастони худатон аст, тааччуб мекунед? Аммо бидонед, ки вокеан ин тавр аст. Шоди ва хушхоли чизе хаст, ки хар кас онро бояд даруни худ бичуяд ва хеч кас гайр аз худи инсон наметавонад дар ин маврид барояш коре бикунад. Шояд атрофиён, харфхо ва шухихои афроди хонавода барои муддати замони кутохе битавонад дар шумо шоди эчод кунад, аммо ин навъ шоди давоми зиёде надорад ва махз он, ки фарди мавриди назар дар чамъ набошад, дигар бахонае барои шод будан вучуд надорад. Шоди дар калби мост ва агар гохе авкот дар берун хам ба дунболаш мегардем сирфан бахонае мехохем то он шодии даруниро шукуфо кунем. Вакте, ки як мочарои ишки ва дилдодаги барои мо ба вучуд меояд, танхо барои ин аст, ки эхсосоти ишки даруни мо шукуфо шавад ва маъшук як бахонаи хуб аст. Агар битавонем сарчашмаи шодиро пайдо кунем ва бо нигох кардан ба калбу рухамон битавонем манобеи азиму бекарони шодиро кашф кунем,метавонем бо шинохтани бехтари он вазъияти идеалиро дар зиндаги фарохам кунем ва дар хар мавкеият ва бо хар сухане онро хифз кунем. Дар хар сурат ин як вокеияти инкорнопазир аст,ки зиндагии инсонхо бо якдигар тафовути бисёр зиёде дорад ва дар мавриди хама сахтихо ва костихое вучуд дорад аммо бо хамаи ин авзои истондорди хосе барои шод будан таъин нашуда, ки битавонем бигуем агар ба он нукта расидед яъне, ки дигар барои хамеша шоду хушхол хохед буд. Шоди ба таври мутлак хосили ангезаи даруни аст ва дар зиндагии хамаи мо аносири шодкунанда ва бо гамофарин ба вуфур ёфт мешавад ва ин танхо худамон хастем,ки метавонем шикорчии гам ва ё шоди бошем. Пас бо ин хакикати инкорнопазир канор омадем ки дар зиндаги хама мувафаккиятхои талх ва норохаткунанда пайдо мешавад аммо ин ба ухдаи худи шахс аст ки чи кадр ва чи муддат ба он  мавкеият бичаспад. Гохе вактхо як иттифоки норохаткунанда зиндагии фардеро то охири умраш тахти таъсир карор медихад аммо барои шахси дигаре ин иттифоки ногувор сирфан ходисаи талхе аст,ки дар мактае аз зиндагияш баруз карда ва холо онро бояд фаромуш кунад. Сад дар сад ба шумо бастаги дорад, ки кадом якеро интихоб мекунед, агар зотан гуссахурданро дуст дошта бошед, хатто дар хуштарин лахазот хам як иттифоки норохаткунанда хамрохи шумост ва билохира баъд аз хар ханда, гиряе аст. Инсонхои гуссахур вазиятхои шодиоварро муваккати медонанд ва хамеша мунтазиранд,ки як иттифоки бад холашонро хароб кунад, онхо наметавонанд аз зиндагии шод лаззат бубаранд. Аммо як инсони шод мавкеиятхои норохаткунандаро ба умеди фардои равшан ва шод ба хуби тахмил мекунад ва кулли зиндагиро як достони шод ва хушхолкунанда медонад. Ин ду дидгохи мухталиф нисбат ба зиндаги ва чойгохи инсонро дар зиндаги мушаххас мекунад.Талош кунед, ки дар ин укёнуси пур аз мавч, коикрони коики шодихо бошед ва дар хаводиси зиндаги гутта бизанед ва ба дунболи чавохири боарзиши шоди бошед. Хамаи мо кобили тагйир хастем. Пас маътал накунед ва бехтарин гузинаро интихоб кунед.

Фарохамсоз: Фирдавси Аъзам

 

Умедворкунандатарин оя дар Куръон

Масъалаи умед дар фарханги исломи ахамияти зиёде дорад ва Куръон барои ташвики инсон ба корхои шоиста таъкиди зиёде бар умед карда аст. Он чи дар ин бора дар Куръон матрах шуда умдатан бар руи умед ба рахмат ва бахшиши худованд мутамаркиз аст. Масъалаи умед дар Куръон дар болотарин сатхи мумкин, равзанае барои табдили вазъият аз “гунахкор” ба “бахшидашуда” ва табдил аз касе,ки карор аст дар дузах мучозот шавад ба касе,ки рахмати худо шомили холаш мешавад,матрах шудааст. Дар тафсире аз Башар бини Шарех накл шудааст, ки мегуяд: Рузе аз имом Бокир (а) пурсидам:Умедбахштарин ояи Куръон кадом аст?

Хазрат фармуд: Атрофиёни шумо дар ин бора чи назаре доранд?

Гуфтам: Онхо муътакиданд ояи “Эй бандагони ман,ки бар нафси хеш исроф кардаед, аз рахмати Худо ноумед набошед” умедворкунандатарин ояи Куръон аст.

Хазрат фармуд: Аммо мо ахли байт чунин назаре надорем.

Пурсидам: Пас назари шумо дар ин маврид чист?

Фармуданд: Ояи “Ва парвардигорат он кадар ба ту ато хохад,ки кард,ки ту рози шави” умедбахштарин ояи Куръон аст ва манзур аз он шафоат аст, сипас идома доданд: “Яке аз далоили тарчехи ин оя ин аст,ки дар ояи мавриди назари шумо шарти бархурдори аз он рахмат тавба ва таслим ва амали нек эълом шудааст,аммо дар ояи марбут ба шафоат хеч кайду шарте чуз ризоияти паёмбар мехрубони ва рахмат вучуд надорад”

20 равиш барои тули умр

1) Издивоч:

Мутолиот нишон медиханд, ки дарсади маргу мир дар афроди мучарад ба таври боризе бештар аз афроди мутахил мебошад.

2) Кахкаха задан:

Мухаккикон мегуянд, ки ханда бехтарин дору аст, ки мучиби кохиши канди хун, афзоиши чараёни оксиген дар бадан ва бехбуди кайфияти хоб мешавад. Чараёни мутавассити хун дар хангоми хандидан ва баъд аз он 22% афзоиш меёбад. Дар холе, ки стресхои рухи чараёни хунро 35% кохиш медихад.

3) Доштани хайвони хонаги:

Фаолияти бадани ноши аз мурокибат аз ин хайвонот яке аз роххои хифзи саломат аст. Ба илова мухаббат кардан ва ё тамошои харакоти чолиби хайвонот мунчар ба оромиши инсонхо мешавад ва онхо дунёи берун аз худро низ тамошо мекунанд.

4) Тарки сигор:

Афроде, ки сигор мекашанд, такрибан 13 соли шонси зиндагиро аз даст медиханд. Баиловаи анвоъи беморихои музмини  ноши (бархоста) аз масрафи сигор кайфияти умри бокимондаро низ кохиш медихад.

5) Варзиши бештар:

Варзиш боиси таквияти калб ва афзоиши пумпи хун мешавад. Клиструл ва фишори хун кохиш меёбад. Омили пешгири ва контроли диабет аст. Мохичахо ва усухонхоро таквият мебахшад. Оё хамаи ин мадорик кофи нест то гуёии музаяти вокеии варзиш варзиш барои саломатии фард бошад.

6) Фаолияти магзи:

Бозии шатранч, мутолиаи рузнома, халли чадвал аз чумлаи фаолиятхои мусбат магз аст. Фаолиятхои магзи монеъ аз бурузи олзоймр мешавад.

7) Камтар дар маъзари нури хуршед карор гиред:

Истифода аз креми зиди офтоб, айнаки дуди ва кулохи  лабе пахни монеъ аз осебхои ноши аз нури хуршед мешавад ва эхтимол барузи саратони пуст (шоетарин навъи саратон)-ро кохиш медихад.

8) Мулокоти пизишк:

Мулокоти муназзами пизишки пизишки умуми метавонад шонси зиндагии солимро афзоиш дихад. Зеро анчоми фаолияти тавсияшуда тавасути пизишк пешгирии ба мавкеъ аз барузи анвоъи беморихоро муаяссар мекунад.

9) Хурдани мохи:

Хурдани хади акал ду ваъдаи газои мохи дар хафта бнисёр муфид аст. Зеро эхтимоли марг ноши аз бемории калбиро кохиш медихад. Монеъ аз лахта шудани хун, кохиши микдори чарби ва эхтимол чоки мешавад. Баилова саршор аз маводи газои мисли силениюм, пурутин ва  анти оксидон мебошад.

10) Хурдани мевахо ва сабзачоти тоза:

Муз (банана) ва соири мевахо ва сабзачоти саршор аз витомин, маводи маъдани, фибр ва анти оксидон мебошад.

11) Тамоси физики

(огуш гирифтан): Завчахое,ки  барои муддате тамоси физикии содае мисли дар огуш гирифтан, ё даст дар даст баркарор мекунанд, камтар дунчори мушкилоти калби ва афзоиши фишори хун мешаванд.

12) Кохиши масрафи алкол:

Зиёдарави дар масрафи алкол шонси зиндагии бештарро кохиш медихад.

13) Хоби кофи:

Хоби камтар аз 6 соат дар шаб таъсири манфи бар саломатии фард дорад ва эхтимоли гирифтори ба диабетро афзоиш медихад.

14) Хушбини ва тафаккури мусбат:

Шонси зиндагии афроди дорои ин хислат 19 % афзоиш меёбад.Инчунин афроде камтар ранч мебаранд.

15) Кохиши масрафи чарби:

Газохои камчарб эхтимоли бурузи беморихои калбиро кохиш медихад.

16) Мурочиа ба дандонпизишк:

Мурочиаи мураттаб ба дандонпизишки ва муоинаи дандонхо аз бурузи анвоъи беморихои дахону дандон чилавгири мекунад.Зеро ин беморихо ба навбаи худ мунчар ба бурузи беморихои танафусси ва калби мешавад.

17) Контроли стресс:

Контроли стресс ба хар тарики мумкин мисли дарёфти мушовира ва бо варзиш шонси зиндагиро афзоиш медихад. Стресс боиси кохиши чараёни хун, афзоиши клеструл ,кохиши фаолияти магзи ва заъфи системи эминии бадан мешавад.

18) Баргашт ба мадраса:

Идомаи тахсил ва ё омузиши хамешаги дар зиндаги кайфияти зиндагии солимро  иртифо медихад.

19) Хурдани витоминхо:

Витоминхои мухталифмонеъ аз бурузи беморихои калби мешавад. Яке аз хубии витомин ховии маводи маъдани,омину осид,асории гиёхи ва соири маводи магзи аст.

20) Нушидани чой:

Нушидани чойи сабз эхтимол беморихои калби-уругиро кохиш медихад.

 

Парлумони Бритони чавонтар мешавад

Суҳбат бо рушанфикри чавони точики мукими Ингилистон чаноби Дориюши Рачабиён атрофи мавкеи насли чавони Ингилистон ва имтиёзоти ишон дар мукоиса бо чавонони точик.

Дориюши гироми, Шумо, ки чандин сол боз дар Ингилистон умр ба сар мебаред, лутф фармоеду чанд ҳарфе рочеь ба маърифати сиёсии чавонони Инглистон иброз намоед. Оё муносибати онҳо бо сиёсатмадорони кишварашон чи гуна аст?

Ҷомеъаи Бритониёро метавон ҷузъи ҷомеъаҳое донист, ки аз буҳбуҳа ва рӯйдодҳои пурталотуми сиёсӣ убур кардаанду ба оромише расидаанд, ки дар миёни ҷавонони он аз сиёсат камтар хабаре ҳаст. Ҳарфи дурусту ҳисобии сиёсиро метавон танҳо аз ҷавононе шунид, ки ба гунае кор ё таҳсилашон бо сиёсат гиреҳ хурдааст. Боқии ҷомеъа сар ба кори худ ҳастанд. Бархе ин падидаро мусбат ва шуморе ҳам манфӣ арзёбӣ мекунанд. “Мусбат” аз ин рӯй, ки зоҳиран вазъияти сиёсию иҷтимоъии кишвар дар миёни ҷавонон норозиёни андаке дорад. “Манфӣ” аз ин ҷиҳат, ки мизони поини мушорикати ҷавонон дар сиёсат метавонад ба бунбасте сиёсӣ дар оянда бианҷомад, чун сомона ё системи сиёсӣ ба чолиш кашида намешавад, то пешрафти бештаре дошта бошад. Натиҷаи ин навъи рӯйкард ба сиёсатро дар шумориши раъйҳо дар интихоботи ин кишвар метавон дид. Барои намуна, дар интихоботи саросарии ахир мизони мушорикати мардум 65.1 дарсад будааст, ки онро соҳибназарон “хуб” тавсиф мекунанд. Чун дар бархе аз кишварҳои ғарбӣ ин нишондод метавонад ҳаволии 50 дарсад бошад. Албатта, ин нуктаро ҳам бояд дар назар гирифт, ки омори эъломшуда дар бештари ин кишварҳо омори воқеъист ва дасткорӣ нашудааст.

Оё даргири ва иштироки чавонон дар бархурд бо масоили сиёсии кишварашон чи гуна аст. Оё аҳли сиёсат назару дидгоҳи чавононро дар мавриди мушкилоту муаммоҳои ба онҳо марбут ба назар мегиранд?

 

Ҳамон тавре, ки ишора шуд, мизони мушорикати ҷавонон дар умури сиёсӣ поин аст. Аммо ин бад-он маънӣ нест, ки ҷавонон аз арсаи сиёсӣ ҳазф шудаанд. Ҳамаи ҳизбҳои умдаи Бритониё бахшҳои вижае барои ҷавонон доранд ва ҷиҳати ҷалби онҳо ба фаъолиятҳои сиёсӣ талош мекунанд. Аз сӯи дигар, яке аз бахшҳои умдаи сиёсатҳои дохилии ҳизбҳо марбут ба ҷавонон ва масъалаҳои онҳост. Чун ба ҳар рӯй, мисли ҳар ҷомеъаи дигаре дар ҷаҳони имрӯз ҷавонон дар Бритониё ҳам бахши умдаи ҷамъиятро ташкил медиҳанд ва таваҷҷуҳ ба хостаҳои онҳо барои ҳизбҳо сарнавиштсоз аст.

Оё Порлумони Инглистон дар мукоиса бо дигар давлатҳо намоянда аз насли чавонро дорост ва Шумо дар мавриди созандагии ин насл дар ин кишвар чи назар доред?

Ахиран таваҷҷуҳи раъйдиҳандагони бритониёӣ ба номзадҳои ҷавон фузунӣ гирифтааст. Ҳам Тунӣ Блер ва ҳам Дейвид Комерун ба ҳангоми расидан ба курсии нахуствазиришон аз ҷумлаи сиёсатмадорони ҷавону пурэнержии кишварашон будаанд; бар хилофи гузашта, ки бештар ба номзадҳои солмандтар риҷҳон мениҳоданд, бо ин тасаввур, ки соли бештар хиради бештарро ба ҳамроҳ дорад.

 

Ин фароянд дар порлумон ҳам мушоҳида мешавад. Порлумони кунунии Бритониё ҷавонтар аз порлумони соли 1997 аст. 41 дарсади аъзои он байни 40 то 49 сол син доранд ва аксариятро ташкил медиҳанд. Панҷ дарсадашон 20 то 29-сола ҳастанд ва 34 дарсад миёни 30 то 39 сол син доранд. Танҳо 17 дарсади аъзои порлумон 50 то 59-солаанд ва 4 дарсадашон аз 60 ба боло син доранд.

Ин дар ҳолест, ки миёнгини синни аъзои Маҷлиси Сенои Омрико 63 сол аст ва ҷавонтарини онҳо як намояндаи 36-сола аст.

Мусалламан, ҷавонтар будани порлумон хуни тозаеро дар рагҳои сиёсати кишвар ҷорӣ мекунад ва паёмадҳоеро падид меоварад, ки такомулписанду пӯё ҳастанд ва бо рӯҳи ҳамеша дар тағйири замона созгорӣ доранд. Дар натиҷа мебинем, ки эътилофи бесобиқаи миёни ҳизбҳои рақиби Муҳофизакор ва Либерол-Демукрот дар Бритониё бидуни ҳеч дардисаре шакл мегирад ва ду раҳбари ҷавони ин ҳизбҳо бар саккуи қудрат менишинанд ва сиёсатҳоро бо машварат рақам мезананд. Баъид аст, ки як чунин иттифоқе миёни раҳбарони пир ё солманди ҳизбҳо анҷом бигирад, ки ба боварҳои ҳизбиашон пойбандии бештар доранд ва ҳозир ба мусолеҳаву оштӣ нестанд ва тарҷеҳ медиҳанд кишварро ғарқ дар буҳрон бибинанд, аммо усули ҳизбишонро ҳифз кунанд. Ин ҳам метавонад як тасаввури куллӣ дар мавриди сиёсатмадорони солманд бошад, ки бар мабнои рӯйдодҳои торихӣ ниҳодина шуда ва шояд ҳам дар миёни сиёсатмадорони солманд касоне бошанд, ки хилофи ин ҷараёнро собит кунанд.

Хеле хуб, oё метавонед чавонони инглисро бо чавонони точик мукоиса намоед ва он гуна, ки аён аст дар Донишгохҳои Точикистон таваччуҳ бештар ба намуди зоҳир дода мешавад, дар ончо чи гуна аст?

Дар миёни ҷавонони ҳар ду кишвар навъе рихват ё бемайлии сиёсии мушоҳида мешавад, аммо бо ин тафовут, ки ҷавони бритониёӣ ба далели гирифториаш дар заминае дигар, чун илму бозаргонию ғайра, тамоюли чандоне ба сиёсат надорад. Дар ҳоле ки як ҷавони тоҷик аз сиёсат гурезон аст, чун сиёсат барояш тарснок ва хатарнок ҷилва мекунад. Сиёсат барои ҷавони тоҷик маъмулан аҷре надорад, магар ин ки фарзанди як сиёсатмадори пазируфташуда бошад ва гом ба гом бо сиёсатҳои таъйиншудаи давлати кунунӣ пеш биравад ва аз худ ибтикоре нишон надиҳад. Ҷавони бритониёӣ танҳо дар сурате вориди арсаи бузурги сиёсат мешавад, ки битавонад аз худ ибтикоре нишон диҳад ва асаре бигзорад. Ин имкон дар Тоҷикистони феълӣ фароҳам нест ва пеши роҳи вуруди ҷавонони мубтакир ба сиёсатро гирифтааст.

 

Дар Тоҷикистон мушкилот ба андозае фаровон ва бунёдин аст, ки таваҷҷуҳи беш аз андозаи расонаҳо ба мавзӯъи пӯшиш дар донишгоҳҳо бароям шигифтангез аст. Дар донишгоҳҳои Бритониё мавзӯъи пӯшиш матраҳ нест. Муҳим он аст, ки либосе дархури шаъни инсон ба тан дошта бошед. Аммо Тоҷикистоне, ки ҳанӯз ба ҳалли масоили бунёдини хатту забону фарҳангу ҳувият даст наёфтааст, мусалламан, дар ин замина ҳам ногушудаҳое дорад ва хоҳад дошт, то замоне ки фард-фарди ҷомеъа аз кӣ будани худ ва ҷойгоҳи худ дар ҷомеъаи бузургтари башарӣ огоҳӣ ҳосил кунанд. Ҳамаи ин масоили ибтидоӣ реша дар худношиносӣ дораду бас.

Дориюши гироми, дар интиҳои суҳбат мехостам паёми Шумо ба кулли чавонони точикро бидонам.

 

Дар ҷойгоҳе нестам, ки паёмҳои саросарӣ содир кунам. Аммо ҳамеша ба дӯстони ҷавони худам мавриди худшиносиро таъкид кардаам. Муҳим аст бидонем, ки бояд дар арсаи байнулмилалӣ ҷои пое барои худамон боз кунем. Ин амри муҳим танҳо замоне ҳосил мешавад, ки пеш аз ҳама ба шинохти худ, сипас ҳамсоягон ва сипас ҷаҳониён бирасем. Тақлид чорасоз нест. Тақлид ба араб ба хотири динаш ва тақлид ба рус ба хотири дунёаш тоҷикро ба ҳеч мубаддал мекунад ва аз арсаи ҳастӣ дур мерезад. Шинохти худӣ (аз роҳи омӯхтани пешина, дарки имрӯз ва тасаввури фардо) сари моро дубора баланд хоҳад кард. Муҳимтарин таклиф ё вазифае, ки акнун мо дорем, андешидан ва посух гуфтан ба ин се пурсиш аст: Мо кӣ будем? Чӣ шудему кӣ ҳастем? Чӣ ва кӣ бояд бошем? Комраво бошед.

 

Худкуши аз нигохи Ислом

Дар ин макола роким талош мекунад то падидаи худкуширо танхо аз диду зовияи Ислом бо овардани чанд чумлае барраси намуда назари ислом ба ин амалро матрах намояд. Албатта ин нигошта гунчоиши тамоми пахлухоро надорад. Холо он, ки ин падидаро бояд аз хама дидгох, аз назари равоншиноси, ичтимои, хонаводаги, иктисоди, конуни, исломи ва гайрахо барраси намуд, аммо ин навбат танхо махдуд мешавем ба назари ислом дар ин бобат. Ва ба навбат дар оянда ба дигар пахлухои он хохем пардохт. Бояд зикр намуд ,ки дар ин навиштор хамчунин дунболи омор намеравем ва танхо  назару диди ходимони дин ва худи исломро руи сахфа меоварем.

Хамчунин лозим ба ёдоварист, ки дар хамон чое, ки инсон вучуд дорад ва зиндаги мекунад, пас мантикан дар ончо хатман ин рафтор ё падидаи номатлуби инсони вучуд дошта метавонад. Хуб нахустин суоле, ки бояд пурсида бишавад ин аст, ки инсон дар чи холоте даст ба худкуши мезанад? Хуб, тибки сарчашмахо  маъмулан фард дар зиндаги хангоме даст ба худкуши мезанад, ки дигар умеде надошта бошад ва рохи халле барои мушкили дар пешдоштаи худ намебинад ва онгох ягона ва ангор ба гуфти худаш осонтарин рохи халоси аз ин вартаро дар хамин падида меёбад.

Дини мубини Ислом ин икдоми худкуширо амали харом ва зишт шумурда аст ва оёти куръони ва аходиси набави бар зишти ва нодуруст будани ин амал далолат мекунанд. Дар бисёре аз адёни мухталифи чахон худкуши рафтори гунохомез ва мамнуъ ва дар натича харом эмълом шуда ва ин омилест, ки афродро аз даст задан ба ин амал боз медорад. Дар Куръони шариф  чунин ояе дар сураи мубораки Нисо мазкур аст:

“Ва худатонро макушед, Худованд нисбат ба Шумо мехрубон аст ва хар ки ин амалро аз руи тачовуз ва ситам анчом дихад ба зуди уро дар оташ ворид хохем сохт ва ин кор барои худо осон мебошад.”

Дини мубини ислом ин амали худкуширо  махкум мекунад ва чазои шахси ба ин амал дастзада аз чониби Парвардигор дузах асту чаханнам. Ислом ба ин падида хамон тавре, ки  зикр намудем бо  диди манфи менигарад. Ва ин амали худкуши  нофармони ва сарпечи аз дастуроти Худо аст ва касе, ки дастури худоро нодида пиндорад ва даст ба худкуши бубарад, пас бешак ба азоби Худо гирифтор хохад шуд. Аз нигохи ислом худкуши далел бар адами яъс ва ноумед шудан аз Худо мебошад ва ноумеди аз Худованд бузургтарини гунохон аст, ки  дар радифи ширк ва куфр карор мегирад.

Хазрати Мухаммад (с/с) дар чое мегуянд:

” Он, ки худро бикушад хештанро дар оташи чаханнам куштааст ва он, ки бо найза худкуши мекунад дар оташи чаханнам аст”

Чомеашинос ва мухаккики саршиноси точик Маликнеъмат гуфтахои фавкро тасдик намуда чунин мешуморад, ки худкуши  аз  назари  ислом  кабул  нест. Инсон  ба   ихтиёри  худ ба  олам    наомадааст  ва  хамчунин  ба  ихтиёри  худ  рафтан,  ин  саркаши  ва  киём  алайхи  сунъи  худост.

Пас ба гуфти Хофиз бояд бигуем, ки:

Ман ба худ но-мадам ин чо, ки зи худ боз равам

Он, ки овард маро боз барад бар ватанам.

Равишхои худкуши хеле зиёданд ва метавон чанде аз онхоро зикр намуд, ки имруз дар хама чавомеи чахони метавон бо онхо бархурд кард. Ба унвони мисол метавон халковези кардан, парриш аз иртифоъ, гарккуни, сузондан,  буридани рагхо, беш аз андоза дору хурдан, захр хурдан ва гайрахоро ном бурд, ки имруз боиси нигаронии чомеаи чахони гаштааст.

Зиндаги, ва хама он чизе, ки дар дохили он аст, баъзан инсонро бо мушкилоте рубару мекунад, ки инсон кодир ба гушодани ин гирех нест ва як навъ падидаи яъсу дилсарди ба у хамла мекунад. Аслан хамин падидаи ноумеди аз бузургтарин гунохон махсуб меёбад ва набояд аз зиндаги ноумеду дилшикаста гашт ва маъмулан он афроде, ки даст ба худкуши мезананд аз чумлаи нафарони ноумедгашта аз хаётанд. Бояд ба даргохи рахмати Худованд такя кард ва набояд хаёт , ки арзиши волои инсон аз суи Худостро тачовуз кард. Ё бояд дар ин холоти афсурдаги ва парешони бо бузургоне мурочиат кард ва насихатхо гирифт. Хамчунин дар нигохи Ислом ва хама адёни чахон аз он чо ки Худованди Манон холики инсон  аст ва тамоми ин хастии мо аз Уст, хеч касе на хаки куштани дигареро дорад ва на хаки куштани худро. Чун хаёт, зиндаги мухаббату ишки худованди аст ва он касе, ки ин арзишро тачовуз мекунад аз гунахкорон махсуб мешавад. Хар кас бояд бо чунин бовар, ки хаёт амонати Худост ва хиёнат бар ин амонат аз назари чи аклу, чи ахлоку чи худи хамин Ислом чинояти гайрикобили бахшиш мебошад. Ва ин падидаи номатлубе, ки мо онро худкуши меномем навъе ихонату хиёнат ба худованди мутаол аст ва онро гунохи нобахшидани мешуморанд. Чун танхо худованд аст, ки хаётбахш аст ва хамчунин танхо уст, ки хаётро поён мебахшад, пас дар хакикат поён бахшидани хаёт аз чониби инсонхо гунохест кабиру нобахшидани.

Пайнавишт

Куръон, сураи Нисо, ояи 29–30

 

КОНСТИТУТСИЯ: АЗ САНАД ТО МУҚАДДАСОТ

Сараввал бояд гуфт, ин гуфтаҳо муҳобот нестанд, агарчи дар мавриди конститутсия ва бандҳои алоҳидаи он сўҳбат кардан барои иддае аз соҳибмақомон қобили қабул ҳам нест. Чун онҳо ё мушкиле дар анҷоми ҳуқуқи хеш надоранд ё миссияи конститутсиониро дар низоми давлат ва мустақим амал кардани банд-банди онро дар нисбати оддитарин ҳуқуқи шаҳрвандӣ дидан намехоҳанд. Қобили тазаккур аст, ки як миллати озода ва соҳибфарҳанг бо таваҷҷўҳ ба воқеъияти замон ва манофеъи миллӣ конститутсия ва сохтори давлатиро тибқи ниёз ва ормонҳои фитрӣ ва таърихии хеш қабул ва интихоб мекунад, то бо ин васила рушди худро бе дағдағаву таблиғоти бемаънӣ таъмин сохта,  бо кишвари хеш ифтихор дошта бошад.

Дар идеулужии шўравии лодинӣ ба ин шакле ки имрўз роиҷ гаштааст, арзиш ва ба истилоҳ муқаддасот вуҷуд надошт, Конститутсияро ҳам бо ин сатҳ дабдабаву ҳамҳама намекарданд, вале ба таври нисбӣ як гуна баробарҳуқуқӣ ва адолати иҷтимоъие мавриди амал қарор дошт, ки мардуми калонсол бо мурури вақт аз баъзеи онҳо ба некӣ ёддоварӣ ҳам мекунад. Имрўз набояд ба ифрот дода шуда, ҳарф ва мантиқи арзиш ва муқаддасотро пойин фарорем. Бо роҳи таҳмил ва сохтакорона омўзондани ин гуна ҳарфҳо афкори ҷомеъа такмил намеёбад ва ба фаҳми мафҳуми арзиш ва муқаддас касе ҳам намерасад. Арзиш ва муққадасотро бояд миллат дар раванди бархўрдҳои мухталифи зиндагии хеш ба таври ошкор эҳсос намояд, муҳимтар аз ҳама эҳтиромгузорӣ ва эътибори мустақими талаботи банд-банди ҳуқуқҳои конститутсиониро аз сўи мақомоти кишвар ва масъулини давлатӣ бо чашми сар бубинад.

Хеле хуб мебуд, агар мафҳумҳои арзишманд ва муқаддасро тибқи фарҳанги хеш бишносем. Илм ва адаб, фарҳанг ва дар умум, тамаддуни мо ҳамаи инро шакл додааст ва фаромўш набояд кард, ки бештари онҳо заминаи қуръонӣ доранд. Вақте иддае аз ин гуна арзишу муқаддасотро нодида мегирем ва арзиши наве пайдо мекунему ба истилоҳ ба он авлавият қойил мешавем, он ҳеҷ гоҳ наметавонад мавриди қабули ом гардад. Чунки усул ва услуби таблиғ ва ташвиқи кўҳнашуда ва зоҳирпарастонаи мо ба гунаест, ки ҳанўз аз рўзи аввал муқаддас ва арзишманд будани мафҳумро зери суол қарор медиҳад.

Банда гуфтанӣ нестам, ки конститутсияи мо бад аст, баръакс, мехоҳам онро аз як санади шиъормонанд ё декларативӣ дида, ҳамчун як санади муҳими кафолатдиҳандаи озодиҳои воқеъии шаҳрвандӣ бубинам. Вақте мақомот дар мавриди иҷро нашудани бандҳои алоҳидаи конститутсия ба суханпардозиҳои бемантиқ роҳ медиҳанд ва ин санади муҳими ҳуқуқиро ҳамчун як эъломия қаламдод мекунанд, қишри бофарҳанг ва дилсўзи ҷомеъаро дард фаро мегирад, ки оё ҳаминҳоянд он идда аз «соҳибақлон»-е, ки озодӣ ва ҳуқуқҳои инсонро дар ҷомеъаи Тоҷикистони соҳибистиқлол ва он ҳам дар сатҳи давлати миллӣ таъмин мекунанд? Дардноктар аз ҳама чизи дигар аст, вақте як ҳуқуқшиноси расмӣ ду ҳарфи хешро дар мавриди конститутсия дар як ҷумла аз тариқи телевизион дуруст баён карда наметавонанд ва бо ҷумлаҳои тумтароқи худ талаботи конститутсионӣ ва қонунҳои соҳавии мавҷударо бо ҳам омехта мекунанд.

ИСТИҚЛОЛИЯТ ВА КОНСТИТУТСИЯ

Агар холисона паҳлўҳои аслии масъаларо мавриди баррасӣ қарор диҳем, тавъам будани истиқлолият ва конститутсияро дар бунёди як давлат хеле хуб эҳсос мекунем. Агар миллат соҳибистиқлол нест, чи гуна конститутсияе набошад, ҳеҷ гоҳ моли он буда наметавонад. Ҳар санаде, ки бо ин ном тайи даҳсолаҳо вуҷуд дошт, онро моли миллат донистан ҳам иштибоҳ аст. Санадҳое, ки зери номи Конститутсияи Тоҷикистон то замони соҳибистиқлолӣ вуҷуд доштанд, арзиши онҳо дар баробари як бастаи қоғаз буд. Қабул ва зикри номи он то соҳибистиқлолӣ танҳо зоҳирпарастӣ буд, аммо дар асл бо ин васила арзишҳои бегонаро болои миллат таҳмил карданд. Албатта, истеъмор зимни таҳияи ин гуна санадҳо таъмини нисбии баъзе аз  ҷанбаҳои озодӣ ва ҳуқуқҳоро мавриди назар қарор медод, аммо дурнамои он чизи дигар буд. Донишмандони миллӣ ҳанўз аз замони табаддулоти хунини давлатӣ дар Бухоро ва хиёнатҳои миллатфурўшони солҳои 20-30-уми асри 20 инро дарк карда буданд ва муқобилат ҳам нишон доданд. Вале низоми лодинӣ онҳоро душмани миллат унвон карда, бо ҳар роҳу васила аз миён бардошт. Ин як саҳифаи нокушодаи таърихи пурфоҷиъаи рўшанфикрони миллат аст, ки мутаассифона, то ба имрўз касе дар сатҳи давлатӣ ҷуръати кушодани ин муамморо накардааст. Ҳамаи миллатҳои пасошуравӣ дар қиболи торихи 80-сола, ҳатто садсолаҳои пешини хеш таҷдиди назар кардаанд. Кофист, таваҷҷўҳ андохтан ба ҳамсоякишварҳои туркнажоди худ, ки чӣ корҳо ва иқдомҳоеро дар ин маврид тайи солҳои соҳибистиқлолӣ анҷом доданд. Ҳайратовар он аст, ки тоҷиктабореро унвони қаҳрамонӣ медиҳем, вале ҳамтои ўро, ки дар бисёр маврид аз ў ҷоннисориҳои бештар нишон додааст, ба фаромушӣ мебарем. Чунин ба назар мерасад, ки дар давлати миллии мо ҳам доираҳои тангназари наве пайдо шудаанд, ки чеҳраи ҳар шахсияти таърихиро наметавонанд фарох бубинанд. Ин иштибоҳ аст ва оқибати баде низ дар пай дорад, чунки эҳтимоли инкори иқдомҳои имрўзиро худ заминагузорӣ мекунем. Мо диди куллан миллӣ, ҳатто фаромиллӣ бояд дошта бошем, то битавонем дар таърих ва тамаддуни хеш таҷдиди назари воқеъӣ ва амиқро роҳандозӣ намоем. Миллат бояд донад, ки таърихи онро чӣ саҳифаҳои дурўғин ва ростине пўшонидааст ва чӣ чизе паси парда ниҳон аст.

Гумон мекунам, маҳз бо ҳамин дидгоҳ мо метавонем истиқлол ва конститутсияро  дар радифи дигар мафҳумҳо аз зумраи арзиш ва муқаддасоти давлати миллӣ қаламдод намоем. Аммо қабл аз ҳама бояд эъломияеро, ки тавассути он Тоҷикистон кишвари соҳибистиқлол эълон гардид ва чӣ шахсиятҳое дар таҳия ва қабул кунонидани ин санади арзишманд саҳим буданд, ҷойгоҳ ва эҳтирому эътибор қоил шавем. Оё конститутсияи мо думболагири арзишҳо ва таъйиноти эъломияи соҳибистиқлолист ё чизи дигар? Оё кадом таззоде миёни ин ду мафҳум ҷой дорад ё ин ҷо ҳам сиёсатбозӣ мекунем? Агар не, чаро дар мавриди ин санади муҳими таърихӣ дар сатҳи баланд касе ёд намекунад ва онро аз зумраи арзиш ва муқаддасот ном намегирад? Фикр мекунам, таззоди ошкоре ин ҷо вуҷуд надорад, танҳо як чиз намерасад, тавъам донистани эъломияи соҳибистиқлолӣ ва конститутсияи давлати соҳибистиқлол бо ҳам. Ҳанўз тобистони соли 1992 як ҳайате зери номи Комиссияи таҳияи конститутсионӣ лоиҳаеро аз тариқи ВАО муъарифӣ карда буд, инро тамоми доираҳои огоҳи ҷомеъа дар хотир доранд. Муттаассифона, бадхоҳони миллат дар он вақт нагузоштанд, ки дар кишвар субот ва оромӣ барқарор бошад ва миллат ин санади муҳими хешро ҳам озодона муҳокима намуда, тибқи ормон ва ниёзҳои хеш қабул намояд.

Қобили тазаккур аст, ки қишри андешаманд ва рўшанфикр дар авохири солҳои 80 ва аввалҳои 90-уми асри гузашта саргуми афкори баландпарвозе буд ва тибқи фарҳанги ҳазорсолаи миллат ҳеҷ фикри дигаре ҷуз расидан ба рўзҳои хушро надошт. Вале душман фурсати муносиберо интизор дошт ва тавонист миллат ва кишварро ба мушкилоти сангин ва хунин бикашад. Ин ҳам як давраи маҳдуди таърихиест, ки бояд шаффофу ошкор гуфта шавад. Сабақ гирифтан аз таърих пинҳон доштани ҳақиқат ё бозгў кардани воқеъият тибқи манофеъи гуруҳӣ ва маҳаллӣ низ нест. Агар иддае аз дўстони мо дар хориҷ истода ангушти интиқод ва тамасхур ба кишвар ва низоми давлатдории он равона месозанд, ин ҳам чандон миллатдустӣ ва рушанфикрӣ нест. Ҳама чиз дар макон ва маҳдудаи хеш бояд гуфта шавад, ҷасоратро бояд дар ҳама ҷо нишон дод. Мисли баъзе масъулини сатҳи ҳукуматӣ ҳам набошем, ки дар дохил ва беруни идораи кории хеш мухталифназаранд, он ҷо бо усули «зинда бод» кору фаъолият мекунанд, дар берун тавони посух додан ба суоли як шаҳрванди одӣ ё пуштибонии шахси мазлумеро дар қиболи золим надоранд. Масъулин ҳам аз табарвор гуфтани рақибони сиёсии хеш, ки аз гуфтори шаклгирифтаи мардумӣ «дўст мегўяд табарвор ва душман шакарвор» маншаъ мегирад, набояд бардошти манфӣ дошта бошанд. Мо танҳо ҳамон вақте мушкили аслиро аз сохта ташхис кардаву роҳро барои рушди умум боз мекунем, ки ба мухталифандешӣ эҳтиром гузошта, душманситезӣ накунем, балки душманситезиро дар баробари таассубҳои гурўҳӣ ва маҳаллӣ кулан аз миён бардорем.

ДАВЛАТИ МИЛЛӣ ВА КОНСТИТУТСИЯ

Раванди таҳаввулот дар охирҳои солҳои 80 ва аввалҳои солҳои 90-уми асри пор, бахусус, фурўпошии табиъии низоми лодинии шуравӣ ба миллатҳои мазлум имкон дод, ки дар мавриди шакл, сохтор, низом ва дигар ҷанбаҳои давлатдории хеш тафаккур намоянд. Ва бо таваҷҷўҳ ба воқеъияти ҷаҳони муъосир, фароҳам гаштани тасмимгириҳои мустақилона давлатеро рўйи кор биёрад, ки тибқи ормон ва ниёзҳои миллат бошад. Чун ин давлат дигар ходими ҷониби алоҳида ва ё қудрати берунае нест, ходими миллати хеш аст. Миллатҳои зиёде бедавлат ба сар мебаранд, вале худро нигоҳ дошта тавонистаанд. Миллати тоҷик ҳам тавонмандии нигаҳдошти фарҳанг ва тамаддуни хешро дошт, дорад ва хоҳад дошт. Аммо доштани давлати миллӣ бо ангеза ва зербинои мустаҳками фарҳангӣ, ба хусус ба хотири саҳмгирӣ дар рушди тамаддуни башарӣ, аз масъулиятшиносии миллати соҳибфарҳанг дарак медиҳад. Миллати тоҷик чунин сифатҳоро дорост ва тавре дар боло ишора рафт, раванди табиъии таҳаввулоти солҳои 80 ва 90-ум ин умедро тақвият мебахшид. Мутаассифона, кулминатсияи он то ба баҳори соли 1992 расид ва шурўъ аз ин нуқта рў ба таназзул ниҳод. Бо истифода аз нофаҳмиҳои дохилӣ, маҳалбозиву бародаршаҳр эълонкуниҳои алоҳида, ба хусус ғаразҷўӣ ва исломситезиҳои бемаънӣ, қудратҳои дуру наздик, ки думболи пайдо намудани манофеъи бештар ва ё мустаҳкам кардани ҷои пойи хеш буданд, вазъиятеро дар кишвар ҳоким гардониданд. Тамоми ормону ниёзҳо дигар ба формўшӣ рафтанд ва маҳале дар нисбати маҳали дигар душманӣ меварзид. Истиқлолият, давлатдорӣ ва мавҷудияти Конститутсия маънои худро гум кард, фаҳмиши ин гуна мафҳумҳо дар маҳдудаи афкори як силоҳбадаст ва даҳмардае қарор гирифт. Қишри соҳибандеша, рўшанфикр, бахусус онҳое, ки пайи дарёфти истиқлолияти миллӣ, давлати миллӣ ва Конститутсияи миллӣ дар сар ангезаву ҳавасе доштанд ё рў ба зиндагии зербиноӣ оварданд ё Ватанро тарк гуфтанд. Танҳо баъди қудратро ба таври нисбӣ ба даст гирифтани элитаи нави сиёсӣ комиссияи наве ба хотири таҳияи Конститутсия зери сарпарастии Абдулмаҷид Достиев, муъовини аввали раиси Шўрои Олии вақт таъсис ёфт. Ва иддае аз аъзои собиқи таҳияи Конститутсия низ вориди комиссия нав гардонида шуданд.

Таври маълум, сесияи 16-уми баландовозаи Шўрои Олӣ низоми президентиро авохири соли 1992 бо қарори хеш барҳам зад ва тайи расо 2 сол, то авохири соли 1994 дар кишвар низоми парлумонӣ ҳоким буд. Вале Конститутсияе, ки дар баробари интихоботи президентӣ қабул гардид, Тоҷикистонро ҷумҳурии дорои шакли идораи президентӣ эълон кард. Коршиносон ва иддае аз аъзои комиссияи қабули конститутсияи нав ба ин назаранд, ки баҳсҳо сари шакли низоми давлатдорӣ ва ҷой додани мафҳум ва талаботи дигари конститутсионӣ, новобаста ба вазъияти ҳассос хеле шаддид сурат мегирифт. Кор ба ҷое расида, ки комиссияи қабули Конститутсия ду шакли онро мавриди муҳокима қарор додааст. Ва асли масъала дурнамои давлатдории тоҷикон ва шакли идораи он будааст, яъне барои мо, тоҷикон чӣ низоме беҳтар: парлумонӣ ё президентӣ?! То ба имрўз касе аз мақомоти аршади кишвар, ҳадди ақал аъзои комиссияи қабули Конститутсия ошкор нагуфта, ки агар низоми президентиро ҳукумати нав қабул дошт, чаро онро дар сесияи 16-уми Шўрои Олӣ барҳам зад? Дар ҳоле ки яке аз ҳадафҳои ҷониби даргир «барқарор намудани низоми конститутсионӣ» буд. Пас саволи матраҳ ин аст, ки барқарор намудани низоми конститутсионӣ хоҳиш буд ё ҳадаф ва чаро маҳз ин шиъор дар раванди густариши даргириҳои дохилӣ аввалавият касб кард?

МУСОЛИҲАИ МИЛЛӣ ВА КОНСТИТУТСИЯ

Дигар масъалаи норўшан ин аст, ки кадоме аз ин ибораҳо: «интихоботи президентӣ» ё «ҳамапурсии қабули Конститутсия» муносиби рузи 6-уми ноябр аст? Мантиқан ҳама гуна интихобот дар заминаи конститутсияи амалкунанда доир мегардад. Аммо таҷрибаи Тоҷикистон дар ин маврид нодир аст. Президентро интихоб кардем, вале ин рўзро Рўзи Конститутсия эълон доштем. Ин як баҳси тўлонии ҳуқуқиест, ки то ба имрўз миёни доираҳои огоҳ идома дорад. Ба ҳар ҳол, аз он рўз 16 сол гузашт ва интихоботҳои мухталифе низ дар заминаи Конститутсияи нав доир гардиданд. Ба ин хотир сари баҳси пешин ҳарф задан дигар бемантиқ менамояд. Аммо дар мавриди он ки дар ин марҳала аксари миллат паҳну парешон ва кишвар дар ҳолати ҷанги дохилӣ будан бояд ҳарфи лозимро гуфт. Чун низоми парлумонӣ кишварро гўё идора мекард ва музокироти сулҳ оғоз ёфта буд, дар чунин як марҳала доир намудани ҳамапурсӣ фикрҳоеро ба вуҷуд овард ва таъхир андохтани интихоботи президентӣ ба манфиъати умум буд. Бубинед, дар он шабу рўз мақомоти кишвар ҳеҷ гоҳ иқрор набуданд, ки шумори қобили мулоҳизаи мардум  берун аз кишвар аст. Онҳо бештар болои 30 ва 50 ҳазор нафар «гуреза» ҳарф мезаданд ва инро ночиз арзёбӣ мекарданд. Аммо лозим ба ёдоварист, ки баъди созиши сулҳ ва анҷоми дигар корҳо ҳукумат ба худ ҳақ медод, ки дар мавриди бозгардонии зиёда аз як миллион муҳоҷир ҳарф бизанад ва инро саҳми якҷонибаи хеш низ бидонад. Пас, саволи мантиқӣ ин ҷост, ки оё зимни ин гуна ҳарфзаниҳо ҳамапурсии соли 1994-ро зери суол қарор намедоданд? Гумон мекунам, ин як гуна иқрор кардани мушкилоти вақт аст, агар бепоя донистани ҳамапурсии соли 1994 ҳам набошад.

Яке аз баҳсҳои ҷиддии раванди музокироти сулҳ Конститутсия ва имкони таҳаввулот дар он буд. Раванди баҳсҳои мавзўъии музокироти сулҳ ва изҳори назари солҳои 1998-99-и мақомот дар мавриди бозгардонии беш аз як миллион муҳоҷир, баҳси мантиқии Конститутсия ва ислоҳоти ногузири онро собит сохт. Ҳамин буд, ки дар Комиссияи оштии миллӣ болои банд-банди Конститутсия баҳсҳо шиддат ёфтанд ва ҷонибҳо ҷиҳати ворид кардани тағйирот дар конститутсия аз тариқи ҳамапурсӣ тавонистанд ба мувофиқа бирасанд. Ҳаҷми тағйироти Конститутсия ба дараҷае буд, ки онро дигар метавон Конститутсия нав гуфт, ба хусус вақте дар низоми таҷзияи ҳокимият таҳаввулоти ҷиддӣ ворид гардиданд.

Банда, ба ҳайси таҳлилгар ба ин назарам, ки бале, Конститутсияи соли 1994 гўё низоми давлатдориро муайян карда буд, вале Конститутсияи соли 1999 онро нерў ва мантиқи баланд бахшид. Яъне бар асоси тағйироте ки бо тавофуқи ҳукумат ва мухолифин ба Конститутсия ворид шуданд, Тоҷикистон соҳиби парлумони ду маҷлиса ё ду палатагӣ гардид ва он ҳам бо пешниҳод ва пофишории ИНОТ.

Воқеъан, раванди таҳаввулоти конститутсионӣ ва чанд соли баъди интихоботи соли 2000-умро нуқтаи болорафти эътимод ва эҳтиром дар ҷомеъа арзёбӣ кардан мумкин аст. Аммо шурўъ аз омодагиҳо ба таҳаввулоти ғайричашмдошти баъӣдии конститутсионӣ ва баргузор гардидани ба истилоҳ ҳамапурсии тағйирот ва иловаҳо ба Коститутсия таъсири баде расонд дар афкори ҷомеъа. Агар ҳамапурсии соли 1999-ро ҳама ҷонибдорӣ карданд ва онро як амри ногузир ва зарурӣ медонистанд, вале ин ҳарфҳоро дар мавриди ҳамапурсии соли 2003 гуфтан ҷоиз намебинам. Чунки ҳамапурсии баъдӣ ҳатто воқеъиятҳои матлуби соли 1999-ро зери суол қарор дод.

ЭҲТИРОМГУЗОРӣ БА ҲУҚУҚ ВА ОЗОДИҲОИ КОНСТИТУТСИОНӣ

Тирамоҳи соли оянда бистумин солгарди соҳибистиқлолии миллат ва кишварро таҷлил мекунем, яъне миллати тоҷик 19 сол боз мустақилона тасмим мегирад ва тибқи оромону ниёзҳои хеш гўё басар мебарад. Ва санади муҳими ҳуқуқие, ки ин миллатро ҳимоя мекунад, шонздаҳсола аст. Тавре аз барномаҳои телевизионӣ ва омодагиҳои расмӣ мушоҳида шуд, дар мавриди таҷлили 16-умин солгарди Конститутсия  ҳам «барномарезиҳо»-и хосе аз қабл роҳандозӣ шуда будаанд. Вале ҳаводиси шарқи кишвар эҳтимол кадом таъсири мустақиме дар раванди омодагириҳо аз худ боқӣ гузоштанд, ки гуфторҳои телевизионӣ ва омодагиҳои майдонӣ бо ҳам чандон омезиш надоштанд. Фақат дар баъзе барномаҳои шабакаи «Ҷаҳоннамо» услуби матраҳи баҳс ва масъалагузорӣ каме фарқ мекард, дигар ҳама ҳамон ҳангомаву ҳамҳамаҳо. Дониста бошем, ки ҳеҷ касе кори анҷомшудаеро ба фаромўшӣ набурдааст. Аммо гумон намекунам, ки агар Конститутсияи мо дар банде ба таври имрўз ҳарфе намедошт, ин гуна корҳо анҷом намегирифтанд. Дар ин 16 сол он қадар таҳавуллоти мусбӣ ва манфие пиёда шудаанд, ки кадоме аз онҳоро моли Конститутсия донистан муҳол аст.

Ҳоло мурур мекунем, ба вазъи афкори мақомот ва чеҳраҳои сиёсии алоҳидаи кишвар, ки воқеъияти иҷрои талаботи бандҳои Конститутсияро чӣ тарз арзёбӣ мекунанд. Президент Эмомалӣ Раҳмон зимни сўҳбат дар конфоронси байналмилалӣ дар Душанбе рўзи панҷшанбеи гузашта гуфт, Конститутсия баёнгари манфиъатҳои олӣ буда, низоми устувори давлатӣ, тамомияти арзӣ, моҳияти демократию дунявии кишвар ва роҳи ояндаи онро таъмин мекунад.

Бале, дар воқеъ, миссияи Конститутсия чунин аст, агар таъмини ҳуқуқ ва озодиҳои шаҳрвандиро низ кафолат диҳад. Дар акси ҳол, гуфтаҳои боло як гуна маънои ҳифзи манофеъи гурўҳе дар давлат метавонанд арзёбӣ шаванд. Ба ҳар ҳол, дар дохили кишвар зоҳиран мавҷудияти як раванди дигаргун сохтани низоми давлат, ҷудоихоҳӣ ва зид будан ба моҳияти демократӣ эҳсос намешавад. Пас беҳтар он мебуд, ки дар мавриди воқеъияти талаботи дигари конститутсионӣ ҳарф занем.

Ҷумъабой Сангинов, вакили ҲХДТ дар парлумон гуфтааст:

Сарқонуни кишвар ба ҳайси як ҳуҷҷати сарнавиштсоз барои бунёд ва пешбурди ҷомеъаи Тоҷикистон эътироф шудааст. Ва имрўз метавон гуфт, ки он як санади аз лиҳози ҳуқуқӣ хеле мукаммал ва ҷавобгўи манфиатҳои миллию давтлатии тоҷикон ба ҳисоб меравад.

Оре, ҷаноби Сангинов, тамоми ҳуҷҷатҳои моро сарнавишсоз мегўянд. Вале кадоме аз онҳо сарнавишсозии хешро нишон дода тавонистааст ва агар нишон додааст он ҳам сарнавиштиро киро? Ҳоло ҷойи баҳс аст. Ва он ки онро мукаммал арзёбӣ мекунед, банда шубҳа надорам. Мафҳумҳо ва бандҳои Конститутсия эҳтимол мукаммаланд, вале баҳс сари риъоя ва амалкарди онҳост. Эҳтимол дар фаъолияти сиёсии ҲХДТ ва иддае аз курсинишинон он қадар мукамал аст, ки ниёз ба изҳори назари ҳарфе ҳам надошта бошанд. Ва таҷрибаи интихоботи соли равонро ба Шумо ёддовар мешавам, ки чӣ гуна ҲХДТ аз мукамалии ҳарфҳои Конститутсия сўйистифода бурда, толори Донишгоҳи омўзгории Душанберо тавре омода кард, ки тамоми номзадҳои даъватшудаи ҳизбҳои дигар ва ғайриҳизбиён гўё ба хонаи ҲХДТ меҳмонӣ омода бошанд. Ҳатто рамзи КМИР ҶТ ҳам зери шиъори ҲХДТ қарор дошт.

Вақте аз минбар дар мавриди мукаммал будани ҳарфҳои конститутсионӣ ҳарф мезанем, бештар сари ҷанбаҳои норўшан ё амалинашавандаи он бояд ҳарф зад. Банда ба ин боварам, ки ҳарфҳои Конститутсияи мо амалишавандаанд, вале амалӣ шудани бештари талаботи усулии  Конститутсия мухолиф ба манофеъи доираҳои алоҳидаест дар низоми давлатдории мо. Ин аст, ки дар амалӣ шудани онҳо бисёриҳо шакку тардид доранд.

Мо давлати хешро давлати иҷтимоъӣ эълон доштаем, аммо он далелҳое, ки шумо ва намояндагони дигари ҲХДТ пеш меоред, мантиқи иҷтимоъии давлатро нишон намедиҳанд. Ин аст, ки мафҳумҳои алоҳида дар Конститутсияи мо ҳамчун декларатсия боқӣ монда, мавриди амал қарор надоранд. Ҳокимияти иҷроия дар тасмимгириҳои хеш манофеъи шаҳрвандони одиро ба инобат намегирад, ки ин боиси нобоварӣ ба иҷтимоъӣ будани давлат мегардад.

Дар бисёр маврид шунида мешавад, ки ягон қонуни амалкунанда ба меъёрҳои конститутсия муғойират надорад. Дар баробари ин таъкид ҳам мешавад, ки агар муғойират дошта бошад, пас, меъёрҳои конститутсия мустақим амал мекунанд. Аҷаб ҳарфҳои бомаънӣ ва зебое. Аммо суоли матраҳ ин аст, ки ҷанобони сухангў чаро далелеро пеш намеоред, ки дар ҳолати фавқ аз меъёри конститутсионӣ кор гирифта шуд? Оё ин гуна мухолифатҳо ҷой надоштанд? Ҷой доштани мухолифат миёни баъзе қонунҳои ҷорӣ ва конститутсия дар мавридҳои алоҳида ҳастанд, вале доираҳои зидахл ба ин чандон эътибор намедиҳанд.

Конститутсияро мисли як санади байналмилалӣ шарҳу тавзеҳ медиҳанд ё баъзе мушкилоти мавҷудро “муносиби менталитети миллӣ” мегўянд. Вақте дастури як вазир ё мақомдори аршади кишвар ба меъёрҳои Конститутсия ошкоро мухолифат мекунад ва ҳокимияти давлатӣ дар ин маврид садо баланд намекунад, инсони мазлум ҳайратзада мешавад. Бахусус, ҳангоме ин сў ва он сў медавад, вале боз ҳам натиҷаи матлуберо дарёфт намекунад, муроҷиъат мекунад ба президенти кишвар бо умеди он ки ҳуқуқи поймолшудаи хешро ба исбот бирасонад. Чунки дигар дари умеде барои ў боқӣ намонд, аммо аз чӣ бошад, ки аз ин даргоҳ ҳам посух ва ҳимояте пайдо намекунад. Мактубу дархостҳои шаҳрвандӣ, ки аз тариқи ВАО ирсол мегарданд, ба як драма ё жанри матбуъотӣ табдил ёфтаанд. Оё ҳамин тавр нест, ҷанобони курсинишин?

Қобили ёдоварист, ки Конститутсияи амалкунанда бори аввал дар асоси талаботи Созишномаи сулҳ ба тағйиру тасҳеҳ рў ба рў шуд. Як вожаи “дунявӣ” баҳси ҳаштмоҳаеро дар КОМ ба бор овард ва ҷонибҳо натавонистанд дар тафсири мантиқи дунявӣ ҳамдигарро мутақоид созанд. Мушкилоти паёпай ва сол ба соли ошкоршавандаи баъдӣ далолат аз он медиҳад, ки доираҳои манфиатхоҳ паси мафҳуми «дунявӣ» ҳадафҳои носавоберо пайгирӣ мекардаанд. Дар ҳоле ки дар Конститутсия равшану возеҳ навишта шудаст:

“Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд…

-Дар Тоҷикистон ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси  равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ инкишоф меёбад…

- Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон бевосита амалӣ мешаванд,

- Шаҳрванд ҳақ дорад дар ташкили ҳизбҳои сиёсӣ, аз ҷумла ҳизбҳои характери демократӣ, динӣ ва атеистидошта… иштирок намояд, ихтиёран ба онҳо дохил ва хориҷ гардад».

Вақте мегўем, ки “дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ” оё ин ба аҳзоби сиёси гуногухарактер мансуб нест? Ё тавре дар дигар ҷой ошкор омадааст, ки “ҳизби моҳияти диндошта” амал мекунад, чиро дар назар дорем, динро ё ҳизбро? Оё ҳарф сари ҳизб ва баъдан, моҳияти он нест? Вақте бархўрдҳои амалӣ сурат мегиранд ва ба таври ошкор гуфта мешавад, ки ҲНИТ ҳақ надорад, ки дар мавриди Ислом чизе бигўяд, кас дар ҳайрат мемонад, ки ин гуна ҳарф ва чӣ маънӣ дорад ин гуфтаҳо? Оё мумкин аст, ҳизбро исломӣ бигўему исломӣ будани моҳияти онро рад намоем? Оё ин як тангназарӣ нест ва ин ҳарфҳо мухолифат ба Конститутсия  намекунанд?

Мутаасифона, феълан,  дар як давраи хело ҳассоси воқеъият ва ҳаводис қарор дорем, ҳам дар дохил ва ҳам дар хориҷ. Ва ин аз ҳама ҷонибҳо масъулияти бештар ва андешарониҳои мантиқиро тақозо дорад. Танҳо ҳамин умед мемонад, ки фирефтаи мушовирони нохонда ва “андешамандон”-и дур аз воқеъияти фитрати тоҷикӣ набошем.

Таманнои онро дорам, ки Худованд миллати азиз ва кишвари кўчаки моро дар паноҳи исмати хеш нигоҳ дорад. Омин!

Ҳикматуллоҳ Сайфуллоҳзода,

таҳлилгари масоили сиёсӣ

сомонаи nahzat.tj

Ронандагии занҳо дар Суғд меафзояд

Бино ба иттилои сардори бозрасии давлатии автомобилии раёсати корҳои дохилии вилояти Суғд дар шаҳри Хуҷанд Сафаров Мирзо Нуралиевич шумораи бонувони ронанда дар ин вилоят афзоиш меёбад.

Сафаров Мирзо Нуралиевич сардори бозрасии давлатии автомобилии раёсати корҳои дохилии вилояти Суғд дар шаҳри Хуҷанд  мегӯяд, имрузҳо таҳлилу мушоҳидаҳо ҳоки бар он аст, ки омӯхтани ронандагӣ барои ҳар як зан  манфиъатовар мебошад ки ин далел бар некуаҳволии ҳаёти ҷомеа маҳсуб меёбад. “Дар ҳар як гуруҳи иборат аз 30 нафара бонувон 20-40 фоизро ташкил медиҳанд, ки ин худ гувоҳи афзоиш ёфтани мизони бонувони ронанда дар Суғд аст”.

Дидани занҳои тоҷик дар сари фармони мошин воқеан як падидаи ҷадиде дар ҷомеаи ин кишвар маҳсуб меёбад. Ҳарчанд, ки дар Аврупо ё Амрико ё умуман мамолики ғарби дидани занҳо ва бонувон дар паси фармони мошин кори ғайримуқаррари нест, аммо ин падида дар кишвари мо воқеан  нав ба шумор меравад. Замони пеш , дар Тоҷикистон кори ронандаги асосан бар души мардон буд, аммо ҳоло дидани занҳои тоҷик дар сари фармон имконпазир аст.

Занон бо дар назарадошти  баробарии ҳуқуқҳои худ бо мардон худро ҳамсаф ва ҳампаҳлу бо мардон медонанд. Имрузҳо ҷомеаи башари шоҳиди тараққиёти бесобиқаи технология ва ҷаҳонишави мебошад ва дар ин росто занҳо низ ҳамқадаму ҳамгоми мардҳо буда аз чунин имконоти ба даст омада корбурди фаровоне мекунанд ва дар ҳама соҳот даст доштани худро ошкор мекунанд. Далели ин гуфтаҳо дар соҳоти мухталифи ҷомеа фаол будан, дар пешбурди умури давлати саҳм доштан ва ниҳоят дар сари чанбараки рул дидани бонувони тоҷик аст, ки ин бидуни тардид ба фаол будани занҳо дар ҷомеаи кишвар далолат мекунад.

Коршиносон ва ҷомеашиносон далели афзудани шумораи занҳои ронандаро дар баланду беҳ шудани сатҳи зиндагии онҳо медонанд ва ронандагии бонувонро ҷонибдори мекунанд.

Ҳамсуҳбати ман, ки худро Муҳаммадюсуф ном гирифт мегуяд, ки падидаи ронандаги дар миёни бонувони тоҷик беҳтарин иқдом аст. Ҳамсару як духтари у соҳиби ҳуҷҷати ронандагиянд. Ба бовари ҳамсуҳбатам зане, ки  мошини худро дорад дар алоҳидаги пайи кор меравад, беҳтар аз он аст, ки дар нақлиёти умуми тан ба тан бо мардони бегона бошад.

Ҷура Юсуфи муовини сардабири нашрияи “Вароруд” падидаи ронандагии занҳоро дастгири карда мизони  болоравии шумори занҳои ронандаро маҳз баъд аз Истиқлолият хусусан дар 10 соли ахир  кобили зикр медонад. У мегуяд дар 10 соли охир шумори бонувони мошинсавор чи дар Хуҷанд ва чи дар дигар шаҳру навоҳии Суғд ру ба афзоиш аст ва ҳоло мушоҳида мешавад, ки дар курсҳои ронандаги шумори ҷавонону духтарон қариб баробар аст.

Аҷиб ин аст, ки ҳатто дар деҳот ҳам занону духтарон паси рул менишинанд ва дигар ин касеро ба тааҷҷуб намеоварад. Занон аз воситаи нақлиёт барои соҳибқори ҳам истифода мебаранд (таксирони, боркашони), ки ин падидаи хуб аст. Муродова Раъно сокини ноҳияи Мастчоҳ аз ҷумлаи чунин занҳои ронанда аст, ки тули зиёда аз 15 сол таксирон мебошад. Ёдовар мешавем, ки хонум Раъно Муродова дорандаи унвони Аълочии маорифи халқ буда ва мошинро барои хидматҳои шоистааш туҳфа гирифтааст. Хонум Раъно мегуяд мошин дар ҳаёти шахсии у  воситаи хеле мусоидаткунанда буда, кору бори уро осон мекунад.”Ман дар ҳама ҳолат ва дар ҳама ҷо аз мошини худ истифода мекунам”

Агар дар воқеъ шумори занҳои мошинрон зиёд шуда бошад, ин натиҷаи баланд рафтани сатҳи зиндагии мардум аст.

 

Гуруҳе аз соҳибандешон иллати паси фармон нишастани бонувонро агар аз як тараф дар беҳбудии  сатҳи зиндагии мардум донанд, аз тарафи дигар аз ҷониби Ҳукумат таъмин набудани мардум бо нақлиётҳои лозимаи ҷамъияти медонанд.

Омилҳои афзоиши ронандагон аз  ҷинси латиф дар болоравии сатҳи беҳдошти зиндагии як зумра аз тоифаи мардум мебошд, ки имконияти харидории мошинро доранд

Мунаввара Бутаева Сарвари маркази ташаккули тарзи ҳаёти солим дар вилояти Суғд яке аз он бонувонест, ки чандин сол боз паси фармони мошин нишастан ба у муяссар гаштааст. У 5 сол инҷониб мошин меронад. Ва аз ин хеле хушаш меояд, ки дар паси рул нишаста кору бори хешро иҷро мекунад. Барои хонум Бутаева мошинрони аз руи ҳавову ҳавас набуда  балки бо воситаи доштани мошин пеш аз ҳама ба ҷойи кор сари вақт ҳозир шудан, ба бозор рафтан, ашёҳои зарурии рузгорро харидорӣ карда, дар ҷустуҷӯи таксӣ ё интизори микроавтобус нашудан, бо воситаи мошинаи шахси ба манзил рафтан мебошад.

Mушкили таъмин набудани мардум бо воситаҳои нақлиёти ҷамъияти дар тамоми марокизи шаҳру навоҳии кишвар вуҷуд дорад, ки ин албатта мардумро хосса ҷинси латифро ба харидану истифодаи мошин сабаб мегардонад, Қисми зиёде аз ҳамсуҳбатонам дар сари ҷанбари мошин будани занро дастгири мекунанд ва норизоии худро аз мошинҳои хизматрасони баён медоранд, ки ронандаҳо аз меъёри муқарраршуда истифода накарда бо нақзи қоъидаҳои ҳаракат ду маротиба мусофир мегиранд, ки ин хилофи қавонини ронандагист зеро вақте, ки дар як “газел” понздаҳ ҷоёи нишаст бошад, ронандагони “муҳтарами” мо бисту панҷ нафарро мегиранд, ки зану мард болои ҳам менишинанд, сипас мардони ба номусу занҳои ҳалим ба хотири аз ин гуна воститаҳои нақлиётии ҷамъияти истифода накарда мошинҳои шахсии хешро истифода мекунанд, ки ин ҳам қобили дастгирист.

Бино ба гуфти хонум Мунаввара нигоҳубини мошин аслан хоси мардон аст, аммо у баҳри он мекӯшад, ки ягон нуқсони техникӣ дар автомобили худ мушоҳида накунад ва тамоми нозукиҳои ронандагиро азхуд намояд. Мавсуф ҳар моҳе мошинашро аз муоинаи техникӣ дар назди мутухассиси мошин мегузаронад. Сарвари маркази ташаккули тарзи ҳаёти солим дар вилояти Cуғд муътақид аст, ки занҳо дар рондани мошин хеле эҳтиёткоранд, ҳеҷ гоҳ бо суръати баланд мошинро намеронанд, пиёдагардонро ҳамеша роҳ медиҳанд. Маҳз ин хислатҳои занон имкон медиҳанд, ки фалокатҳо ва садамаҳои нақлиёт камтар рух диҳад.

Ҳамчунин Озода Қулова яке дигар аз бонуи суғдист, ки  паси фармони мошин нишастан ба у низ муяссар гаштааст. Озода мегуяд, ки аз хурди ин орзуро доштааст. У мегуяд мошин дар пешрафти кораш хеле мусоидат мекунад ва хар ҷо ки хост , метавонад бо мошини худ рафта, ниёзманди такси ё каси дигар нашавад.

Воқеан дар Суғд чунин занхое кам нестанд ва ҳама аз истифодаи мошин барои мусоидат дар умури худ ёдовар мешаванд на барои тафреху худнамои.

Сардори бозрасии давлатии автомобилии раёсати корҳои дохилии вилояти Суғд дар шаҳри Хуҷанд Сафаров Мирзо  иддао мекунад, ки ҳарчанд занон дар муқоиса бо мардон дар рондани мошин эҳтиёткоранд, аммо мушкилии аслии онҳо ин аст, ки  наметавонанд мошини дар роҳ вайроншудаи худро таъмир кунанд.

Бо назардошти ин иддао хонум Муродова Раъно мегуяд, ки дар тули 15 соли ронандагии худ муваффақ шуда то аксар қисмҳои мошинашро омухта ва дар таъмиру дуруст кардани онҳо то андозае махорати комил пайдо кунад

Бо ин вуҷуд муовини сардабири нашрияи “Вароруд” Чура Юсуфи маслиҳат медиҳад ки ронандагии занҳо бояд дар асоси шиори “Оҳиста рав – пайваста рав!” бошад.

Хамон тавре рушан мешавд ронандагии занхо асосан бар асоси ниёзхои чомеа сурат мегирад . Бехтар мебуд чомеа ба сатхе аз таьминот ва худшиноси ва огохи мерасид,ки хар кас дар он ба кори худ машгул мешуд…соддатар карда гуем занхо ба кори худ ва мардхо ба кори худ….Албатта касе инкор намекунад ки ронандагии занхо барои ниёзхои шахси кори нораво нест ,аммо маҷбур шудани онҳо ба ронандаги ба хотири таьмини рузгор аз кабили рондани мошини мусофиркаш ва боркаш коре нест,ки дар дарозмудат ба суди ҷомеа бошад. Модаре,ки ба ингуна корҳо банд аст фурсати кофи барои тарбия ва умури хонаро нахохад дошт….

Чуноне,ки Фирдавсии бузург мегуяд

Занонро бувад бас ҳамин як ҳунар

Ки шинанду зоянд шерони нар

СШБ: Фасоди идори дар сар то сари чахон бештар шудааст.

Бино ба гузориши ин созмон гирифтани ришва аз чониби пулис ба унвони бузургтарин мушкил зикр шудааст

Бино ба як назарсанчие ки ахиран анчом шудааст, чахон дар холи хозир дар мукоиса бо се сол кабл фасодтар шудааст.
Бархе аз 56 фисади одамоне ки аз тарафи Созмони шафофияти байналмилали пурсида шудаанд мегуянд,ки кишварашон хеле фосид шудааст.
Ин созмон давлатхои Афгонистон, Нигерия,Ирок ва Хиндустонро дар радифи фасодтарин мамолики чахон карор дода, ба дунболи он Чин, Руссия ва кисмати зиёди Шарки Миёнаро низ чой додааст.
Дар хамин хол як назарсанчии ББС нишон медихад,ки фасод аз догтарин мавзуоти чахон аст,ки руи он бештар сухбат мешавад.
Такрибан як дар панч маврид аз касоне,ки тавассути назарсанчии ББС пурсида шуданд, мегуянд онхо дар мохи гузашта мавзуи марбут ба фасодро мавриди бахс карор додаанд ва онро дар катори бахсбарангезтарин мавзуот чун , нодори, ивазшавии иклим, бекори ва афзоиши киммати энержи карор додаанд.
Дар назарсанчии Созмони шафофияти байналмилали ахзоби сиёси аз фасодзадатарин ниходхо ба шумор рафта ва 50 фисад аз мардум бар ин бовар будааст, ки кишварашон дар расидаги ба мушкилот бетаьсир будааст.
Дар яке аз чахор нафаре,ки мавриди пурсиш карор гирифта будаанд, гуфтаанд дар соли гузашта пора додаанд ва пулисхо аз дарёфткунандагони бештари ин пора махсуб меёбанд.
29 фоиз пулис,20 фоиз макомоти бакайдгири ва 14 фоиз ба аьзоёни вобаста ба додгох.
Ахзоби сиёси муддати тулониест,ки хамчун ниходхои фасодзада махсуб меёбанд.Онхо дар соли 2004 дар садри руйхати ин бо 71% -ин Созмон буданд.Аммо дар ин сол тибки гузориши хамин Созмон ин фисад ба 80 расид.
Ниходхои мазхабиро низ мардум аз ниходхои фасодзада унвон карда дар соли 2004 28% буд, аммо тибки гузориши ин Созмон дар соли 2010 фасодкори дар ин ниходхо ба 53% дакка хурд.
Мардуми Афгонистон, Нигерия, Ирок ва Хинд аз зумраи касоне хастанд,ки болотарин сатхи фасодро метавон дар зиндагии рузмарраи онхо дид.
Хади акал нисфи одамони тавассути ин Созмон пурсидашуда, гуфтаанд,ки хамаги дар соли гузашта пора пардохт кардаанд.
Робин Ходс мудири пажухиши ин созмон аз аркоми афзудаи фасод дар чахон изхори нигарони намуд. “Мутаасифона тачрибаи мардум бо ришва ва бештар аз хама пулис ки зиёд даргири ин холат аст, боиси нигарони ва таассуф аст”-гуфт у.
“Ин ракам вокеанд ар чанд соли гузашта рушд кардааст.Такрибан, дар вокеь ду баробар зиёд аз соли 2006.Такрибан як саввум афроде,ки дар иртибот бо неруи интизоми хастанд, мачбур ба парохти ришва хастанд”
Аз руи минтака, мардуми кишвархои чануби Офрико бештар дар ин хлат даст доранд,56%.
Ришвагири дар Кишвархои Иттиходи Аврупо ва Омрикои Шимоли 5%-ро ташкил мекунад, харчанд,ки ин ду минтака шохиди бузургтарин нигарони дар мавриди фасод хастанд.
Тахлилгарон афзоиши ин нигарониро кори дасти бухрони моли дониста онро сарзаниш мекунанд,ки боварии мардум ба давлат, хукумат, бонкхо ва ниходхои иктисодиро гум кардааст.
Гурухи лоби 90.000 одамонро дар 86 кишвари чахон мавриди пурсиш карор дода то мизони ришваро муаян намояд.Хушбахтона номи Точикистон дар гузориши ин Созмон дар катори давлатхои фасодзадаи дунё зикр нашудааст

Факр.

Аз як суоле ки ба мардум пурсида шудааст, фасодро ба унвони мавзуи мухим дар кафои факр чой додаанд.
Посухдихандагон дар Бразил, Миср, Колумбия,Филипинс ва Коня ба падидаи ришва бо диди чидди менигаранд.
Дар Аврупо итолиёихо амали ришва бештар нигарон мекунад.
Интишори назарсанчии ББС хамзамон бо рузи мубориза бо фасод тавассути Созмони Миллали Муттахид баргузор шуд.

Тарчумаи Ф.А
Манбаь: ББС

Интишори “Чашмаи зулол”-и точики дар Машхад

«چشمه زلال» کتاب اشعار آقای اعظم خجسته، شاعر تاجیک به دو زبان فارسی و سيريلیک در مشهد منتشر شد.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) این کتاب نخستین مجموعه از شعر نوع زلال است که در سال 1388 توسط دادا بلوردی، شاعر نوسرای ایران و بنیادگذار این سبک سروده شده و خجسته اولین شاعری است که از این سبک استقبال كرده است.

به نوشته دادا بلوردی، بنیادگذار این سبک که بر کتاب «چشمه زلال» مقدمه نوشته «زلال شعری است با طول وزن پله‌ای که به طور مساوی از کم شروع شده و در کم نیز به اتمام می‌رسد. این نوع شعر دارای 5 الی11 سطر و از لحاظ وزن به طولانی‌ترین سطر وسطی است. «سطر مادر» و سطرهای اطراف آن را «سطرهای قرینه» می‌گویند. زلال دو نوع عروضي و آزاد است که هر يک برای خود اصول و تعاریف خاصی دارند. در شعر زلال نحوه حرکت اوزان و صعود و نزولشان تصویر فتح قله‌ای را در وزن مصور مثلثی به تجسم ذهنی رسانده و فضای هندسی جالبی را در عالم خیال و معنا نمایان می سازد».

شعر زلال آن وقت شعر واقعی و حقیقی محسوب می‌شود که با وجود رعایت ریتم و فاصله قدم به قدم و اصول تعریف شده خاص خود، در ریتمی هماهنگ نوشته شود. هر چند که این فن استادی و مهارت و حوصله زیاد می‌طلبد، اما به عنوان بهترین قالب برای بروز عاطفه‌ها، عروس عصر اینترنت و ارتباطات فضايی مطرح است. «زلال» تحرک می‌خواهد و چنانچه از طرحش پیداست اندازه می‌خواهد. نظم می‌خواهد. گوشه می‌خواهد برای شکار اسرار و حرف‌های مگو خلوتی زنده می‌خواهد.

شعر زلالی از این دفتر با عنوان «مرو» چنين است:
از خانه‌ام مرو
از عالم افسانه ام مرو
این گوشه بهشتی من را مکن خراب
ای حور من! نشین تو از این مجمر کاشانه ام مرو
پیچیده عطر تو که چنین توی منزلم
من دور تو پروانه ام ، مرو
جانانه ام، مرو!

اعظم خجسته که این کتاب را به تمامی زلال اندیشان عرصه فرهنگ و ادب تقدیم نموده در اين باره مي‌گويد: احتمال این هست كه اين سبک مثل هر پدیده جدید ديگر مورد انتقاد و یا تمجید قرار بگیرد، ولی بالاخره پس از مدتی جایگاه و مقام خود را پیدا خواهد كرد.

در کتاب «چشمه زلال» 40 شعر زلال این شاعر تاجیک آورده شده است.

وی پس از آشنايی با این سبک شعری از طریق اینترنت، از این سبک استقبال كرد و چندین شعر در اين قالب سرود. خجسته قبل از این در قالب شعر سپید یا نیمایی و سنتی مجموعه اشعارش را با نام «سایه روشن» در شهر مشهد منتشر نموده بود.

«چشمه زلال» در انتشارات «آهنگ قلم» مشهد به دو صورت فارسی و سرلیک در 144 صفحه و در شمارگان 1000 نسخه منتشر شده است.
گزارشگر: شاه منصور شاه میرزا

Маликнеьмат : Ҳукумат бояд аз рафтани занон ба муҳоҷирати меҳнатӣ ҷилавгирӣ кунад.

Дар куи зиндагони овораанд мардум Аз бахри бурда ноне бечораанд мардум. Ф.А

 

Имруз дар ҷомеаи кишвар саҳми занон дар ҳама ҷабҳаҳои зиндаги эҳсос мешавад. Вале бо ин вуҷуди ширкати занҳо дар соҳоти мухталифи ҷомеа, боз мушоҳида мешавад, ки занҳои тоҷик ба унвони неруи кории арзон  ба кишварҳои дур баҳри ба даст овардани кути лоямут ҳиҷрат мекунанд. Ҳарчанд, ки муҳоҷирати кори дар солҳои кабл дар Тоҷикистон кори мардон буд, аммо ҳоло бошад рафтан ба куи ҳиҷрат дар миёни занон низ “муд” шудааст.

Имруз он гуна , ки мушоҳида мешавад ва ҳамон тур ки коршиносони марбут ба масоили иҷтимои изҳор менамоянд занони тоҷик бо душвориҳо ва мушкилоти зиёди иҷтимои ва иктисоди рубару ҳастанд. Ва дар катори садҳо мардони муҳоҷир занҳо низ ҳузур доранд ва ин падидаи муҳоҷират руи зиндагии онҳо таьсироти манфи мерасонад.Оиди ин масоил, ки имруз зани тоҷик чи накше дар ҷомеаи кунуни дорад,раванди муҳоҷират ба ҳаёти у чи таьсироте расондааст ва роҷеь ба шароити иҷтимоии занҳо тасмим гирифтем то бо муҳаккик, ҷомеашиноси тоҷик устод Маликнеьмат суҳбате анҷом диҳем ва то як андоза бубинем зан ки ҳамчун ба кавли маьруф эьҷози худовандист, имруз чи накше дар ҷомеа дорад.

Устод, мехостам нахустин суолро аз ки будани зан ва накши у дар ҷомеаи имрузи бидонам?

Зан –  ҳамчун  як  эъҷози  худовандӣ, зеботарин  сунъ  ва  волотарин  намунаи  иффат  ва  отифаи  бани  башар  дар  ҷомеъаи  имрўз  нақши  муассир  ва  мавқеи  сазовор  дорад. Хосса  агар  он  зани  шарқӣ  ва  тоҷик  бошад. Ин  гуна  зан  бо  ҳунармандии  кадбонуӣ, меҳрубонӣ,  шикастанафсӣ, бурдборӣ  ва  даҳҳо  сифатҳои  дигар  бар  соири  занони  сайёра  болоӣ  дорад. Беҳтарини  занҳо  ҳамонест,  ки  дар  хона  бинишинад  ва  парастории  шавҳар  ва  фарзандон  бикунад:

 

Занонро  набошад  беҳ  аз  ин  ҳунар,

Ки  шинанду  зоянд  шерони  нар.

Барои фаҳмидани чи гунагии зан чи кор бояд кард?

Агар  хоҳед,  ки  сифати  нек  ё  бади  занро  бидонед, ба  шавҳараш  нигаред. Агар  ваҷҳи  мард  беғубор  ва  хотираш  ҷамъу  руҳаш  болида  бошад, маълум,  ки  зане  сазовор  ва  хирадманд  дорад:

Зани  хубу  фармонбару  порсо,

Кунад  марди  дарвешро  подшо

Мардони  хирадманд  дар  ҳамаи  давру  замон  нисбат  ба  зан  арҷ  мегузоштанд  ва  ба  вуҷуди  ў  эҳтиром  медоштанд. Зеро  зан,  модар, ҳамсар  хоҳар чашмаи  меҳру  вафодорӣ  ва  зиннатбахши  зиндагии  инсон  дониста  шудааст.Ба  андешаи  мо  зан  бояд  беш  аз  ҳар  кас  зебо  бошад  ва  ин  зебоиро  барои  шавҳар  ва  фарзандони  хеш ҳифз  бикунад. Зебоии  зан  чист? Хулқи  нек,  сухани  мулоим, чеҳраи  кушода,  на  атру  хушбуиву  рангу  бори  зоҳир. Ман  хуш  надорам  занеро,  ки  корҳои  мардона  бикунад.  Зеро  бо  ин  сабаб  ба  ҳусни  худ  нуқсон  ворид  менамояд.

Имруз дар Руссия, яке аз кишварҳои умдае,ки аксаран муҳоҷирони тоҷик дар инҷо бо умури мухталифе сару кор доранд, шумори занҳои муҳоҷири тоҷик кам нест. Шумо раванди муҳоҷирати занон ба Русияро чи тавр қабул мекунед?

Муҳоҷирати  зан  ба  ҳар  куҷое  ки  бошад,  бидуни  зарурат  ба  ҳеҷ  ваҷҳ  мақбул  нест.  Агар  ҳоҳ  ба  сабаби  меҳнат  бошад, хоҳ  ба  сабаби  тиҷорат. Ин  амали  номатлуб  ҳамон  вақт  ба  вуқўъ  мояд,  ки  дигар  илоҷе  барои  зан  намонад. Бештар  бар  ин  амал  занони  беваву  танҳо  ва  оилавайроншуда  даст  мезананд.  Аммо  ин  гуна  ҳодисаҳоро  ҳам  медонем,  ки  занон  аз  пайи  шавҳарони  худ  ба  гўшаҳои  дурдасти  ҷаҳон  мисли  Русия  ва  дигар  мамолик  мерафтанд.Бисёрии  инҳо  пушаймон  шуда  баргаштанд. Зеро  муҳити  Руссия  барои  занҳои  мо  нест.Бештари  дигари  онҳо  барои  он  мерафтанд,  ки  мабодо  шавҳаронашон  барои  худ  зани  дигар  нагиранд. Умуман  муҳоҷирати  меҳнатӣ  набояд  барои  зани  тоҷик  бошад.Ҳукумат  бояд  аз  рафтани  занон  ба  муҳоҷирати  меҳнатӣ  ҷилавгирӣ  кунад. Зеро  зан- ин  худ  бақои  миллат  аст.Ва  набояд,  ки  зани  тоҷик  дар  муҳити  ғайритоҷикӣ ва  умуман  зани  шарқ  дар  муҳити  ғайри  шарқӣ  одат  бикунад.

Оё фикр намекунед ки Ҳукумат дар нарафтани занҳо ба куи ҳиҷрат метавонад икдоме намояд?

Гумон  мекунам,  ки  барои  зани  тоҷик  хотири  ҷамъ ва  дили  беғам  агар  муҳайё  кунед, кифоя  хоҳад  буд,ки  миллате  баруманд  эҷод  бикунад. Хотири  ҷамъи  ў  фарзандони  солим  ва  дили  беғами  ў  серию  пурӣ  ва  рўзгори  амну  амон  асту  бас.Ў  бо  ҳамин  кадар  дороӣ  розист,  ки  шоду  хурсанд  зиндагӣ  бикунад. Ҳукумат  бояд  аз  рафтани  занон  ба  муҳоҷирати  меҳнатӣ  ҷилавгирӣ  кунад. Зеро  зан- ин  худ  бақои  миллат  аст.Ва  набояд,  ки  зани  тоҷик  дар  муҳити  ғайритоҷикӣ ва  умуман  зани  шарқ  дар  муҳити  ғайри  шарқӣ  одат  бикунад

Шароити  иҷтимоии  занонро чӣ  гуна  метавон  арзёбӣ  кард

Шукронаи  он,  ки  зиндагӣ  дар  Тоҷикистон  рў  ба  беҳбудӣ  оварда  истодааст,  занон  дар  русто  зиндагии  муътадил  ба  сар  мебаранд  ва  бештарини  онҳо  ба  ҷўз  корҳои  хона,  инчунин  ба  парвариши  чорвои  хусусӣ,  зироаткорӣ, боғдорӣ  ва  тиҷорат  машғул  буда  дар  саҳмгузории  буҷаи  оила  ба  шавҳаронашон  кумак  мерасонанд. Аз  он  ки  аҳён-аҳён  ҳаводиси  бемориҳои  гуногун  ва  худкушӣ  миёни  занон  мушоҳида  мешавад, ин  ба  аҳволи  рўҳонии  ҳар  фард  вобастагӣ  дорад.

Шароти занҳо дар русто чи гуна аст?

Дар  шаҳрҳо  низ  занони  тоҷик  тамоми  ҳунари  худро  ба  кор  мебаранд,  то  зиндагии  худро  ба  сатҳи  лозим  боло  бардоранд. Дар  Тоҷикистон ҳолу  аҳволи  русто  то  шаҳр  чандон  тафовут  намекунад. Ҳатто,  бар  гумоне  ғолиб,  зиндагӣ  дар  деҳот  нисбат  ба  шаҳрҳо  дида  бароҳаттар  аст.

Бо ин вучуд,хамон гуна,ки мебинем имруз зани точикро бухрони мушкилихо домангир аст.Мушкилоте назири камии маош, набуди чои кор, хушунатхои хонаводаги ва дур мондани духтарон аз тахсил.Инхо хама бастаги ба чи доранд?

Камии  маош,  албатта,  ба  иктисодиёт  ва  истехсолот  вобастаги  дорад,  ки  бояд  дар  ин  бора  чорахои  чидди  андешида  шаванд, то  маош  ба  сатхи  давлатхои  пешрафта  баробари  кунад. Таъмини  чои  кор  низ  яке  аз  омилхои  муассир  аст  барои  пешрафт  ва  маишати  чомеаи  шахрванди. Точикистон яке  аз  манотики  кучак  аст,  ки  бо  таъсиси  ду-се  корхонаи  бузург,  шабехи  Точикарзиз  метавон  ин  муамморо  хал  намуд. Хушунатхои  хонаводаги  асосан  аз  нодори,  рухафтодаги  ва  яъс  пайдо  мешавад. Хар  гох,  ки  чомеъаи  шахрванди  пешрафт  кунад,  ин  падидаи  номатлуб  аз  сари  рох  бармехезад.

Оре,  вактхои  охир  эхсос  мекунем,  ки  ба  сабабхои  тангии  маиши    духтарон  аз  хонаводахо  барои  тахсил  ба  донишгоххо  камтар  чалб  мешаванд. Аммо  ин  фочеа  аст. Агар  модари  тчик  аз  савод  дур  монад,  миллат  аз  савод  дур  мемонад.

 

 

 

Дар интихо, паёми Шумо?

Таманнои  онро  дорем, ки мардуми  тоҷик  мунису  ғамхори  ҳам  бошанд  ва  бо  якдигар  аз   рўи  шафқату  меҳрубонӣ  муомила  бикунанд.

 

Соли нав-иди даромад.

Дар Точикистон пас аз чанд рузи ба шумор аниктараш 2 рузи дигар бо хамхамаю дабдаба мардуми кишвар иди “Соли нави милоди”-ро бо як “масьулият”-и баланд истикбол хоханд кард. Ин ид барои кисми зиёде аз мардуми кишвар хамчун як иди махбубу бошукухтар нисбат ба соири идхо махсуб меёбад. Барои мардуми Хучанд низ иди “Соли нав” аз ахамият берун нест. Пас аз чанд рузи дигар (маьмулан анкариб аз як хафта кабл) кулли кучахо, хиёбонхо, назди бозорхо, назди хонахо ва маьмулан хама чойхоро садои буландтару гушкаркуни маводи “хлопушка”-хо фаро мегирад.Холо, ин шабу руз садои гушхароши хлопушкахо шунида намешавад,(шоядам, шунида мешавад, аммо на нудрат) аммо хеч тардиде вучуд надорад,ки дар чанд шаби наздик ба ин ид садои он нашунида шавад.
Фарорасии ин чашнро метавон алакай аз хиёбонхои бо арчаи соли нави орошуда, аз бозорхои шахри Хучанд эхсос кард.Холо дар маркази шахри Хучанд, дар назди Майдони ситорахо алакай арчаи бузурги соли нави комат афрохтааст ва издихоми бузурге аз одамонро ба худ чалб кардааст ки ин хам омиле хубест барои аксбардорону наворбардорон ки бо ин бахонаи Соли нав даромади хубе ба даст меоваранд.
Алакай шуруь карда савдогарони бозорҳо “аз паи кор”хастанд, ки аллакай аз имрўз рафҳои маѓозаву бозорҳоро бо тўҳфаю ҳазору як майда чуйда оро дода, аз пайи ҷамъ кардани даромади хангуфтанд.Ва албатта накши телевизиюнхои давлати дар таргиби ин маьрака бо намоиш додани барномахои солинавияш хеле калон аст. Нишон додани танхо як халтаи Бобои Барфи кофист то кудакону наврасонро ба суи бозорхо чалб кунад.
Хамон тур ки ишора шуд ин лахзахо бозори точирони махсулоти мутаалик ба Соли нав хеле гарм аст,ки хатто сардии зимистонро наметавон эхсос кард. Савдогарон мухити ҷашнӣ сохтанро ба хуби балад хастанд. Малохат як хонуми 38 солаи бозори Панчшанбе ки перомунашро садхо анвоьи мухталифи кодухо ва хадяхо пур кардааст,мегуяд ин соату лахзахоро бо бекарори интизор будааст чун махз дар чунин идхое чун Соли нав бозори фуруши хадяхои омодакардаи у гарм мешавад ва у даромади хуб ба даст меоварад. Абдурасул аз дигар хамсухбати 27 солаи хамин бозор муьтакид аст, ки тамоми арчахои у ба фуруш мераванд ва у даромади хубе ба даст хохад овард.Тамоми савдогарони бозори панйшанбе мисли ин ду хамсухбатонам акида доранд.
Хуб,суоли матрах инчост,ки оё соли нави мо точикон хамин 31 декабр аст?
Соли нави мардуми ориёинажод, мардуми форсзабон, аз ҷумла тоҷикон рўзи аввали солшумории шамсӣ, аввали ҳамал яъне ба 21-уми марти солшумории милодӣ рост меояд. Яъне ҷашни истиқбол аз Соли Нав барои мардуми мо ҳамон Наврўз аст. Маҳз дар ҳамин мавсим табиат аз нав эҳё мешавад, маҳз дар ҳамин фасл дарахтони урёну замини хуфта зиндаву шукуфон мешавад.
Хуб, холо бубинем сохибназарон ва коршиносон рочеь ба ин ид ва чашнгирии он чи андеша доранд. Аксар сохибандешон бар ин боваранд,ки иди Соли нав “тухфа”-и замони Шуравист ва он бо омадани низоми шурави ба сари мардуми точик тахвил шудааст.Ва бо дар назардошти ин низом мардуми точик андаке аз асли худ дур шуд ва соли нави милодиро ба унвони солшумории худашон пазируфтанд.

Oсим Носиров рузноманигор бар ин бовар аст,ки тачлил аз иди Соли милоди “мерос”-мондаи замони хукумати шурохост.
-Соли нави мелоди чун аньана аз даврони хокимияти Шурови ба мо “мерос” монд. Имруз хамзабонхои мо мардуми афгону Эрон соли нави милли яъне Наврузро мисле ки соли навро пешвоз мегирем, дар соати 12-и шаб истикбол мегиранду ин идро ботантана чашн мегиранд. Аслан мувофики назари ситорашиносон соли нав ин Наврузи мост. Имруз дар Точикистон гарчанде ки Навруз чашн гирифта мешавад, аммо ба макоми соли нави мелоди нест. Ба хар хол мо ин масъаларо пайгири кунем то насли баъди чашни милии хешро донад

Абубакр Акбаров як сони шахри Хучанд дар сухбат бо мо гуфт,ки дар шаби соли нав хонаи худашро бо арчаи солинавӣ оро дода, дастурхони соли нави густурда ва хамрох бо хонаводааш шодиву хурсандӣ мекунад. Барои Насибахон як мусохиби дигари мо тачлил аз иди Соли нав хеч ахамияте надорад ва у ин идро аслан чашн намегирад, зеро ба гуфти у ки пайрави дини ислом аст, тачлил аз чунин иде марбути мардуми мусалмон нест ва ин хоси насронихо мебошад.
Бо ин вучуд ахли ислом таҷлил аз соли нави масеҳиро ба унвони як ҷашни мазҳабӣ, барои мусулмонон раво намедонанд ва танхо тачлил аз ду иди мазхаби иди Курбон ва Рамазонро ичозат медиханд.
Аксар сохибназарон бар ин боваранд,ки бо гузашти чандин сол аз мустакилияти Точикистон хануз хам бешари мардум ба маьнои вокеи наврузро хамчун соли нави худ намедонанд.Ба гуфти коршиносон ин айбро наметавон бар души мардуми одди гузошт ва икдоми хукумату давлат дар ин замина метавонад накш дошта бошад.
Тамоми барномахои расмии мо дар асоси соли масехи тархреи ва барномарези мешаванд ва шояд солхо лозим аст то Навруз ба унвони соли нав чои соли таклидии масехиро бигирад.

Чопи нахустин маҷмӯаи шеъри “зулол”

 

04.02.2011

Фарҳоди Милод

Дар Эрон бо ҳуруфи форсӣ ва сириллик аввалин маҷмӯаи шеъри зулол, шакл ё сохти ҷадиди шеър дар адабиёти форсӣ, нашр шуд, ки муаллифаш шоири тоҷик Аъзами Хуҷаста аст.

Мавсуф аз кормандони радиои “Садои Хуросон” аст, ки 15 сол ба ин сӯ дар Машҳади Эрон ба зиндагӣ мекунад. 

Асосгузори шеъри зулол Додо Билвердӣ ё Абулфазли Додо, шоири эронӣ аст, ки аввалин зулолашро 22-юми январи соли 2010 гуфтааст. Ҳоло ҳудуди 100 нафар дар Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон бо ин сабк шеър мегӯянд, аммо аввалин маҷмӯаро шоири тоҷик нашр кардааст.

Дар як сӯҳбати телефонӣ аз Аъзами Хуҷаста пурсидем, ки оё ин чӣ шеър аст ва чӣ вижагиҳо дар қиёс бо назми анъанавиву шеъри сафед дорад?

-Агар ба таърихи нақлиёт нигарем, аввал, ароба буд, баъд мошину қатор ва ҳавопаймо пайдо шуданд, сабки зулол ҳам идомаи ҳамон навовариҳо дар шеъри классикии форсӣ аст. Як вижагиаш дар ин аст, ки аввал қолаби зулол пайдо шуд, баъд шеъраш. Масалан, аввал ғазал пайдо шуд ё рубоӣ, пас аз он муҳаққиқон гуфтанд, ки бо ин вазн ғазал сароида мешавад, бо фалон вазну қофия ва ҳаҷм рубоӣ.

Шеъри зулол ин тавр нест. Мисраи аввал ба як вазн аст. Мисраи дуввум ду-се, мисраи севвум севу чор ҳиҷо зиёдтар ва боз баръакс кам шуда меравад ва бо вазни мисраи аввал анҷом меёбад.

Суол: Маҷмӯаи аввалини Шумо нашр шуд. Таври маълум, эрониҳо ба шеър, ба қавле хеле сахтгир ҳастанд. Бахусус, агар гап дар бораи сабки нав равад. Оё то ба ҳол чӣ вокунишҳо шудаанд?

Хуҷаста: Рӯзи яксолагии шеъри зулол – 22-юми январи соли 2010, ростӣ, ба ин сабк як ҳамлаи густарда дар сомонаҳои интернетӣ аз сӯи бархе шоирон сурат гирифт. Вақте он матолибро хондам, хулоса кардам, ки дақиқан ҳамон сарнавишти Нимо Юшич, ки асосгузори шеъри озод ё шеъри сафед дар адабиёти форсӣ аст ва сарнавишти Сӯҳроби Сипеҳрӣ, ки як сабк, як равияи ҷадидро дар шеъри форсӣ ба вуҷуд овард, такрор шуд.

Додо Билвердӣ ба унвони муаллифи ин сабк мавриди танқидҳо, ҳатто на танқидҳо, балки маҳкумиятҳои шадид қарор гирифт. Мунаққидон мегӯянд, зулол на қолаб аст, на сабк аст. Маҳкумиятҳояшон ба ин бармегардад, ки ин шеъри нав нест, такрорист. Замоне касе бо номи Фардин дар Эрон ин гуна шеър гуфтааст. Мо таҳқиқ кардем ва ба хулосае расидем, ки як шеъри Фардин монандие ба зулол дорад, аммо қавоиди онро риоя накардааст. Аммо арзёбиҳо ҳанӯз чизи ҷадиди созандаеро ошкор накардаанд.

Аммо баъзе ҷо бардоштам ҳамин аст, ки ин маҳкумиятҳо ба муносибатҳои шахсии ҳамон нафаре, ки маҳкум мекунад ва асосгузори зулол — Додо Билвердӣ робита доранд. Ин барои ман шахсан муҳим нест. Барои ман худи сабк муҳим аст. Аммо интизорем, ки бархе виҷдонҳо бедор мешаванд ва холисона, ҷудо аз ин ки муаллифи ин сабк кӣ аст, мӯшикофӣ мекунанд.

Суол: Худи шумову шеъри зулоли шуморо маҳкум кардаанд?

Хуҷаста: Бале. Як бор маҳкум шудам, фақат ба он хотир ки шеъри зулол гуфтам, веблогамро дар яке аз сайтҳо бастанд ва вурудамро ба веблог мамнӯъ карданд. Як номаи муаддабона ҳам заданд, “ба далели он ки шумо аз фалонӣ пайравӣ мекунед, мо веблог ва имзои шуморо масдуд кардем, то иттилои сонавӣ мунтазир ва шикебо бошед.” Ҷаҳони маҷозӣ – интернет бепоён аст, ман омадам аз тариқи дигар ва боз шеър мегӯям.

Суол: Тавре мебинем, теъдоди маҷмӯаатон хеле кам аст. Сабаб мушкили молист ё ба қавле, рафтан ба иктишоф, тавре ки мегӯянд, “разведка”?

Хуҷаста: Вақте мехостам китоб чоп кунам, гуфтам, ки то рӯи кор омадани китобе ба ин сабк мунтазир шавам. Аммо дӯсти хеле наздикам, ки шоиру мунаққиди хубе ҳаст, Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ ва низ Ҷӯра Юсуфӣ аз Хуҷанд гуфтанд, ки чаро мунтазир мемонӣ, аввалин бош. Ман ҳам омадам майдон.

Машварат кардем, ки аз тарафи рост ба форсӣ ва аз тарафи чап ба сириллик шеърҳо ҷойгир шаванд. Ҳамин тавр ҳам шуд. Хулоса кардем, ки теъдодаш ҳазор нусха бошад. Бо ношир сӯҳбат кардам. Истиқбол кард, аммо вақте қарордод мекардем, баҳси теъдод омад, гуфтам, 1000 нусха. Ношир дар ҳайрат афтода, гуфт, барои 70 миллион нафар дар Эрон, 7 миллион дар Тоҷикистон ва беш аз 20 миллион дар Афғонистон, қаламрави Шӯравию Ховари миёна ҳамин 1000 нусха? Гуфтам, чизи ҷадид аст.

Ҳоло ҳамин теъдод ҳам ба фурӯш меравад ё не. Гуфтам, ин як нашри озмоишӣ аст, ку бубинем, чӣ тур мешавад. Омадем ба майдон ва ҳоло мунтазирем, ки аҳли адаб мепазиранд ё танқид мекунанд, ки инро ҳам қабул дорем. Аммо ҳеҷ гоҳ маҳкумиятҳоро қабул надорам, боз меравам ҷилавтар, ба пеш.

Суол: Оё мешавад як шеър аз ин маҷмӯаатонро барои мо бигӯед?

Хуҷаста: Сапедаро салом,
Маҳи зи нав расидаро салом,
Умеди зиндагӣ, навиди растани башар,
Тулӯи рӯзи растахез ва субҳи навдамидаро салом,
Зи нури ояҳо ба коиноти синаҳо,
Азизи ҷону дидаро салом,
Падидаро салом!

http://www.ozodi.org/content/article/2297620.html

Армугоне аз кишвари дуст

Ба номи худованди чону хирад

К-аз ин бартар андеша барнагзарад

Пас аз 10 сол дубора барои саввумин бор бароям муяссар шуд то бори дигар ба кишвари фархангхези Ирони бузург, ки тухми мухаббати ин сарзаминро  падару бобоён дар дилу чонам парвариш додаанд, сафаре дошта бошам.Сафар хадафе надошт чуз дидор бо волидон. Вакте ки ба фурудгохи Байналмилалии Машхад расидам, ачаб холате вучудамро фаро гирифт,ки гуи аз боги Фирдавси меомад.Ирон ва абармардоне чун Саъдию Хофизу, Фирдавсию Газзолию, Аттору Хайёму садхои дигарро дуруд хондам.

Дар ин навишта намехохам рочеъ ба чигунагии вазъияти кунуни ё бардоштам аз сафари Ирон чизе арз кунам, аммо дил хеле моил аст то харфе бигуям бобати як шахристони кучаки Ирон, бо номи Гунобод ки каблан ончо набудаам ва ин навбат банда ба ончо сафаре дуруза анчом додам.Ин шахристон чойхои дидании зиёде дорад.Аммо як чои хануз ба таври густурда кашфнашударо мемонад.

Ин сафар бароям фурсат  дод то аз ин гушаи таърихи дидан намоям.Харчанд,ки ба Тус-оромгохи хаким ва хамосасори бузурги Ирон, холики Шохномаи безавол, Нишобур-зодгохи Аттори орифу Хайёми риёзидон сафархо анчом додаам, вале Гунобод аз аввалин минтакае буд,ки сафарамро огоз кардам.Дусти хубам чаноби Хасани Айюби,ки ахли хамин шахр аст. зимни ба тамошо бурдани атрофи ин шахри кучак аз таъриху гузаштаи он бароям кисса мекард. Бино ба ахбори дустам ин шахр дорои чахор канот будааст (канот- ба маънии обгузар, ё кахриз); каноти Касаба, каноти Дах, каноти Алиобод ва каноти Хасанобод. Шояд ба хамин хотир онро Чуйманд номидаанд,яъне сохиби чуйхо.

Гунобод маркази шахристони Гунобод вокеъ дар устони Хуросони Разави аст. Шахрисотни Гунобод бо масохати худуди 5902 килумтри мурабаъ  дар 260 килумтрии Машхад карор дорад.Бумиёни ин шахр онро Чуйманд низ меноманд. Агар аз диди таърих нигох кунем, мебинем ки борхо дар Шохномаи Фирдавси шоири хамосасарои Ирон аз Гунобод ё Чунобод ёд карда ва ин маконро махали чангхои Турон ва Ирон донистаанд. Бино ба гуфти Шохнома ангор вазири Афросиёб дар Гунобод ба хок супурда шудааст ва мадфани у хам акнун дар Гунобод аст.

Кобили зикр аст,ки бузургтарин каноти чахон дар Гунобод карор дорад. Ин канот аз давраи Хахоманшиён то кунун  омили хаёт ва тавлид дар шахри кавири Гунобод будааст.Ин канот ба шумораи 5207 дар Созмони ЮНЕСКО сабт шудааст.Бояд арз шавад,ки сарзабзию шодобии руху пайкари Гунобод аз оби чонбахши хамин канотхост.

 

Хуб, Канот ё кориз ё обгузар ё обканд ба рохе ки дар зери замин канда шавад то об аз он чараён ёбад, мегуянд. Канот каналест,ки аз дербоз барои мудирияти об дар замин месохтанд. Риштаи чохест, ки дар “чохи модар”  сарчашма мегирад ва мумкин аст хазорхо метр ба тул бианчомад ки саранчом оби ин каналхо барои кишту кор ба сатхи замин мерасанд.

Бояд арз шавад,ки тулонитарин каноти  чахон  ва амиктарин чохи модар дар шахристони Гунобод карор дорад ки таърихи кандани он ба давраи Хахоманиши ва ё кабл аз он мерасад.Ирониёни бостон дар чандин хазор сол кабл даст ба ин ибтикори чадид зада ва онро кориз ё кахриз ном ниходанд.Бо ин ихтироъ ки дар навъи худ дар чахон то кунун беназир будааст, метавон микдори кобили таваччухе аз обхои зеризаминиро чамъовари кард ва ба сатхи замин расонд,ки хамонанди чашмахои табии оби он дар тамоми тули сол бидуни хеч кумаке аз беруни замин  ба сатхи он чори гардад.Канот ки тавассути муканиёни ирони ихтироъ шуда хазорон сол собика дорад.

Бо вучуди ин  ки чандин сол аз ихтирои он мегузарад, бо ин вучуд хануз хам ин равиши истифода аз об дар кисмати мухиме аз рустохо ва манотики маскуни ва кишоварзи ва домдории кишвар маъмул аст ва хатто яке аз аркони аслии кишт дар навохии хушк аст. Ин ихтироъ ки имруза шухрати чахони пайдо карда баъдхо аз Ирон ба бисёре аз кишвархои чахон интикол ёфта ва мавриди истифодаи мардум дар дигар нукоти дунё карор гирифтааст. Ин канотхо намоди айнии хамосаи зиндагии мардуми Гунобод аст. Каноти Касаба яке аз падидахои шигифтангези тамаддуни башари аст,ки ба далели азамат аз суе чанбаи устураеро ба худ гирифта ва аз суи дигар таваччухи бисёре аз муаррихон ва пажухишгаронро ба худ чалб карда аст.Каноти касаба аз хафт канали ба хам пайваста  шакл гирифта ва дар мачмуъ беш аз 33 хазор метр тул дорад, теъдоди чоххоиу канот худудан ба 470 халка ва бар асоси баррасихои ба амаломада умки модарчохи (чохи асли) он байни 280 то 300 метр тахмин зада шудааст.Бунёди канот ба давраи Хахоманиши бар мегардад. Бино ба иттилои ба даст омада дар холи хозир беш аз 60% масири каналхо масдуд аст ва танхо канали аслии канот ки ба Касаба шухрат дорад, 150 литр дар сония обдихи дорад.

Дустам огои Хасан Аюби зимни кисса гуфтан маро ба назди вурудияе овард,ки ончо аз тулу умки ин чоххо сухан мерафт. Тулонитарин обгузаре ки то кунун дар Ирон хафр ё канда шуда 70 килумтр тули он аст ва амиктарин чохи модари обкандхои Ирон ба ривояте 400 метр ва ба ривояти дигар 350 метр умк дорад ва он марбут ба коризи “Касаба”-и Гунобод аст. Мухимтарин омиле,ки тули обгузарро мушахас мекунад,шеби замин мебошад харчи шеби замин камтар бошад тули канот бештар ва харчи шеб бештар бошад тули кориз камтар хохад шуд.Дар ин сафар бароям хамчуин насиб гашт то аз Масчиди Чомеъи Гунобод дидан намоям. Масчиди Чомеъи Гунобод аз бинохои арзишманди давраи Хоразмшохиён дар Хуросон  аст, ки дар куи шарки (Касаба)-ин шахр вокеъ аст. Ин масчид  бо накшаи ду айвони шомили сахн бо миёнсаро, айвонхои шимоли ва чануби, равок ва се шабистони сутундор мебошад.Омадан ва нишастан дар ин масчид касро ба дурихои дур мекашад.Пас шумо хонандагони арчманд агар ба Ирон омадед аз ин масчид хатман дидан фармоед. Пас аз нисфирузии як рузи хуршеди хамрохи дустам ва рохбаладам чаноби Аюби  ба Мадрасаи “Нучумия” рафтам. Бинои ин мадраса дар куи шаркии шахри Гунобод дар вурудии масчиди ин шахр вокеъ аст. Ин мадраса аз ёдгорихои меъмории исломи дар давраи Сафавия аст, ки нишондихандаи арчу маком ва илму дониш дар ин шахр дар замони худ аст ки ба далели тадриси илми нучум ва афлок дар ин макон ба мадрасаи нучумия низ машхур аст.Онро хамчунин Мадрасаи илмия низ мехонанд.

Дар фосилаи на чандон дур ва дар наздикии Мадрасаи илмия Расадхонаи бостоншиноси карор дорад,ки аз ончо низ дидан намуде Музеи Гунобод вокеъ дар куи шарки дар махали масчиди чомеъ вокеъ гардида аст.Аз вижагии ин расадхона мавчуд будани мехроби тоърихии дигаре хаст,ки таи ковиш ва пайгирихои бостоншиноси ба намоиш гузошта шудааст.Дар ин расадхона метавон ашёхои кадимии мардуми гунобод, зуруфу ашёхои кадими, сикахои кадими, катибахои очарии мадрасаи нучумия ва чандин асари мухими дигарро дид.

Дар коргахи кузагаре рафтам душ

Дидам ду хазор куза гуёву хамуш

Ногох яке куза баровард хуруш

Ку кузагару кузахару кузафуруш

Инчо боз мехохам таваччухи шумо хонандагони азизро ба санъати сафолгари дар Гунобод чалб кунам.Дустам чаноби Айюби маро ба коргохи сафолгари мохири гунободи чаноби Тавассулли овард, ки бо у сухбати хубе доштам.Ва омадан ба ин коргох омиле шуд бар нигоштани чанд нуктае рочеъ ба уву ин санъат.

Вакте вориди коргохи сафолгари шудем, чарх мечархид ва дастони хунарманди сафолгаре ба кавли маъруф хокро ба хунар кимиё мекард. Ин сафолгари мохири гунободиро ном чаноби Тавассули буд, ки дар Гунобод уро шухрат ба тамом аст.Мавсуф 30 сол аст,ки бо дастони накшбандаш ризку рузии хонаводаашро дар миёни хоку обу рангу накш ба даст меоварад ва имруз ин хоку обу ранг хамдами уянду бо у ишк меварзанд.У ошики кораш хаст ва корашро дуст медорад.Махсули дасташро хамеша аз дохилу хоричи чи шахру чи кишвар мечуянд ва у аз ин хисоб завраки зиндагияшро пеш мебарад.Накшхои сафоли Гунобод асосан баргирифта аз устурахои ирони ва пуррамзу роз нишонаи хуввият ва асолати фарханг махсуб мешавад

Кобил ба зикр аст,ки санъати сафолгари дар Гунобод хаддиакал пешинаи  панч хазор сола доштааст.Баррасихои бостоншиноси дар шахристони Гунобод нишон додааст,ки хаддиакал аз хазораи саввуми пеш аз милод сафолгари дар ин минтака ривоч доштааст. Сафолхои пароканда  дар деворхои бостони ва чамъоваришуда аз лояхои тамаддуни ба дунболи канданихои бостоншиноси то авохири даврони Сафавия хамонанди сафолхои дигар деворхо ва зистгоххои Хуросон буда ва вачхи мушахас надоранд.Аммо аз авоили карни дувоздахуми хичри навъе сафоли чадид бо вижагихои хос дар Гунобод зохир гардида аст.

 

Дар мавриди Гунободу таъриху фарханги он метавон дахо китоб навишт, аммо инчо феълан суханро нукта мегузорем ва идомаи сухбатро мегузорем барои баъд.

Дустони азиз, чун дар ин навишта бештар аз Гунободу чойхои он сухан рафт,дар мавриди дигар чойхо мисли Ормогохи Хайёму Аттору, Гаазолию Фирдавсию дигарон ва хамчунин дар мавриди худи ирону ирониён дар сухбатхои оянда хохам гуфт.Феълан бидруд!!!

Милоди Модар

Имруз барои ман як рузи хосе хаст.На аз он хотир,ки зодруз дорам.Балки имруз милоди модари азизам аст, модаре ки анкариб 17 бахори умрашро дар гурбат ба сар карда.Имруз модари ман ба синни мубораки 50 мерасад. Милоди модари азизам аст,модаре ки хуршеди лутфу мехрубони ва отифаю ишкаш хамвора хонаамро гарм мекунад.Дуст доштам, имруз ба ин бахона танхо аз мехрубонихо ва отифахои у сухан ба забон биоварам, аммо боз мебинам,ки иктидорам ба ситоишу васфи у намерасад.Ба модари азизам, аз даргохи Худованди Манон давлати безавол, умри бобаракат ва саодати ду дунёро орзу мекунам.Чи фоли нек аст,ки зодрузи модарам бо рузи Модарон тавьам омадааст, пас метавон гуфт ки;
Рузи модар-яъне бахонае барои назди модар рафтану уро табрик гуфтан.
Рузи модар-яъне бахонае барои бусидани дастони хасташудаи у
Рузи модар-яъне бахонае барои ба ёд овардани захамоти анчомдодаи у
Рузи модар-яъне бахонае ба огуш гирифтани у
Рузи модар-яъне бахонае барои м….о…д…а…р гуфтан
Инчо аз пушти панчараи фосилахо ба у нигох мекунам ва дастони пурмехрашро бигрифта мебусам ва мегуям.Модар, милоди хучастаат, муборак! Ва ин чанд шеьри нокобилро барои ту мебахшам.!

Милоди модар

Рузи таваллуди туву гарчй наям канори ту
Муборак эй азизи чон таваллуду бахори ту
Дар ин диёри нозанин,ки ёсуман шукуфта аст,
Шукуфта бод наргиси чамоли нурбори ту
Дареги ин чудоихо,ки дар масири зиндаги,
Хамеша хира дар раҳам нигохи интизори ту.
Дареги умри рафтаам, гузаштахои кудаки,
Биё,ки буса мезанам ба муи тобдори ту.
Ту ай чахону чони ман,фуруги дидагони ман,
Дили гамину хастаам, хамеша хостгори ту.
Зи дури дурхо биё ба суям эй сурури дил,
Ки нашъа медихад маро хузури файзбори ту.
Маро чу парваридаи ба мехрабонии фузун,
Ба сидк з-ин сабаб, манам хаме сипосдори ту

Ҳиҷрони модар

Давлати осудагӣ домони модар будааст,
Ҳар баҳоре аз лаби хандони модар будааст.
Абр чун бусад рухи наргису ёсу настаран,
Шуртар аз оби у борони модар будааст.
Нест оҳанге, ки то бахшад фараҳ бар руҳу ҷон,
Беҳтарин савту садо, афғони модар будааст.
Дилбаре чун тарки ёре мекунад боке мабод,
Аз ҳама танҳоиҳо ҳиҷрони модар будааст.
Бо умеде аз шикебои ба раҳ дузад нигоҳ,
Мунтазир доим ба раҳ чашмони модар будааст…

Модар

Парешонат набинам,
Зи дасти умр гирёнат набинам.
Туи буду набуди ман ай модар дар ин дунё
Сиришке руи мижгонат набинам
Ба хичронат набинам.

«ҲАР САТРУ ҲАРФУ ВОЖА БОЛ ШУД…»

Сурайё ҲАКИМОВА

Чанд андеша аз ҷозибаи ҳунарии ашъори Аъзами Хуҷаста

Шоир як нафаре ҳаст, ки бо истеъдоди фитрӣ, бо мутоилаи касрат ва таҷрибаи ҳаёт, мушоҳидаҳои андешаварзонаи амиқ метавон дар бисёре аз маворид бо андешаҳо, андӯхтаҳо ва дар натиҷа бо гуфтаҳои хеш ба ҷомеа таъсир гузошта бошад. Яъне, шоир аз нафарони пешгоми ҷамъият аст, нафаре аст, ки гузаштаро ба имрӯз ва имрӯзро ба фардо пайванди азалӣ медиҳад. Бори ин гуна масъулиятро ба дӯш гирифтан саҳлу содда нест ва ҷиддияти хос, дар баробари ин маҳорати хуби гӯяндагиву нигорандагиро тақозо дорад. Ба ҷо овардани ин рисолат ба ҳама шоирон муяссар мешавад. Ва муваффақ ҳамон шоире аст, ки гӯянд, ашъори ӯ хонданӣ ва мондагор аст. Ҳамзамон шеъри шоир он вақт хуб аст, ки мӯҳтавояш ҳис ва андешаро созиш дода тавонад. Хонадаи муосир дар шеър эҳсоси зиёдро намепазирад. Маълум аст, ки дар эҷоди ҳамагуна шеър шоир набояд ба шахсият ва эҳсос дода шавад, дар баробари ин андешаҳои хушку холиро вориди шеър кардан низ мувофиқи мақсад нест. Тасвирҳои дилпазир ва тозаву ноб асоси бурди бадеияти шеъранд. Воқеан, тасвир мӯҳтавои ҳамагуна шеърро муқтадир, назаррасу муассир ба ҷилва медиҳад. Мусалламан, барои инъикоси мӯҳтаво тасвир бояд расову пурра бошад ва мӯҳтаво ҳис ва андешаро ба ҳам созиши зебо диҳад. Шеъре, ки дар он эҳсос аз мӯҳтаво бартарӣ дорад ва ё мӯҳтаво муқаддамтар аз эҳсос аст, ҳеҷгоҳ дархури ниёзҳои хонанда шуда наметавонад. Бояд тазаккур дод, ки созиш додани эҳсос ва андеша дар шеър кори саҳл нест ва гоҳе шоирон дар эҷоди шеър танҳо ба эҳсос ва ё танҳо ба андешаҳои хеш пойбанд мегарданд ва дар натиҷа шеъри эҳсосӣ ва ё ин ки шеър-андеша офаридаанд. Албатта, шеъри хуб бидуни эҳсос эҷод намешавад, вале аз ҳад зиёд эҳсосӣ будан дар шеър ба бинои мӯҳтаво осеб мерасонад. Вақте шоир ба эҳсос дода мешавад аз паи суханпардозӣ меравад, дунболи тавсиф ва ё танқиди болохонадор равона шуда, аз инъикоси воқеӣ дур мемонад. Тасвир зери суханпардозӣ ва эҳсосҳои муаллиф ноаён мемонад, қимати аслии хешро гум мекунад. Ҳар шоире, ки ҳис ва андешаи хешро ба созиш оварда, шеър сурудааст, миёни хонандагон маҳбубияти бештареро соҳиб гаштааст.

Аъзами Хуҷаста, ки имрӯз дар адабиёти муосир чун шоири пешгом шинохта шудааст, кӯшиш дорад паи иҷрои ҳамин рисолат бошад. Метавон гуфт, ӯ низ дар шумори шоироне аст, ки тавониста дар шеъраш ҳис ва андешаи шоиронаро созиши зебову хуб диҳад.

Воқеан, дар шеъри зер созиши эҳсос ва андеша бармало мешавад:

Баъд аз ин манро баред бар пои дор

Ё ки зинда бифканед бар чоҳи тор

На азизон!

Ман наям Ҳаллоҷи сонӣ

Ё Азизи пири Канон

Ман фақат ин ҷо гунаҳкорам

Ки будам … дар хилвати шаҳзодаҳо

Зери по бинмуда аслу суннати озодаҳо

Аз Худову худ буридам

В-он чӣ медидам нагуфтам

Он чӣ мегуфтам надидам!

Дар ин суруд шоир хулосаҳои зиндагонӣ ва ҷанбаи иҷтимоии андешаҳои хешро бо эҳсоси ҷолиб дар андешаи тоза ба хонанда мерасонад. Шеърияти шеър низ риоят шудааст. Яъне, созиши ҳис ва андеша мушоҳида мешавад, ки пеш аз ҳама бурди ин шеър аст. Мусаллам аст, ки чигунагии ҷанбаъҳои ҳунарии шеър пеш аз ҳама ба иқтидори ҳунарии ҳар шоир алоқаманд аст. Ва маҳорати тасвиргарии шоир муайянгари дараҷаи ҳунари ӯст. Таваҷҷӯҳи беш ба тасвирҳои тоза, дар қолаби таркиб ва ташбеҳҳо ғунҷонидани маъниҳои баландарзиш, диди тозаву тахайюли ҷолиб омили муҳимтарин дар таъмини бадеияти шеър аст. Чунончи:

Ало шукуфаҳо ва сабзаҳо

Дилам ки чуз фиреби нокасон надидааст

Зи ҳарфҳои ину он рамидааст

Ва мурғи эътимоди лонаҳои чашми ман паридааст…

Хонанда тавассути тахайюл ва тасвирҳои шоир дар оғоз, авҷ, анҷом ва хулосаву натиҷаи мӯҳтавои ашъор ҳузур пайдо мекунад. Ин аст, ки ҷанбаи ҳунарӣ дар ҳамагуна шеър аз аносири муҳиму созанда ба ҳисоб меравад ва тахайюли шоир дар офариниши шакли зеҳнии шеър нақши муайян дорад. Агар шакли зеҳнии шеър хубу олӣ бошад, зоҳири он низ дилпазир хоҳад буд. Зебогии шакли зеҳниву зоҳирӣ дар ғазали мазкур эҳсос мешавад:

Ба чашми нимамасти худ ба ман нигоҳ мекунӣ

Маро ба ғамза мекушӣ, чаро гуноҳ мекунӣ?

Дар ин замона хандаро ба дорҳо кашидаанд,

Ту ханда медиҳӣ ба ман, чӣ иштибоҳ мекунӣ.

Чу мерасӣ ба хилватам, ба лутфи бӯсаҳои худ

Вуҷуди хастаам пур аз ҷалолу ҷоҳ мекунӣ

Ба марзи боғи пайкарат ба бӯса гул шинондаам

Ҳанӯз дар хаёли ман ту «оҳ оҳ» мекунӣ

Намешавӣ ту ёри ман, вале ба ишқи шарқиат

Ба шеъру ёди руйи худ маро никоҳ мекунӣ

Маликаи ғаюри ман! надорӣ бим аз касе

Ба тахт мешинониям, маро ту шоҳ мекунӣ

Решаи тасвири ин ғазал сероб аст, ба вижа тасвири «Дар ин замона хандаро ба дорҳо кашидаанд», «Ба марзи боғи пайкарат ба бӯса гул шинондаам», «Ба шеъру ёди руйи худ маро никоҳ мекунӣ» тозаву шунидаанист.

Маълум аст, ки таснифи шеъри форсӣ асосан дар заминаи қолабҳо сурат мегирад. Таҳаввули қолаб дар ҳамбастагӣ бо дарунмоя, вазн, сабк ва ҷанбаҳои ҳунарӣ сурат мегирад. Ва дар қолабҳои суннатии муосир ҷанбаи ҳунарӣ бештар ба сурати мушаххас ворид мешавад. Хонанда метавонад, ки тавассути мӯҳтаво ва натиҷагириҳои шоир ба хулоса ояд.

Мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки ғазалҳои шоир дар инкишофи шеъри муосири тоҷикӣ нақше гузоштаанд, зеро дар тарзи баёни маънӣ, сувари хаёли шоир ва диду тасвирҳои шоиронаи ғазалҳои Аъзами Хуҷаста тозагиву таҳаввул ва оҳанги замон эҳсос мешавад:

Ёди ту хоби ман рабуд, имшаб чу шабҳои дигар

Бар ман дари рӯё кушуд, имшаб чу шабҳои дигар…

Ё ғазали дигари шоир бо чунин матлаи зебо оғоз мешавад:

Он нафаси биҳиштӣ, ки дар тани ту гудохтам,

Одами дигар шудам, олами дил шинохтам.

Андешаҳои ирфонии шоир низ дар қолаби ғазал тобиши зебо ёфтаанд ва шоир мегӯяд:

Ин ҷо ману танҳоӣ шабҳо ҳама шаб ё ҳу,

Аз ҳаҷри рухи он дӯст афсӯс ба лаб ё ҳу.

Ин мулки харобистон як пораи ин кайҳон

В-ин чархи чу ман ҳайрон фатода аҷаб ё ҳу…

Ба офариниши шеъри хуб танҳо мазмуни олӣ кифоят намекунад ва гарчанде асоси шеър маънист, баёни зебову муассири мӯҳтаво комилан ногузир аст. Ин зарурати шеърӣ пеш аз ҳама тасвири хаёл ва забони шеър аст.
Муҳаммадалии Аҷамӣ шоир ва муҳаққиқ бар он бовар аст, ки «саҳми бадеият ва саҳми тахайюл дар ҳунари шеър аз ҳам фарқ мекунад. Бадеият, яъне нигариши тоза, мӯҳтавои тоза, баёни тоза, ҳарфи тоза дар халқи шеър аст… ва шеъре, ки бо бадеияти шурӯъ мешавад ва дар бадеият тамом меёбад, аз беҳтарин шеър аст».

Шеъри Аъзами Хуҷаста саршор аз чунин бадеият ва тахайюл аст. Ва худи ӯ низ мегӯяд:

Шеър шоир мешавад
Вақте ту бо сеҳри сухан
Байтҳои ноб иншо мекунӣ.
Шеър шоир мешавад
Вақте ту бо наҷвои гул
Розҳои сина ифшо мекунӣ.
Шеър шоир мешавад
Вақте ки ту
Медиҳӣ бар вожаҳо умри абад
Ҳарфҳоро солики дунёи мантиқ мекунӣ
Менавозӣ пайкари эҳсосҳо
Ишқро бар ошиқон шайдову ошиқ мекунӣ.

Дар шеъри дигараш шоир бо ҳамингуна бадеият мегӯяд, мехонем:

Ин зимистон табассум дар лабони духтарон сармо хӯрд
Ва эҳсос дар коби чашмҳо тагарг шуд
Ва шушаҳои яхӣ дар ҷангалҳо барг шуд

Кош ин барфи охирин бошад
То сабри гандида
Дар пайванди нур ва гармӣ об шавад
Ва дар шохаҳои хушкида
Гушвора хандаи офтоб шавад.

Дар шеъри фавқ ҳар мисра намоде аз тасвир дорад ва дар шеър воқеан ҳам нигариши тоза, мӯҳтавои тоза, баёни тоза, ҳарфи тоза ба назар мерасад. Яъне тобиши ҳунарии шоир хеле ҷилои хубу хуш дорад.

Бо дарки ҳамин нукта метавон гуфт ба вусъати ҷанбаи ҳунарии шеъри Аъзами Хуҷаста ҳузури вижагиҳои зерин низ таъсири мусбат гузоштааст:

1.Ҳузури фаровон ва истифодаи ҳунармандона аз санъати бадеӣ:

Тасвирҳое, ки бунёдашон ташбеҳ аст дар ашъори шоир зиёд ба чашм мехӯранд.

Ҳузури фаровони санъати ташбеҳ ва эҷоди ҳунармандонаи ин санъати бадеӣ дар ашъори шоир лоиқи таваҷҷӯст. Маълум аст, ташбеҳ навъҳои гуногун дорад ва дар адабиёти муосири тоҷикӣ «ташбеҳи равшан», «ташбеҳи пӯшида», «ташбеҳи акс», «ташбеҳи баробар», «ташбеҳи таркибӣ», «ташбеҳи тафзилӣ»-ро фарқ мекунанд. Дар осори шоир ҳамаи навъҳои ташбеҳ барои офариниши тасвир хидмат кардааст. Ташбеҳҳои шоир хубу хотирмон ва хеле ҷолиб ҳастанд. Шоир бо маҳорати хос андешаҳояшро ба василаи ин навъи санъати бадеӣ ба хонанда расонидааст. ӯ мегӯяд:

Маро шукуфаҳо ба боғҳо садо заданд.

Ва сабзаҳо ба роғҳо садо заданд

Вале дили шикаставу ғамини ман

Ки аз фиреби лолаҳо рамида буд

Ба даъват эътино накард

Ва аз насими навбаҳор мегурехт

Зи банди кӯҳу дараҳо

Чу обшор мегурехт

Ҳамчунин шоир ба василаи ташбеҳ чунин тасвир мекунад:

Шамими ёди дилбаре чу атри ахтарон

Ба мӯя мӯяҳои олами сукути ман давидааст.

Дарахти бенавои пайкарам ҷавонаҳо зада, ба шоху барги тар

Навиди сабз буданам дигар зи боғҳо расидааст

Далоил бар он бовар мерасонанд, ки шоир санъати ташбеҳро барои муассирии андешаҳои хеш низ ба кор бурдааст. Масалан, дар мисраҳои зер санъати ташбеҳ дар баробари василаи тасвирсоз буданаш дар муассир сохтани маънӣ низ хидмат кардаааст:

Бо бӯи сифлагон шуда олуда муаттар баҳори ту

Инак муроди ишқ маҷӯ аз дили кавир.

Ё дар шеър (зулол)-и дигар ба василаи ташбеҳ муассирии калом ин гуна таъмин шудааст:

Ҷоми Ҷам лабрез шуд

Рустами достон зи ҷо нимхез шуд

Ибни Сино дар Бухоро набзи беморе гирифт

Нолаи най шуд ба по чун ҳалқае дар гӯшҳо овез шуд

Ҳофизи Шеърозу Саъдӣ масти ашъори Камол

Лаҳзае қалби замон Табриз шуд

Кафши ман Шабдиз шуд.

Тасвире мондагор ва устодонаро дар шеъри Аъзами Хуҷаста шоири эронӣ Абулфазли Додо низ зимни баҳогузории як зулоли шоир таъкид карда, маҳорат ва истеъдоди фитрии ин эҷодкори хушсалиқаро қоил гашта, гуфтааст: « ҷаноби Хуҷаста аз ҷумлаи зулолсароёне ҳастанд, ки саъй дар пардозиш, пироиш ва ороиши калимот дар чунин қолаби ҳассосро дошта ва дар зулоли арӯзӣ ширинии дар суханро ба ҳадди камол мерасонанд ».

Ростӣ пазирои шоир аз сабки ҷадид чун зулол бозгӯи ҷустуҷӯи пайваста ва андешаву нигоҳи тозаи шоир ба шеър ва замон аст. Варна миёни суханварони эронӣ лоиқи таваҷҷӯҳ шудан осон нест. Чунон ки мегӯяд «Эй бародар хуросон аст инҷо. Сухан гуфтан на осон аст инҷо».

Воқеан, ҳузури пайвастаи рӯҳи замон дар шеъри Хуҷаста зиёд эҳсос мешавад. Шеъри ӯ ҳамқадами замон ва меросбари ниёгон аст:

Як замон гашта мункири Хайём

Тахти ҷам фурӯхта бо як ҷом

Карда шаҳри Хуҷандро гумном

Муддате шармсор гардидем

Дар ашъори шоир ҳузури санъатҳои лавзиву маънавӣ, мавзунии оҳанги калом, тасвири расои байтро таъмин намудаанд. Дар як байт истифода намудани чандин воситаи тасвир низ аз маҳорати нигорандагии шоир дарак медиҳад, яъне тасвир, тахайюл ва диди шоирона дар сурудаи зер василаи баёни мӯҳтаво нест, балки мӯҳтаво дар тахайюли шоир ҳал мешавад. Дар ин шеър хонандаро тахайюли озоди офаранда ва тасвир, ки ба василаи санъатҳои бадеӣ ва ҳузури унсурҳои дигар эҷод шудааст, мутаваҷҷеҳ мекунад:

Дар шабе, ки осмони шаҳри мо

Моҳро гум карда буд

Пардаи торикӣ бо амвоҷи худ

Кӯчаҳоро холӣ аз ҳайҳои мардум карда буд

Ман тани танҳо дар ин хилватсаро

Дар миёни ҷодаҳои шабнаво

Таксавори заврақи андешаҳо

Мазраи истораҳо пай мезадам

Дар миёни растаҳои каҳкашон най мезадам

Ногаҳон дар лобалои ин зуҳури камназир

Аз карони хаймаи гадруни пир

Дидам ин ки моҳи дар ҳоли сафар

Дар барии ман буду ман бехабар

Тасвирҳое, ки бунёдашон бар санъати бадеии ташхис аст дар таъмини бадеияти офаридаҳои Аъзами Хуҷаста нақши боризро соҳибанд.

Чунон ки таъкид шуд, ҷозибаи шеър ба тозагии тасвир низ вобаста аст. Дар офариниши тасвирҳои тоза мавқеи ташхис, ки сифати инсониро ба ғайри инсонҳо додан мебошад, хеле муҳим аст. Шоир дар офариниши тасвирҳои хеш аксаран ба ибороту таркибҳои хотирмон такя кардааст, ки бунёдашон бар санъати ташхис аст. Ва ба бовар метавон гуфт ин навъи санъат аз ҷумлаи фаъолтарин санъати бадеӣ дар ашъори Аъзами Хуҷаста ба шумор меравад:

Дар коргоҳи соат
Вақт бо панҷаи сонияҳо
Бо тори рӯзҳо, ҳафта мебофад
То
Моҳҳо барои ҳар фасли сол
Либосҳои ба рӯз дошта бошанд

Дар сурудаи зер бунёди тасвири мисраи аввал бар ташхис аст:

Ишқе даруни синаи ман роҳ меравад
Ғаввоси руди дил сӯи моҳ меравад
Ман дар вуҷуди худ бедор мешавам, бубин
Аз ман мане ба сӯи дилам роҳ меравад

дар байти зер мутаваҷҷеҳ мешавем:

Ин «ман»и ман «мо» нашуд, аз худи танҳо нашуд
Чашми дилаш во нашуд, дар қафаси ин бадан

Ҷои дигар шоир санъати ташхисро чунин зебо истифода мекунад ва мегӯяд:

Дарахтон ҳамчунон бо дастони урён
Ба роҳи чӯҷаҳо дар сояи сукут хуфтаанд
Ва интизор дар соқаҳояшон ҷавона задааст.
Ин зимистон таманнои гармӣ
Дар шохаҳои дарахтон ях зад
Ва насими руйидан тӯфон шуд

Ҳамчунин:

Вақте ки субҳ ханда мекард
Ва теғи хуршед пардаи торикиро медарид
Ин абри баҳорӣ буд , ки гиря мекард
Ва зулоли дидагонаш
Гунаҳои заминро мешуст, ки мешуст

Бунёди тасвири ин шеър аз ташхис сероб аст. Мебинем, ки дар ҳар мисра шоир саъати ташхисро тасвири тоза бахшидааст. Ингуна бадеияти хотирмон дар ашъари шоир бо касрати истифодаашон имтиёз доранд.

Чунончи шеъри «Бод меояд чӣ сокит» дар ҳар мисраи хеш санъати ташхисро ғунҷоиш додааст. Тахайюл ва диди модерни шоир дар эҷоди тасвир таъсири нек гузоштааст:

Бод меояд чӣ сокит
Бесадо, хомӯши хомӯш.
Аз қадамҳояш хазоне меналарзад,
Аз нафасҳояш насиме менахандад,
Панчааш дарвозаҳоро менакӯбад,
Доманаш гарду губори кӯчаҳоро менарубад.

Ҳамчунин тасвири ғайриоддии ин мисраъҳо шоиста ба таваҷҷӯҳ аст. Яъне, шоир ба бод хислати ғайриқобил сокит буданро нисбат медиҳад ва мегӯяд «Бод меояд чӣ сокит». Аслан, бод табиатан ором нест, аммо шоир мегӯяд «бесадо, хомӯши хомӯш», вожаҳои ғайриинтизори «меналарзад», «менахандад», «менакӯбад», «менарӯбад» тасвири зеҳнии шеърро хеле хотирмон сохтааст.

Баргҳо чун пару боли хуршед

Бозии бод шуда сӯи ба сӯ

Гӯи дар мотами айёми баҳор

Ашки ахтар бичакад кӯи ба кӯ

Дар байти фавқ санъати ташбеҳ «Баргҳо чун пару боли хуршед» ва ташхис «Ашки ахтар бичакад »дар офариниши тасвири ноб хидмат кардааст.

Тасвирҳое, ки бунёдашон бар санъати талмеҳ аст, хеле ҷолибанд. Шоир мегӯяд:

Биё, гули баҳориям

Суроғи ман бигир, ки фурсати дубора рустан аст

Ва фасли интизори сабзро маҷоли ҷустан аст

Биё, ки Юсуфи умедро зи чоҳ берун оварем

Азизи Мисрро ба дашту ҳомун оварем

Ва хуни лоларо ба гургҳо диҳем

Ки пираҳан зи атри ишқ лолагун шавад

Ва чоҳи кина сарнагун шавад

Шоир дар ин шеър ба василаи санъати ташбеҳ андеша ва тасвирҳои хеле ҷолибу шоиронаро ба қалам медиҳад.

Тарокиби «фурсати дубора рустан», «фасли интизори сабз», «Юсуфи умед» бошад, паҳнои зебои тахайюли шоирро бозгӯ аст.

Дар шеъри дигараш ӯ шоирон зам-зама мекунад:

Фарри Каён пар-пар шуда дар хитаи номоварон
Мадҳе намегӯяд касе аз Рустаму аз Золҳо
Лайлӣ зи Маҷнун хаста шуд, Вомиқ зи Узро дур гашт
Ҳусну малоҳат рафтааст, аз ин хату ин холҳо…

2. Таваҷҷӯҳ вижа ба фалсафа ва ирфон

Ҷаҳонбинии Азами Хуҷаста ва дар ин росто шеърҳояш аз ҷаҳонибинии ирфонии шоир маҷро мегирад. Андешаҳои ӯ дар паҳнои хеш ваҳдати вуҷудро ғунҷоиш медиҳад. Шоир бадин васила ҷаҳони берунӣ ва ботинии худро густариш додааст. Дар шеърҳояш ӯ ба василаи андешаи дунявиву моддӣ аз ҳастиву марг ва ирфон зиёд мегӯяд. Андешаҳои фалсафиву ирфонии хешро Аъзами Хуҷаста дар шеър ҳуввияти тоза мебахшад. Сабкаш низ хосу мустақил аст ва нигоҳи модернӣ зиёд дорад. Чунончӣ шоир мегӯяд:

Аз хона бадар равед
Бошад, ки раведу бар худ оед
Худрову худии хешро ёбед

Дар ин пораи хеле соддаву самимӣ шоир фалсафаи будану худро шинохтанро шоирона ва бо самбули хеле аҷиб ба хонанда пешниҳод мекунад. Мехонем:

«Омаданам рафтан аст, рафтани ман омадан»
Зиндагиам чист,чист? Дору гири мову ман
Ин «ман»и ман «мо» нашуд ,аз худи танҳо нашуд
Чашми дилаш во нашуд, дар қафаси ин бадан
Кушиши баҳри бақо – фалсафаи буданам
Бардагие беш нест ин ҳама бардору зан

Ҳамингуна андешаи фалсафӣ дар мисраҳои зер низ инъикос шудаанд:

Чи сахт аст, чӣ сахт аст,
Барои шохаҳо зи баргҳо ҷудо шудан
Ва сахттар аст барои баргҳо зи ҷамьи шохаҳо ҷудо шудан…………ба зери по шудан

Чӣ сахт аст, чӣ сахт аст,
Барои чашмаҳо зи кӯҳ сарнагун шудан,

Фуру шудан ба коми мавҷҳои руд,
Ва гум шудан

Ҳасрато
К-андар ин оламаки буқаламун
Гиряву ханда дурӯғ
Мурдаву зинда дурӯғ
Ишку ормон дурӯғ
Тавба,тавба
Худи инсон дурӯғ
Ва агар хохи бисози бо кизб
Ту биё вақт бикӯш
Ту биё вақт фурӯш
Зиндагӣ кун
Бардагӣ кун

Ин нигоштаҳо дунёи ботиниву андешаҳои фаслафии шоирро равшан бозгӯ шуданд.

3. Таваҷҷӯҳи вижа ба масоили иҷтимоъ

Мусаллам аст, ки инсон бидуни зиндагии иҷтимоӣ наметавонад ниёзҳои моддӣ ва маънавии худро бартараф кунад ва бидуни он аз тайи ҳатто ибтидоитарин дараҷоти камол ва тараққии худ оҷиз мемонад. Ин аст, ки масоили иҷтимоии рӯзгор наметавонад ба шеър ворид нашавад. Бал ҷанбаи иҷтимоъ аст, ки мӯҳтаво ва маъно ва ҳатто тасвири шеърро ба таҳрик меорад. Дар шеъри иҷтимоии шоири оташинсухан андешаи адолати иҷтимоӣ муқаддамтар аз ҳама чиз аст. Олами андешаҳои шоир тунду тезасту хулосаҳояш қатъӣ ва тасвирҳояш бесобиқаву монданӣ. Барои баёни ақоид ва эҷоди шеър Аъзами Хуҷаста дар ашъори суннатӣ ва ҳам дар сурудани “шеъри нав” ба истилоҳ “шеъри нимоӣ ”, ҳамзамон сабки ҷадиди зулол маҳорати беандоза дорад. Хуҷаста дар роҳи эҷод ва барррасии масоили иҷтимоӣ ҳамеша баҳри дарёфти ҳақиқати зиндагӣ гом мебардорад. Воқеан, бардоштҳои сиёсиву иҷтимоии Аъзами Хуҷаста, ҳунар ва маҳорати нигорандагӣ, ҷаҳонбинӣ ва ошноӣ бо тамаддун ва адабиёти ҷаҳонӣ ба шоир имкон дод, ки зимни эҷоди тасвир, самбулҳову тахайюлоти хеш ҳақиқати бартар аз худи шеър, воқеият ва ҷанбаи иҷтимоиро ташхис диҳад ва ба созиши иҷтимоёт ва хусусиятҳои шеърӣ мусоидат намояд. Чунончи дар шеъри зер шоир мегӯяд:

«Хаста шуд таърих аз такрорҳо»
Хаста шуд уштур ба зери борҳо
Корвон дар нимараҳ раҳгум бизад
Сорбон мардуд шуд аз ёрҳо
Ваьдаро дигар харидоре намонд
Холй шуд аз муштари бозорҳо
Охирин тарфанди ин айёши пир
Руз бо тасбеҳу шаб-зуннорҳо
Ғофил аз он мисли ин «навхочагон»
Дида олам борҳову борҳо
Мерасад акнун садои Офриҳо
Кас наметарсад зи ҳабсу дорҳо
Руҳи озодй чу як эҳёгаре
Қад алам бинмуда аз оворҳо

Агар мутаваҷҷеҳ шавем, дарк мекунем, ки дар ин шеър ҷанбаи иҷтимоъ ва тасвир яке дигареро пурра месозанд. Ҳадафи аслии шоир дар ин шеъри иҷтимоӣ баёни мӯҳтавоест, ки баррасии чандин масоили рӯзро дар хеш ҷой додааст. Яке аз бурдҳои ин шеър низ дар он аст, ки ба шоир даст додааст, чандин мазомини иҷтимоиро дар ҳошияи як шеър ҷойгир кунад. Тасвир ва тахайюли шоирона ва маҳорати офарандагии шоир дар нигориши мӯҳтавои олӣ мавқеи муҳиму созандаро соҳиб аст. Сувари хаёли шоир низ фалсафаи хуби зиндагиро инъикос мекунад. Ҷолиб он аст, ки сурати зеҳнии шеърро шоир бо истифода аз тасвир ва тахайюл хонданӣ намудааст, ки аз вусъат ва паҳнои андеша ва тафаккури шоир дарак медиҳад.

Дар шеъри «Дар моварои ёс» андешаҳои иҷтимоӣ ва вазъи замон (бахусус даҳаи охириқарни ХХ) чунин тасвир шудааст:

Тоҷикистон, Тоҷикистон

Кишвари афсонаҳо

Ҳолиё вайронаҳо рамзи бақоят гаштаанд

Бехудоён нохудоят гаштаанд.

Тоҷикистон, Тоҷикистон

Махзари эҷодҳо…..

…. Эй ба ёди Оли сомон

Модаронат синабирён

Кудаконат ашкрезон

Орифонат зору ҳайрон

Сад дарего…

Мӯҳтавои шеър баёни ҳодисоти замон, бесарусомонӣ, беҳуввиятӣ, теша бар решаи хеш задани миллати тоҷикро дар даҳсолаи охири асри ХХ дарбар мегирад. Мебинем, ки мӯҳтаво хеле иҷтимоӣ аст, ҳатто иҷтимоитар аз шеъри ибтидои асри бистум. Унсурҳои тасвир, истифода аз санъатҳои бадеӣ ба шоири нуктасанҷу борикбин имкон додааст, ки латофати шеъри иҷтимоиро нигоҳ дорад ва шеъраш ба асолати шеър ҷавобгӯ бошад.

Василаи баёни мӯҳтаво-тасвир дар порчаи мазкур ғайримунтазира аст. Маҳз ҳузури тахайюл ва тасвири воқеаӣ бадеияти шеърро афзун намуда, таъсирнокии шеърро бештар намудааст. Диди шоирона аз диди иҷтимоӣ маҷро гирифтааст. Дар ин шеър бадеияти кулли шеърро ҷудо аз матни шеър омӯхтан нашояд, зеро шакли зеҳнии бандҳои шеърӣ ҳаракати мӯҳтаво, якпорчагӣ ва ваҳдати маънӣ алоқаманд ба ҳамдигаранд. Бояд қайд намуд, дар чунин тарз офаридани маъниро дар шеърҳои Аъзами Хуҷчаста зиёд дучор меоем. Дар шеъри «Дар моварои ёс» дарди миллату меҳан бозгӯ шудааст.

Шоир зиёд ба масоили иҷтимоӣ таваҷҷӯҳ дорад. Таваҷҷӯҳи шоир ба гунаест, ки ҳатто дар тасвирҳои хеш ҷанбаи иҷтимоиро истифод мекунад. Масалан да зулоли мазкур шоир тасвир мекунад:

Меҳр

Дар қалби мо

Ҷавона мезанад

Қарордоди ишқро

Ману ту бо нигоҳи гарми худ

Таъйид карда будем

Ва бӯсаҳои мо

Дар ин санад

Мӯҳр

Маълум аст, ки дар зиндагӣ ҳар муносибат ва қарордоде таъйид карда мешавад ва ҳастии мӯҳр воқеаияти қарордодро таъкид мекунад. Ин ҳаводиси зиндагӣ ва иҷтимоиро василаи тасвир дар шеъри зулол интихоб намудани шоир тахайюл ва маънии ин нигоштаро нобу шуниданӣ сохтааст. Шоир мегӯяд, мо қарордои ишқро бо нигоҳи гарми хеш таъйид кардем. Ва боз илова мекунд ва бӯсаҳои мо дар ин санад мӯҳр. Бо вожаи «меҳр» оғоз ва калимаи «мӯҳр»(ду вожаи аз лиҳози оҳанг наздик) анҷом ёфтани тасвир низ ба нигоҳи мудернии шоир ишорат мекунад.

Дар зулоли «Чӣ шуд» низ ҳамингуна тасвиру тахайюл мушоҳида мешавад.

Сигор лаб гирифт

Ва хилвате бар абри шаб гирифт

Озод карда халқа ҳалқа дуд дар осмон

Гӯё ба ҳабси оҳ дарафтоду зи дил сӯзу таб гирифт… ва мисли ҳамин зиёданд тасвирҳои шоирона.

Ҳамзамон бояд гуфт, ки шоир дар офариниши шеър ба ҷуз тахайюл ва тасвир ба таркибсозиву маъниофаринӣ ва мусиқии шеър низ таваҷҷӯҳ дорад:

Биёву аз вуҷуди ман хазонро бирон

Баҳорро биёвару канори ман бимон

Биёву накҳати баҳориро ба қалби ман бирез

Ва хайли яъсро, ки ҳастии маро асир кардааст

Маро даруни чолаҳои ҳарза пир кардааст

Зи ман зудо

Ҷавонаҳои эътимоду эътиқодро дубора рӯҳи ишқ биде(ҳ)

Дами масеҳие бизан

Маро зи «ман» бикун ҷудо

Муҳимтари омиле, ки дар шеъри мазкур боиси таваҷҷӯҳ хонанад мешавад, мусиқии калом аст. Тарокиби аҷиб «Баҳорро биёвару канори ман бимон»,«даруни жолаҳои ҳарза», «ҷавонаҳои эътимоду эътиқод» ва маънии соддаву самимӣ савтияти каломро пурра мекунанд.

Ҷои дигар мусиқии калом ингуна ба тасвири мисраи зер таъсир расонидааст:

Ҳамсояи мо шеър намехонаду лек
Қонуну фани зулол медонаду лек

ё ҳам чунин шоир менигорад:

Маро ту сарзаниш макун,
Ки сарнавишт сарзаниш намешавад.
Чаро ки сарнавишт дар сиришт ҳақ шуда,
Барои ҳастӣ дар сиришт
Маҳак шуда
Ба шеърҳо ишораам макун,
Зи дурҳо назораам макун.
Дигар маро марон,
Маро бихон,
Ба морҳои бозуят ба беди пайкарам бипеч,
Дигар ҳеч,
Дигар ҳеч,
Дигар ҳеч!

Дар ин шеър ҳузури касрати ҳамсадоҳои «с», «ш», «ч» дар хушоҳангии оҳанги дарунии мисраъҳо таъсири мусбат гузоштаанд. Вожаҳои «сарзаниш», «сарнавишт», «сиришт» мусиқии шеърро таъмин кардааст. Ин ҳунарварӣ аз мухтассоти вижаи забонии шоир далоил аст.

Шеъри «Биё, гули баҳориям» низ аз лиҳози мусиқияти калом хеле дилнишин аст:

Биё, гули баҳориям

Маро ба боли бодҳо нишон

Зи ёли ёдхо раҳон

Ки хаста шуд дилам зи хотирот

Ки дар замирашон ба ҷои зиндагӣ мамот

Ҳама пур аз дареғу нолаанд

Чу киштиҳои по ба гил

Ки «оҳ» нохудояшон

Ба ҳукми як зуболаанд

Биё, гули баҳориям

Биё, ки дер мешавад

Биё, ки шохаҳои сарви интизор

Ба сина тир мешавад

…Хуҷаста пир мешавад

Аз чунин назари иҷмолӣ ба ашъори Аъзами Хуҷаста метавон матлабҳои зеррро натиҷабардорӣ кард:

Аввалан бояд эътироф кард, ки шеъри Аъзами Хуҷаста тозатарин тамоюлҳои шакливу мавзӯӣ ва ҳунариро пазируфтааст. Ва ин омилро метавон аз ошноии бештари шоир бо адабиёти қадиму муосир ва шиносоӣ бо шеъри ҳамзабонон маҳсуб донист.

Сониян, дар ин замина талошҳои худҷӯиву худшиносӣ ва пазироӣ аз дастовардҳои ашъори классикӣ ва шеъри муосир аз ҷониби Аъзами Хуҷаста лоиқ ба таъкид аст.

Солисан, омили дигари таҳаввул ва бурди шеъри ӯро метавон ба таъсири вижаи муҳити адабии эронӣ нисбат дод, ки шоир зиёд аз онон баҳрабардорӣ мекунад.

Робеъан, ҷустуҷӯҳои шоир тадриҷан ба шеъри ӯ сабку услуб ва бофти тозатаре овардааст. Яъне, шоир пайваста дар ҷустуҷӯ ва бозёфти шоирона аст.

Охиран бо ин ҳама далоил метавонем бигӯям, ки дар дарозои ҳунармандиаш дар ҷодаи шеър, ки чанд даҳсоларо ба пай дорад, шеъри Аъзами Хуҷаста андак-андак шакл гирифт ва имрӯз мақбули аҳли завқу сухан аст, ҳаводорони хешро дорад ва саҳмгир аст дар таҳаввули шеъри муосири тоҷик.

Номи шумо(обязательно)

Эмайли шумо(обязательно)

Сомонаи шумо

Назари шумо(обязательно)

Аъзам Хучаста зулолсарои тавонои точик

Чашмаи зулол аввалин маҷмуаи чопии ашъор дар сабки зулол аст. Шоири ин китоби навин зулолсарои матрахи тоҷикистонй ҷаноби оқои Аъзам Хуҷаста мебошад. Дустони азиз чунон ки мустахзаранд, шеъри зулол дар дувумми бахмани соли 1388 хичрии шамсй мутаввалид шуда ва ҷаноби Хуҷаста аввалин истикболкунандаи амалй дар ин замина мебошанд.

Дуруст ду руз баъд аз таваллуди зулол аввалин зулоли ишонро ки баррасй ва мутолиа кардам, барои пешрафти ин жонри ҷахони умедвор гаштам. Зухури ҷаноби Хуҷаста дар арсаи зулол барои ин ҷониб куввати калбй шуд то рафта рафта бар иштиёки хеш биафзоям. Алорагми мухолифатхои гуногуне ки аксараш реша  дар хасодату чахолат доранд, ин марди бузургвор тавонистанд бо калами даввони хеш дар арсаи зулол, бар муваффакиятхои чашмгир даст ёбанд. Бандаи хакир бар худ меболам, ки бо бузургмардони сохибзавк ва эхсос хамасрам.Чашмаи зулол ба унвони аввалин асари чопй ки чорй аз калбе бидуни риё мебошад,таъсироти фаровоне дар шиносондани шеъри зулол дошта аст.

Хакир барои хар дакике аз замон ки барои захмат дар хусуси ин китоб сарф шудааст, арзиши тиллои коилам ва бар худ ифтихор медонам,ки шеъри зулол мавриди инояти донишмандоне чун саркорхонуми Сураё Хакимова қарор гирифта аст. Хонум , дуктур Хакимова нигохе муттахассисона бар ин китоб доштаанд ба тавре ки сухансароийии банда дар киболи ковиши он бузургвор, лозим намебошад.Лекин шоири ширинкаломи арсаи зулол, гавхари калимотро чунон сода ва шафоф бар канори хам чидаанд, ки харчи дар борааш бинависам, боз кам аст. Содагй ва шафофият иртибот ва пайём дар зулол чузви аслитарин хусусиёти ин сабк мебошад.Бинобар ин чаноби Хуҷаста ин хусусиётро доро хастанд.

Шеъри зулол калби зулол ва боимон мехохад.Банда ханузам дар хайратам ки чаро ҷаноби Хуҷаста  теъдоди ашори аввалин китоби сабки зулолро чихил карор дода аст! Чи хикматеро дорост?! ва диккат дар интихоби н*-оми китоб….! Инхо хама иллатанд.Эхсоси равон дар зулолхои ҷаноби Хуҷаста мавч мезанад ва ман аз так таки зулолхои эшон нихояти лаззатро мебарам.Суханро содда ва беолоиш мегуянд. Забонашон забони зулол аст. Зулол ташабусот ва такаббурхои бемаврид ва ифодахои сангини адабиро бар наметобад.Лизо,шоираш бояд чун Хуҷаста дорои калби зулол ва саршор аз имону маънавият ва лоики чунинин макоми воло бошад то асаре мондагор ба монанди Чашмаи зулол биофаринад. Дар сахфаи 118 хамин китоб зулолеро мехонем, бо унвони Маро бибус ки шеър аз сар то по хис дар рахиқи мухаббат аст ва шоир дар огуши калимот зулоли калбашро баён медорад.Шеър чунон худчуш ва мамлу аз эхсос аст,ки содагияш чашмае аз лаззотро чорй месозад.Таваччух фармоед:

Маро бибус!

Макун дигар ибо, бибус

Багал намо чу кудакони хунгарм

Ба руи ин замин ва зери ин само даро, бибус

Зи кайдхо фарор кун ба ман бирас

Ва нарму бесадо бибус

Биё, бибус

Зулоли фавқ аз навъи арузии қофиядор ва дар тули ритми мусикиёйии Мафоилун бо дахолати   Мафоилун мебошад.

Китоби Чашмаи зулол асаре мондагор дар олами адабиёт мебошад. Ин муваффақиятро бар дусти бузургворам ҷаноб устод Хуҷаста вар бар мардуми бомухаббати кишвари Тоҷикистон табрик арз намуда ва бар эшон орзуи сарбаландй дорам.

Умед аст насли оянда бо улгугири аз чунин асароти навину таъсиргузор инкилоби зулол дар адабиёти оянда ба вуҷуд оварда ва мардумони курраи заминро аз лаззоти ҷорй бархурдор фармоянд.

Додо БИЛВЕРДИ, Эрон, Табрез.

Сабки Хуҷаста

Паёме ба азизонам дар маҳфили адабии “Зарафшон”

“Чашмаи зулол” дар фазои фарҳангии ҷавомеъи форсизабон як падидаи матлуб ва барозанда аст.Муаллифи он Аъзами Хуҷаста ,шоир ва нависандаи зубдатабъ ва борикхаёл ва фарзанди баруманди тоҷикзамин ба унвони бунёдгузори сабки наве шинохта шуд ва ин ҷои тафохур дорад,ки гуна ва шеваи нав дар адабиёти ҳазорсолаи форсӣ бо дасти ин меъмор бунёд ниҳода шуд,зеро шумори шоироне,ки дар адабиёти форсӣ соҳиби сабк будаанд,аз теъдоди ангуштони ду даст таҷовуз намекунад ва намунаи рӯшани он Устод Рӯдакӣ,Соиб,Нимо,Сӯҳроби Сипеҳрӣ…мебошанд,ки тариқи навро барои баёни андешаву эҳсосоти башар боз намуданд.Дарвоқеъ,тарҳи ҳар чизи нав -хоҳ дар адабиёт,хоҳ дар илм,хоҳ дар санъату ҳунар,варзиш,….ҷуръату ҷасорат ва ҳиммату дироят ва тааммулу таҳаммулро мехоҳад.Чаро?Зеро агар ин падидаи нав агар гурӯҳеро хуш ояд ва аз он истиқбол кунанд, дар муқобил сангандозоне ҳастанд,ки ҳар лаҳза метавонанд ба сӯяшон санг партоб кунанд ва бояд мубтакир омодаи ин зарбаю ҳамaлот бошад,ки намунаи боризи онро дар рӯзгори Сӯҳроби Сипеҳрӣ,яке аз барҷастатарин гӯяндагони бономи Эрон мебинем,ки дар омезиши шеъри ҳиндӣ бо қолиби нав шеъри ҷадид сохт.Сӯҳроб бо нашри нахустин таҷрибаҳои худ мавриди сарзанишу накуҳиш ва интиқоди шадиди мунаққидон ва саррофони гавҳарношинос қарор гирифт ва ӯ,ки рӯҳи отифӣ дошт,сукуту хомуширо дар баробари онон тарҷеҳ дод,сабр пеша кард,то инки шеъраш ҷо уфтод ва тибқи як назарсанҷии Донишгоҳи Теҳрон ин сарояндаи номовар имрӯз дар маҳофили адабии форсигӯён бештарин пайравонро дорад ва ҳамарӯза бар теъдоди алоқамандони шеъраш афзуда мешавад.Ин написандидани навандешиву навгароӣ падидаи наву тоза нест ва Рустами Фирдавсӣ ,ки зуҳури ҷараёни нав -Сӯҳробро наметавонад таҳаммул кунад, билохира бо теғи кўҳан хунашро мерезад ва ин aмр дар шеър низ мисдоқ дорад,ки собит шуда шеър ва гӯяндаи он монанди нофа,ки то оҳу намирад накҳати мушкосои он ба берун намеҷӯшад ,буда ва мисоли ин Иқболи Лoҳурӣ аст,ки дар ҳангоми зинда буданаш касе шеърашро эътироф намекарда ва дар маҳофили адабӣ ба унвони шоир эътироф намегардид ва ҷое ҳам худи Иқбол бо ҳасрат аз ин қазия ёд мекунад:

Эй хушо шоир,ки баъд аз марг зод,

Чашми худ барбасту чашми кас кушод.

Бигзарем,падид омадани сабки зулол бар пайкари шеъри форсӣ ҳеҷ зарба ва латмаеро ворид нахоҳад кард,балки ин сабк зойида аз мойидаи қойидаи шеъри равону сойидаи форсист ва дарвоқеъ шоху баргҳои дарахти азими он аст ва дар бистари он руйиш,болиш,нозиш,хезиш ва густариш дошта ва хоҳад дошт.Ин қонуни адабиёт ва ҳар илму санъати дигар аст,ки навгӯиву навҷӯӣ меҳвар ва ҳадафу рисолати фарзандони хушноми ин марзу бум буда,ки ҳамагӣ бар ин амр иттифоқи назар доранд:Сухан нав ор,ки навро ҳаловатест дигар!

Аъзами Хуҷаста бо кашфи ин шеваи нав нишон дод,ки аз тамомии ҳамнаслону ҳамзамонону ҳамангоронаш ба маротиб пештару пешгомтар аст ва ашъори ӯ бо сурудаҳои қабл аз омаданаш ба Эрон аслан қобили қиёс нест.Шеъри ӯ муждаи рӯшаниву огоҳӣ медиҳад ва аз рушду тараққии андешаву тахайюли бориктар аз нахи сапедаи гӯянда дарак медиҳад,ки он бо мутолиаи амиқу дақиқи адабиёти форсӣ ва осори гаронмоягони ҷаҳон ва аз чашмасорони сорию ҷории онон маншаъ мегирад.

Зулол суханбозию бозӣ бо калимот нест,балки шоир бештару пештар муқайяд ва пойбанд бар муқаррароту мувозиноти шеър,алфоз, орояҳо ва саноеъи лафзӣ ва пайванди танготанги лафзу маънист,ки мисли гушту нохун дарҳам танидаанд ва сароянда дар ин миён бо таваҷҷуҳ ба ин муҳим масъулияту рисолати фаротар дорад.Бубинед,як мисоли кучак:баррасиҳо нишон дода,ки сурудани шеъри суннатӣ осонтар ва саҳлтар аз шеъри зулол аст ва зулолсаро ба роҳатӣ шеъри суннатӣ мегўяд, вале касоне,ки шеъри суннатӣ месароянд, шояд ба сахтӣ зулол гўянд.Яъне дар маҷмуъ зулолсаро бояд сурату сирати шеърро дар ниҳояти камол орояд,вагарна беҳтар аст ба ин кор даст назанад.

Ба ҳар сурат,сабки зулолро ҳарчанд Додо Билвердӣ поя гузошт,аммо Аъзами Хуҷаста аввалин китобро дар ин замина ба чоп расонд.

Бегумон ,агар ин падида дар ҳар кишвари дигари аврупоӣ ва ғарбӣ ба вуқуъ мепайваст, барояш бузургдошту ҷоизаҳоеро эҳдо мекарданд ва ин мавзўъ нуқли маҳфил ва мубтакири он шамъи маҷлисҳо қарор мегирифт,вале моро одат ин аст,ки ҳар чизи навро бо мушкилӣ ва эҷоди монеъа қабул мекунем,аммо шоири мо аз ин шуҳрату матраҳ шуданҳо орист ва табиати мағзҳои мутафаккир ҳамин аст:ибтикору халлоққият ба харҷ медиҳанд ва дигар корро дунбол намекунанд,яъне инҳо рисолати худро дар арсаи адаб ба ҷо оварданд.Аъзами Хуҷаста бо ин иқдом дарвоқеъ муҷассамаи худро гузошт.Чашмаи зулоли ў дере нагузарад,ки ба дарё табдил шавад ва ҳарчанд пеши ин дарё сангу харсангу хасу хошок андозанд ,аммо хислати дарё ин аст,ки дар вуҷудаш ҳазор тўфону туғён ба по мекунад,мавҷе сари мавҷи дигарро мехўрад,роҳашро ҳамвор мекунад ва равон асту соҳилнишинонро ба тапиш вомедорад ва равон аст ҷовидона,ҷовидона.

Шоҳмансури Шоҳмирзо,

шаҳри Теҳрон.

9 июни соли 2011

Маҳфили муштарак «ГАНҶИ СУХАН» ДАР МЕҲМОНИИ «ЗАРАФШОН»

Дар  толори  фарҳанги  ноҳияи  Мастчоҳ  маҳфили  муштараки «Ганҷи  сухан»-и шаҳри  Хуҷанд  ва  «Зарафшон»- и  ноҳияи  Мастчоҳ  баргузор  гардид.

 Дар маҳфили  «Ганҷи  сухан»  Шоираи Халқии  Тоҷикистон Фарзона,  намояндагони аҳли адаби вилояти Суғд  Усмонҷон  Ғаффоров, Неъмати  Оташ, Нуруллохони  Гиёс, Тоҷибойи  Келдиёр, Муҳаммади  Субҳон,  Баҳромҷони  Раҳматзод  ва  дигарон    иштирок  доштанд.

Докторанти ДДХ ба номи академик Бобоҷон Ғафуров Тоҷибой  Келдиёров  аз  навидҳои фарҳангии миқёси ҷумҳурӣ ва  осорҳои  ба  тозагинашршуда  иттилоъ дод.

Таърихшинос  Усмонҷон  Ғаффоров  роҷеъ  ба нақши истиқлолият дар рушди илму адаби тоҷик сухан кард. Маърeзаи номзади  илмҳои  шарқшиносӣ- Нуруллохони  Ғиёс  оид ба  осори  Балъамӣ низ шунидани буд ва ба ҳозирин хеле писанд омад.

Навидҳои  навини  адабии ноҳияи Мастчоҳро Маликнеъмат ба  самъи  ҳозирон  расонд. Номзади  илмҳои  суханшиносӣ  Сурайёи  Ҳасансултон  дар  бораи вижагиҳои ҳунарии шеъри  зулоли  шоир Аъзами Хуҷаста  ибрози назар кард.

 Аз номи ҳозирин ва ҳаводорони маҳфил  Лидия  Давыдовна  Мисикова  меҳмононро  хушомадед  гуфт ва барояшон барори кор хост.

Ҳунарнамоии ҳунармандони ноҳияи Мастчоҳ ба маҳфили   муштарак шукeҳи тоза бахшид.

МАРДИ НЕКСИРИШТ

Дар толори маҷлиси мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Масчоҳ ҷаншни 70 умин солгарди зодрӯзи  ходими намоёни сиёсиву фарҳангӣ Раҷабмаҳмад  Шарифов баргузор гадид. Маҳфил бо ташаббуси мақомоти иҷроияи  ноҳияи Масчоҳ  гузаронида шуд, дар он  намояндагони илму адаби ҷумҳуриву вилоят, устодон

Гулназар, Сорбон, Абдунабӣ Сатторов, Урватулло Тоҳиров, Қоришариви Шералӣ,  Диловаршои Лоиқ, Усмонҷон Fаффоров, Отахон Сайфуллоев, Хоҷиҳусейн Мӯсозода иштирок доштанд.

Ҳозирин зимни сухани шодбошӣ аз хизматҳои шоистаи таҳсини ин марди нексиришт хотиррасон гашта, барояш давлати пириву саодати рӯзгор орзу карданд.

 Бояд ёдрас шуд, Раҷабмаҳмад  Шарипов аз зумраи шахсони барӯманди диёр буда,  бо кӯшиши бевоситаи ӯ дар ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ  нимпайкараи  Камоли Хуҷандӣ ва устод Лоиқ Шералӣ гузошта шудааст.

Ҳунарнамоии  намояндагони санъати ноҳияву вилоят ба маҳфили идона  шуқӯҳи тоза зам намуд.

Тарҷумаи русии Маснавии Мавлавӣ китоби баргузидаи сол шуд

Бино ба иттилои хабаргузории фархангистони забон ва адабиёти форси тарҷумаи дафтари чаҳоргонаи Маснавии Мавлавӣ ба русӣ, ки тайи чанд соли гузашта ба ҳиммати Ройзании фарҳанги Ҷумҳурии исломии Ирон ва тавассути интишороти шарқшиносии Санпитрбург мунташир шудааст. Аз сeи анҷумани ноширони китоби Русия ба унвони беҳтарин тарҷумаи соли 2010 дар бахши адабиёти классик, баргузида шуд ва ба дарёфти нишони дипломи ифтихорӣ ноил омад. Истифодаи шадиди алоқамандон аз ин асри мондагори адабиёти ирфонии Ирон ба ҳадде будааст, ки дар фосилаи кeтоҳ таҷдиди чоп шудааст. Ройзании фарҳанги Ҷумҳурии Исломии Ирон дар Русия бо иноят ба истиқболу алоқаи шадиди ҷомеаи китобхони Русия ба адабиёти машриқзамин, ба вижа адабиёти куҳани порсӣ, тарҷумаи осори мондагори адабиёти Иронро дар дастури кори худ қарор додаст. Тарҷумаи Маснавӣ- ки аз замони масъулияти оқои Имонипур ройзани пешини фарҳанги Ҷумҳури исломии Ирон дар Русия, оuоз шуда тарҷумаи чаҳоруми дафтари он то кунун мунташир гашта ва то дафтари шашум тадовум хоҳад дошт-аз ҷумлаи ин барномаҳо ба шумор меравад. Таҷдиди чоп, ҳамвора бо тасҳеҳу такмили тарҷумаи русии Гулистони Саъдӣ аз дигар барномаҳои ин ройзанӣ дар ҳавзаи муаррифӣ тарҷумаи адабиёти фаҳехтаи куҳини Иронии бузурги исломӣ аст, ки пешбинӣ мешавад бо истифодаву тавҷҷeҳи зиёди мухотибон Федератсияи Русия мувоҷеҳ шуд.

«Ракс» дар зиндаги ва осори Мавлоно

Мавлоно Ҷалолидини Балхӣ солҳо ва қарнҳост, ки бо осору ашъори ноб, ирфонӣ ва иҷтимоии хеш ва бо диду пиндори ҷаҳониаш таваҷҷӯҳи одамони дорои мазҳабу кеш, миллият ва нажоди мухталифро ба сӯи хеш мехонад. Яке аз вижагиҳову хусусиятҳои шеъри ӯ, андешаи ӯ, пиндору гуфтору рафтори ӯ ин, албатта, бидуни тардид тааллуқият ба ҳама инсонҳост, новобаста аз синну сол ва новобаста аз адёну мазоҳиби динӣ. Осори ӯ лаҳза ба лаҳза ба таври такрор ба бозор меоянд ва мардумонро ба самти худ мекашанд. Ва солҳову қарнҳост, ки Мавлавихониву Маснавихонӣ аз суннатҳои дилписанди аҳли адаб ва шефтагони ашъори Мавлоно гашта, шӯҳрати ҷаҳонӣ ёфтааст.
Осори гаронмояи «Фиҳи мо фиҳи», «Мавоизи маҷолиси сабъа», «Мактубот», «Маснавии маънавӣ», «Девони кабир» аз ганҷинаҳои бебаҳои адабиёти тоҷику форс маҳсуб мешаванд. Беҳуда нест, ки бархе аз адибон ва Мавлонопажӯҳон Маснавии Маънавиро китоби осмонӣ хондаанд, бархеи дигар низ по фаротар ниҳода онро Қуръон низ хондаанд. Ҷомӣ низ онро Қуръон дар забони паҳлавӣ номидааст:
«Маснавии маънавӣ» – и Мавлавӣ
Ҳаст Куръон дар забони паҳлавӣ
Ман чи гуям васфи он Олиҷаноб?!
Нест Пайuамбар, вале дорад китоб!
Бузургии шахсияти Мавлоно дар эҷодиёти ӯст. Маснавӣ ҳам Сомонист ва ҳам осмонӣ, ҳам паҳлавист ва ҳам Куръонӣ, ҳам инҷаҳонист, ҳам он ҷаҳонӣ. Бар ҳак ӯро бузургтарин шоири орифи ислом шинохтаанд.
Бузургиву сутурги Мавлоно ва мондагории осори ӯро зиёда олимону орифони ҷаҳонӣ, муҳаққиқони жарфнигар қоил гаштаанд, аз ҷумла профессор Риналд Николсон, Онне Море Шиммел, Ева Ду Витре Мейерович, Атоуллоҳи Тадайюн, Муҳаммадалии Исломии Нудушан, Амири Неъматии Лимоӣ, Ҷалолуддини Ҳумоӣ, Муҳаммади, Алии Даштӣ, Бадеузамони Фурузонфар, Расул Ҳодизода, Абдуманнони Насриддин, Алии Муҳаммади Хуросонӣ, Асрори Раҳмонфар, Саҳобиддин Сиддиқов, Аскар Раҷабов аз муҳаққиқини муосиранд, ки ба зиндагӣ ва осори Мавлоно таваxxӯҳ намудаанд.
Пас чӣ омилу далоил боиси ин ҳама маҳбубияти Мавлоно гашта аст?
Ба андешаи мо, маҳбубияту мақбулияти Мавлоно аз сӯи табақаи мухталиф ин аст, ки ӯ хешро моли ҳама медонад ва инҷоиву онҷоигаро нест. Мардумро ба сӯи ваҳдату сулҳ даъват мекунад. Мазҳабу оини касеро маломат намекунад. Ҳама кешро эътироф мекунад.
Мавлоно мегӯяд: “Ман ба парастишгоҳи яҳудон рафтам, ба калисо ҳам рафтам инчунин ба масҷид ҳам рафтам, аммо ҳамоно як хел меҳроб дидам, ки дар ҳер се парастишгоҳ вуҷуд дорад ва ман ҳам якхел руҳия доштам.” Бубинед, ин таҷассумгару тараннумгари руҳи оламгир аст, ки бидуни ин руҳ мо ҳечем.
Албатта, Мавлоно бо ишқи хеш тавонист теъдоди аъзами одамонро ҷуфт гардонад. ӯ тавонист дили миллионҳо одамони маҷруҳу ҳиҷрондидаро мудово кунад. ӯ тавонист қалби ҳазорон касро бо ишқу сухани меҳрбори хеш шодоб намояд.
Муҳимтарин нукот дар зиндагиномаи Мавлавӣ ин асос гузоштани тариқати тасаввуфии «Мавлавия» аст, ки бино ба иттилои дар даст доштаи мо тақрибан соли 1240 асос гузошта шудааст. Ва «аъзои фирқа чунин меҳисобиданд, ки зарраи «Руҳи мутлақ», ки барои идроку ишрок дар дили инсон ҷойгузин шудааст, беҳтар аз ҳама дар давоми раксу танини мусики поку муҷалло мегардад», ( 3.7) яъне Мавлавиён бар он бовар буданд, ки барои якшави бо нахустасоси худ, барои баёни ишку алока ба Худо мусики ва ракс кумак мерасонад.
«Рақси Мавлавия» бо унвони Самоъ бештар маъруф шуда ва чунон ки профессор Онне Море Шимел мегуяд «рақси суфиёна (Самоъ) ҳарчанд аз суи бисёре аз аҳли зоҳир амали шайтонӣ ва uайриахлоқӣ дониста шуда, аммо назди бархе тариқаҳои асили Суфия ҳамчун Тариқаи Мавлавия ва бархе машоихи ин қавм ҳамчун Абусаиди Абулхайр ва Мавлоно Ҷалолиддин Муҳаммад Балхӣ василае барои висоли ирфонӣ, шуҳуди Худованд ва шури ирфонӣ талақӣ шуда аст ва яксара аз таманниёти ҷисмонӣ орӣ аст».
Асрори Раҳмонфар низ мӯътақиди ҳамин андеша буда, таъкид мекунад, ки «аҳли Мавлавия дар ҷараёни самои Суфиён ва зикри орифона ба ширкати мусиқиву суруду рақс аҳамияти фавқуллода медоданд, ки чунин иктизо дар дигар ахавот ба мушоҳида намерасид ва аз талаботу мукаррароти урфиву одатии шариати анъанави ба кулли фарк мекард» (3.7).
Мусиқӣ ва рақси Самоъ ду унсури асосии ин тариқат мебошанд. Ин вижагии хосе аст, ки пайравони “Мавлавигари”-ро аз шарри уюн ҷудо месозад. Яке аз вқеаҳое, ки дар ин замина ривоят мегардад чунин аст, замоне, ки тобути шайхи бузурги Мавлоно аз муридонаш бар дӯш гирифта шуд, дар ҳоле, ки дар сӯе Қуръон тиловат мешуд, дар тарафи дигар низ садои мусиқи ба гӯш мерасид.
Яке аз уламои дин бо дидани ин мавқеият гуфт: “Ман ба андозаи як бори хар китоб хондам, вале дар мавриди ҳалол будани мусиқӣ калимае нахондам” Яке аз муридони Мавлави посух дод: ” Чӣ кунем, ки ҳамчун хар китоб хондаӣ”.
Бино ба нигоштаҳо ва иттилооте, ки ба даст дорем, рақс ва самоъ ду нардбон барои суъуд ба осмон, яъне меъроҷи ҳақиқӣ ҳастанд ва фариштагону ҷиниён низ дар ин уруҷ ширкат доранд. Рақси шохаҳои дарахтон ба воситаи вазиши насими баҳори мазҳаре аз он сарнамуни азалӣ аст.
Аввалин самоъхонаи маъруф ё ҷое барои рақсидан ва навохтани мусиқии мазҳабӣ дар нимаи дувуми қарни савуми ҳиҷрӣ баробар бо нуҳуми милодӣ дар Баuдод таъсис шуд, ҷое, ки суфиён маҷоли шунидани наuмаҳои оҳангинро меёфтанд ва бархе дар ҳалоли он ба чарх задан мепардохтанд. Гоҳе авқот ин ҳолати xаласа ба ҷое мерасид, ки хирқаҳояшонро,тика порчаҳое, ки бо диққат ба яқдигар дӯхта шуда буд, медариданд.
Ишон чархзанон дасти росташонро барои касби раҳмати илоҳӣ ба сӯи осмон дароз мекунанд.
Дар ин ҳангом чунин тасаввур мешуд, ки саршор аз баракати “нерӯи ҷодуӣ, муқаддас ва маънавӣ” шудаанд. Масъалаи мавриди ихтилоф ин буд, ки оё мубтадиёни тариқат-чунон, ки шайх Абусаиди Абулхайр муътақид буд боиста аст, ки дар маросими рақс ва самоъ ширкат кунанд, то муштаҳиёни нафсонии худро аз миён бардоранд ё ин, ки аз шикрт дар ин гуна маҷолис бояд барҳазар бошанд.
Масъалаи дигар ба ин гуна буд, ки оё навомухтагони тариқат ба воситаи пойкубии сармастона ва гӯш додан ба мусиқӣ метавонанд “аҳволи” ирфониашонро таолӣ бахшанд ё бояд аз намоиши чунин амале парҳез кунанд? Пойкубӣ ва дастафшони бахше аз чунин рақсҳое буд, ки мумкин буд ба чунун мунтаҳо шавад (чунон ки Xомӣ онро дар Силисилатулазҳаб тавсиф мекунад) минётурҳое, ки умдатан аз ҳавзаи фарҳанги эронӣ бар ҷой мондааст, суфиёни чархзанро бо остинҳои баланде, ки парандагонро тадои мекунад ба тасвир мекашанд. Рақс дар назди Мавлавия як амали шурмандона энони гусехта нест, балки рақси манзуми “бола” аст, ки дар он як дарвеш метавонад шаъафи сармастонаро таҷриба кунад. Аммо ин шаъафи сармастона роҳе барои парастиши “ӯ” ва дар ҳақиқат “рақс барои Худо” аст. Чарх задан ағлаб ба ҳаракати ситорагон ба даври хуршед ё рақси парвона ба даври шамъ барои “фано”- и дар он ташбеҳ мешавад. Ин таҷрибаи фано аст. ”Фано”-и дар Худо барои расидан ба сатҳи болотар аз басират.
Бояд зикр кард, ки самоъи суфиёна мутаваҷҷеҳи аҳдоми ҷисмонӣ нест, балки дар ин маросим шайх дар васати доира меистад. Қоличаи сурхранг (намоди иттиҳод бо олами шуҳуд) ба сӯи Макка густаронида мешавад. Маросим бо тиловати Қуръон ва наът (шеъре, ки дар санои наби суруда мешавад) огоз мешавад. Навозандагон рӯ ба рӯи шайх менишинанд ва сукуте, ки дар паи тиловати Қуръон ва наъти набӣ дар маҷлис соя афканда бо садои табл шикаста мешавад.
Пас аз он такнавозии най шурӯъ мешавад. Сипас, дарвешон ба дунболи шайх дар доираи толор меистанд ва ба як дигар сар фурӯ меоваранд. Рақс бо нахустин саломи як дарвеш оuоз мешавад. Дарвеш бо бӯсае бар дасти шайх аз ӯ барои самоъ рухсат металабд. Муршиди самоъ ӯро ба ҷои худ роҳнамоӣ мекунад.
Навозандагон ва хонандагон шурӯъ ба хондан мекунанд. Шайх дар ҷои худ истода ва дарвешон бар гирди ӯ боз мешаванд ва мечарханд ва оҳиста зикри Аллоҳ, Аллоҳ, Аллоҳ…ро зери лаб такрор мекунанд.
Ин бахш аз маросим тақрибан 10 дақиқа тӯл мекшад ва барои чаҳор бор такрор мешавад. Дар чаҳорумин саломи худ шайх низ ба рақс мулҳақ мешавад. Дар назми хуршедвори Мавлоно шайх намоди хуршед аст ва дарвешон ба монанди ситорагон ба даври худ ва ба даври шайх чарх мезананд.
Эшон чархзанон дасти росташонро барои касби раҳмати илоҳӣ ба суи осмон дароз мекунанд то онро ба қалби худ мунтақил созанд ва аз қалб низ бо пойин овардани дасти чап ба суи замин онро аз раҳмати илоҳи сероб месозанд.
Ҳангоме, ки як нафар пои худро маҳкам ба замин мекубад, дигари дунболаи кори уро мегирад ва рақсро идома медиҳад. Фарозу фуруди пои рост доиман бо зикри оҳангини Аллоҳ, Аллоҳ, Аллоҳ… ҳамроҳ аст.
Дар поён , дарвешон ҳу-ҳукунон ба якдигар мулҳақ шуда ва бо зикри фотиҳа ва адои намоз барои Мавлоно ва Шамси Табрезӣ маросимро ба поён мерасонанд.
Чун мебинем рақс дар зиндагӣ ва тариқати Мавлоно мавқеи муҳиму боризро соҳиб буд, бегумон ба зеҳн ин андеша мерасад, ки оё ин маросим (самоъ) ба ашъори шоири шаҳири мо таъсиргузор буда ва ё на? Ва чӣ гуна таъсиргузор буд, зеро гуфта мешавад, ки Мавлоно дар зиёда маврид дар ҳолати самоъ шеър мегуфт.
Дар ҷустуxӯи посухи ин пурсиш сайре ба олами розу маънии Мавлоно доштем. Воқеан, самоъву рақс ба осори Мавлоно таъсири беҳудуд доштааст.
Муҳаққиқи шинохтаи Эрон Зиёи Муваҳҳид низ таъсири рақс ва самоъ ба осори Мавлавиро бозгӯ шудааст, ин муҳаққиқ ба натиҷа мерасад, ки «дар шеъри Мавлоно, бахусус, дар uазалҳояш зарбоҳанг ва шеъру самоъ аз ҳам қобили тафкик нестанд». Зиёи Муваҳҳид мегӯяд, ки ҳар кадом uазалҳои Мавлоно як маҷлиси самоъ аст, гуё он ки барои маҷлиси самоъ суруда шудааст.
Аввалин таваxxӯҳӣи мо ба вожаи «рақс» буд. Мусаллам аст, ки ҳар вожа дорои сурат ва маънӣ аст, яъне ба унвони сурат вижагиҳои савтиву лавзӣ фаҳмида мешавад ва ба унвони маънӣ бошад, ҳақиқате аст, ки тавассути вожа дарк карда мешавад.
Сурат ва маънии ҳар калима ба ҳам сахт марбутанд ва вожаи РАҚС. رقص дар фарҳанги забони тоҷикӣ мувофиқи оҳанги мусиқӣ иҷро кардани ҳаракати мавзун, дастафшонию пойкўбӣ, усул; рақс кардан мувофиқи оҳанг дастафшонию пойкўбӣ кардан маънӣ шудааст.
Калимаи РАҚСИДАН رقصيدن иҷро кардани ҳаракати мавзуни даст, по ва бадан мувофиқи оҳанги мусиқӣ ва суруд, пой куфтан, бозӣ кардан бо оҳанги мусиқӣ; ба доираи касе рақсидан маҷ. тобеи касе будан, бо нишондоди касе амал кардан мебошад.
Барои мо ҷолиб он буд, ки вожаи рақс дар ашъори Мавлоно аз калимоти серистифода аст ва воқеан Мавлоно бо истифодаи касрат бар ин вожа имтиёз додааст.
Чунончӣ Мавлоно мегӯяд:
Чу хаёли ту дарояд ба дилам рақскунон,
Чи хаёлоти дигар низ сар орад зи миён!
Гирд ба гирд, хаёлот хама дар рақс шаванд,
В-он хаёли чу мАҳи ту ба миён рақскунон.(5.760)

Мушоҳида шуд, ки дар ашъори Мавлоно вожаи «рақс» ба ду гуна тасвиркорӣ мешавад.
Аввалан ин ки шоир дар тасвирҳои хеш ба ин вожа бо касрати истифода симбулузми (рамз) ниҳон дар рақсу самоъи тариқаи Мавлавия ба ишқи осмонӣ ва шуури ирфонӣ ва ба иттиҳод бо Худо ишорат дорад. Ин гуна тасвирҳо дар uазалҳои ирфонии шоир зиёд ба чашм мехӯранд:

Рақсе кунед эй орифон, чархе занед эй мунсифон,
Дар давлати шоҳи ҷаҳон он шохи ҷонафзои мо (5.62)

Равшан аст, ки дар ин байт Мавлоно чӣ мегӯяд ва ба чӣ ишора дорад. Агар мутаваxxеҳ шавем, бармало аст, ки шоир инҷо ба рақси Самоъ даъват мекунад. Чунон ки ёдрас шудем, тариқати Мавлавия пайвасти комилро бо Худо тавассути рақс медонад, яъне инҷо шоир ҳамин uояи тариқатро тарuиб дорад. Шоҳи ҷахон ҳам ишора бар Худо аст.
Мавлоно рақсу самоъро аз натиҷаи зуҳури вуҷуд медонист. Ва зиёданд ривоят ва наклҳое, ки дар ин маврид гуфта мешаванд. Дар сарчашмаву навишторҳое, ки дар бораи зиндагӣ ва осори Мавлоно навишта шудаанд, гуфта мешавад, ки Мавлоно бо шунидани наuма ё навое ё сухани мавзуне, ба ваҷд меомад, замону маконро аз ёд мебаровард, дар шабу рӯз, дар ҳуҷра ё мадраса, дар кӯча ё бозор «ҳу» мегуфт ва пой бар замин мекӯфт ва ба ҳаво мечархид ва чархзанон ғазал месуруд. Гоҳ дар ҳоли самоъ ёрашро ба оғӯш мегирифт ва ба чарху самоъ во медошт, ва гоҳ ба танҳоӣ чарх мезад ва агар онҳое, ки дар атрофаш буданд ва ба ваҷд меомаданд ӯро ҳамроҳӣ мекарданд.
Дар мисраи зер бошад, шоир боз ҳам рӯшантар ба рақси Самоъ ва маросими Мавлавия ишора мекунад:

Чун мисоли зарраем андар паи он офтоб
Рақс бошад ҳамчу зарра рӯзу шаб кирдори мо. (5.100)

Манзури Мавлоно аз офтоб Офаридгор аст ва дар мисраи дуввуми ин байт рақсро ба хотири Худо таъкид мекунад. Ҳамин маъниро дар мисраи зер низ пайдо карда метавонем:

Пеши рӯи моҳи мо мастона як рақсе кунед,
Мутрибо баҳри Худо, бар дафъ бизан зарби ҳазин (5.756)
Маънии ин байтҳо наздиканд, васлиаи тасвир бошад, гунонгун ва ҷолиб. Маъниҳои ба ҳам наздикро бо чандин пероҳани тасвир ба назм кашидани шоир, бешубха, далел аз ҳунари нигорандагии Мавлоност.
Чун рақс ва самоъ дар Мавлавия унсури муҳиму созанда буд, ана ҳамин унсур, яъне рақс дар осори Мавлоно зуҳур кардаст ва тасвири ин лаҳзаро зиёд дар сурудаҳои нобаш истифода карда. Дар ин байт манзури шоир рақси самоъ аст, ки барои Худо иҷро мешавад.

Дар чунбиш андар овар зулфи абахфишонро
Дар рақс андар овард ҷонҳои суфиёнро
Хуршеду моҳу ахтар раксон ба гарди чанбар
Мо дар миёни рақсем раксон кунон миёнро (5.120)

«Самоъ»- ки навое дар қолаби рақс, мусиқӣ, шеър ва овоз аст. Дар маъхазҳо қайд шуда, ки «Самоъ, ҳоле аст, ки бар асари овози хуш ё нағмаи дилкаш, сӯфиро даст медиҳад. Дар ин ҳол баъзе ҳаракот нохудогоҳона аз вай сар мезанад, ки мумкин аст бинанада онро навъи рақс пиндорад».
Худи Мавлавӣ дар мавриди Самоъ мегӯяд:
Мутриб чу парда сохт, ки дар пардаи Самъо
Бар аҳли вуҷуду ҳол дари ҳою ҳу бибасат.
Бояд ёдрас шуд, ки шӯҳрату таъсири самоъ ва тарикати Мавлавияро шоирони зиёди классики мо дар ашъорашон ишора кардаанд. Аттор, Хофиз ва зиёда нафарони дигар аз Самоъ илҳом гирифтаву шеър гуфтаанд. Чунончи Аттор гӯяд:
Дар ҳалқаи самоъ, ки дарёи ҳолат аст
Аз оташи самоъ диди бекарор ку?

Ҳофиз хам ба ин гуна маънӣ чунин гуфта:

Воиз макун насиҳати шӯридагони мо
Ба хоки куи дуст ба фирдавс нангарем
Чун суфиён ба ҳолати рақсанд муктадо
Мо низ ҳам ба шӯьбада дасте бароварем

Бешак, мадҳу ситоиш ва тасвири самоъро Мавлоно бештар ва зеботар аз ҳама шоирон гуфта, бар ин равиши тасвири зебо асос гузоштааст :

Пеши ӯ заррасифат хар саҳаре рақс кунем
Ин чунин одати хуршедпарастон бошад (5.326)

Дар ин байти шоир бори дигар мутмаин мешвем, ки рақси самоъ рақсе барои Худо аст. «Пеши ӯ заррасифат ҳар саҳаре рақс кунем», пеши «ӯ», яъне Худо, заррасифат (назди бузургиву сутурги парвардигори олам мо зарра Ҳастем) рақс кунем мебошад. Мисраи «ин чунин одати хуршедпарастон бошад» бори дигар ишора бар он мекунад, ки ин одати «хуршедпарастон» (Худоро ба хуршед ташбеҳ дода) хуршедпараст-(суфиён—дилбохтагони Худо) рақсидан барои Худо ва ба хотири Худо аст.

Дар тобиши хуршедаш рақсам ба чӣ мебояд
То зарра чу рақс ояд аз манаш ба ёд ояд (5. 265)

Ё дар uазали дигар мегӯяд:
Рақостар дарахт дар ин боuҳо манам
Зеро дарахти бахтаму андар сарам сабост (5. 207)

Дар мисраи зер низ Мавлоно ба рақсе, ки барои Худо аст ишорат мекунад:

ӯ раҳи хуш мезанад рақс бар он мекунад
Ҳар дам бозии нав ишқ барорад маро (5.125)
Гуфта мешавад, ки рақси самоъ нохудогоҳона аст ва дар он ҳоли самоъ иҷрокунандагон бехабар аз ин олам мебошанд. Ва ҳаракату чархиши онҳо низ нохудогоҳона ба миён меомад. Мисраи дувуми байти мазкур ҳамин далоилро тасдиқ мекунад. Мутаваҷҷеҳ мешавем: «Ҳардам бозии нав ишқ барорад маро» Ин xо шоир мегӯяд, ки ишқ бар Худованд аст, ки ҳар лаҳза рӯҳу илҳоми тоза мебахшад ва рақс онҳоро бар Худо наздик мекунад.
Мусаллам аст, ки дар самоъ хар кадом раққос бо ин зарбоҳанг ба шакли ҳаракати худашон ҷавоб медиҳанд. Яъне, бо зарбоҳанг дар як маҷлиси самоъ ба теъдоди касоне, ки дар он маҷлиси самоъ ҳастанд, фардият ҳаст, ҳуввият ҳаст, гоҳе афрод ҳамдигарро ҳам нигоҳ мекунанд, самоъи ҳамдигарро ҳам мепоянд, аммо гоҳ- гоҳе ҳам нигоҳ намекунанд. Гоҳе ҳам танҳо бо худ дар рақс хастанд. Ин лаҳзаи рақси самъо дар мисраҳои зер рӯнамо шудаанд:

Ҷунбиши калкон зи ишқу ҷунбиши ишқ аз азал
Рақси ҳаво аз фалак рақси дарахт аз ҳавост (5. 215)
ё
Ҷумлаи мастон хуш рақсон шуданд
Даст занед эй санамон даст даст (5. 231)

***
Яке хуби шакаррезе чу бода рақс ангезе
Яке масте хушомезе, ки васлаш ҷовидон бошад
Аз ин мисра метавон ба ду гуна маъни пайдо кард.
Маънии аввал:
Дар мисраи “Яке хуби шакаррезе чу бода ракс ангезе” ба андешаи мо, манзури Мавлоно ҳамон Шамси шӯридаву ошиқ аст, ки аҳли табрези шакаррез аст ва аз фироқаш нола мекунад, ҳамон Шамсе, ки аз даҳони гуҳаррезаш ҳамвора каломи хақ мерехт ва пайваста Мавлоноро бо гуфтани ҳарфҳо ва ҳақиқатҳое шигифтзада мекард, нафаре аст, ки чун бода инсонро масти қи илоҳӣ мекунад. Дар ин мисра Мавлоно ба Шамс ишора дорад.
Мисраи “Яке масте хушомезе, ки васлаш ҷовидон бошад” ишора ба худи Мавлоност ба маъшуқаи аслӣ, ки мурод ҳамон Худованд аст, ба василаи Шамс расидаву висолаш орзуи ҳамешагии Мавлоност. Ва агар ин uазали Мавлоноро комил бихонем мебинем, ки мисраҳои дигари ин uазал метавонанд ҳамин маънинро тасдиқ кунунд.
Маънии дувум:
Метавон натиҷагирӣ кард, ки мисраҳои ин uазал низ бозгӯи рафти маҷолиси Мавлавия ва тараннуму ситоиши баргузории рақси самоъ аст, ки аз ҷониби суфиёни ин тариқат ба ҷо оварда мешуд.
Ба ҳар сурат ин абёт аз uазали ирфонӣ ҳаст, ки аз садоқат ва муҳаббати шоир ба офаридгори ҳарду олам шаҳодат медиҳад.

Дар байти дигар Мавлоно мегӯяд:

Ёфта маъруфие ҳар тарафе суфие
Даст занон чун чанор рақс кунон чун сабо (5.126)

Ин ҳам тараннуми рақси самоъ ба зеҳни хонанда мерасад. Чунон чи ин маънӣ бар абёти зер кувват мегирад:

Чӣ само аст, ки ҷон рақс кунон мегардад
Чи сафирест, ки дил бол занон меояд (5.329)

Мавлоно дар ин байт аз вижагиҳо, бартариҳо ва шуридагиҳои ҳолати самоъ ҳхарф мезанад. Аз самоъе ҳарф мезанад, ки ҷонро ба ракс меорад, рӯҳро ба ваҷд меорад ва монанди намоз, ки даричае ба сӯи раҳмати Худованд аст, самоъро низ василае барои сабукии рӯҳ ва уруҷи рӯҳ талақӣ карда, онро ҳамчун ибодат бармешуморад ва аз ин ҳолат завқи рӯҳ ба даст меорад. Мавлоно аз самоъе ҳарф мезанад, ки инсони пойбанди ин олами хастиро берун кашида ва ба оламҳои дигар раҳнамун мекунад. Мавлоно аз ин навъи рақс ба ваҷд меомад ва даст меафшонду пой мекубид, ҷома пора мекарду чарх мезад ва ин василае буд барои расидан ба Хақ:

Бад душ бе ту тире шабу рушане надошт
Шамъу сабову маҷлиси мо чошнӣ надошт (5. 208)

Ё

Дил нури ҷаҳон бошад ҷон дар ламаъон бошад
Ин рақс кунон бошад он даст занон ояд (5. 264)

Мавлоно бо шӯридаҳолӣ ва иштиёқи ҷунуномез иддао мекунад, ки ҳамон гуна, ки инсон дар роҳи расидан ба Худо мекушад, Худо низ аз ин гуна ҳолати бандааш ба ваҷд меояд.

Онро ки бихандонад хуш даст барафшонад
В – онро ки битарсонад дандон ба дуо кубад
Ту пой ҳаме кубӣ в – ангур намебинӣ
Ки ин суфии ҷони ту дар муъсараҳо кубад
Аз зам замаи Юсуф Якуб ба рақс омад
В – он Юсуфи ширинлаб по кубаду по кубад (5. 266)

Дар зер низ ба тасдиқи ин маънӣ чанд намуна меорем:

Як ҳамлаи дигар ҳама дар рақс дароем
Мастонаву ёрона, ки он ёр даромад (5.273)

Дар пеши рухаш чу рақс мекард
В – аз оташи ишқ ҷон чи мешуд (5.287)

Он чанги тараб, ки бенаво буд
Раксе ки кунун ба соз омад (5.296)

Пар задан навъи дигар бошад агар низ бувад
Ракс нодир бувадад бар забари чархи кабуд (5.324)

Ҷони ман бо ахтарони осмон
Рақс рақсон гашта дар паҳнои чарх (5. 233)

Ҳамзамон мутаваҷҷеҳ гаштем, ки вожаи рақс дар осори Мавлоно бевосита ҳамчун василаи тасвири бадеӣ истифода шудаст, Мавлоно ба василаи ин вожа тасвирҳои нобу номутакарраро эҷод кардааст, ки ба шакли зоҳириву шакли зеҳнии аъшораш таъсири мусбат гузоштааст. Шоир бо истифодаи ҳунармандона аз калимаи «рақс» тасвриҳоеро ба қалам додаст, ки садсолаҳо таваҷҷӯҳи хонандаро ба хеш ҷалб месозад, тасвирхоеро офарида, ки дар поэтикаи шеърии клосикии мо таъсиргузор будааст:
Маънӣ ба саҷда ояд чун сурати ту бинад
Хар харф ракс орад чун бишнавад каломат (5. 202)
Инҷо Мавлоно аз вожаи рақс тасвири ноб эҷод мекунад ва мегӯяд ҳар «ҳарф рақс орад», ин тасвир, бешубҳа, тасвире аст, ки зеҳнро навозиш мекунад. Дар uазали дигар Мавлоно мегӯяд:
Аз латофат куҳҳоро дар ҳаво раксон кунанд
В – аз ҳаловат баҳрҳоро чун шакар ширин кунанд (5.304)
Дар байти мазкур маънӣ хеле соддаву самимӣ ба назм кашида шудааст, тасври мисраҳо низ ҷозибияти хосе доранд, ба вижа шоир ба истифодаи вожаи «рақс» тасвири uайримунтазираро пешорӯи хонанда мегузорад. Вокеан, хам таркиби «кӯҳҳоро дар ҳаво раксон кунад» маънии «аз латофат»-ро ҷону равон медиҳад. Бо он ки шоир бо тасвири ноб кӯҳҳоро дар ҳаво (!) рақсон мекунад, (тасвири uайриинтизор меофарад) аз паҳнои бузурги «латофат» ёдрас мешавад:

Суман бо сарв мегӯяд, ки мастона ҳаме рақсид
Ба гӯшаш сарв мегӯяд, ки ёри бурдбор омад (5. 250)
Вожаи «рақсид» ин ҷо василаи тасвир барои баёни маънӣ аст, дар мисраҳои зер низ «рақс» чун унсур ва воситаи тасвир хидмат кардааст.

Ки чун бинандаи ин нақшу маънист
Чу боде рақсҳои шохи бедист (5. 174)
***
Аз сарв гӯям ё чаман аз лола гӯям ё суман
Аз шам гӯям ё лаган, ё рақси гул пеши сабо (5.51)
***
Ин намунаҳо мушаххас мекунанд, ки дар осори Мавлоно вожаи «рақс» бо риояти хусусиятҳои лафзиву маънавияш барои офариниши тасвир хидмат кардааст:
Найҳо хоса найшакар бар тамъ ин баста камар
Рақсон шуда дар найситон, яъне таъузу ман ташо (5.52)
***
Офтоб имрӯз бар шакли тобон шудаст
Дар шуъояш ҳамчун зарра ҷони ман рақсон шудаст (5.188)
***

Омад бахори ҷонхо эй шохи тар ба ракс ой
Чун Юсуф андар омад мисру шакар ба ракс ой (5. 118)

Офтобе не зи шарку не зи карб аз ҷон битофт,
Заррабор омад ба рақс аз вай дару деворим (5.100)
***
Шакаи илми олам ҳар чанд ки мерақсад
Чашми ту алам бинад ҷони ту ҳаво донад сах. 264
Мусиқият ва ё оҳанги шеър ба назари Шафеи Кадканӣ чанд ҷилваву нишон дорад, ки ин ҷумлаанд:
1.Мусиқии берунӣ (вазни арӯзӣ)
2.Мусиқии канорӣ (қофияву радиф)
3 Мусиқии дохилӣ
4 Мусиқии маънавӣ
Бо такя бо хулосаҳои Кадканӣ дар мавриди мусиқият ва оҳанги шеър метавонем натиҷагирӣ кунем, ки истифодаи ҳунармандона аз вожаи «Рақс» дар ашъори Мавлоно дар мавзунии мусиқии берунӣ, канорӣ, дохилӣ ва маънавии калом мусоидат намуда, бадин васила барои мондагории ашъори ноби шоири шаҳири мо хидмат кардааст. Таъсиргузории вожаи рақсро ба мусиқияти калом дар ин намунаҳо метавонем мутаваҷҷӯҳ бошем:
Як даст ҷоми бодаву як даст зулфи ёр,
Рақсе чунин миёнаи майдонам орзуст!
***
Ай басо шаб, ким ан аз оташашон ҳамчу сипанд
Будаам наъразанон, рақскунон бар дарашон!
Гар ту бу менабари, буй кун аҷзои маро,
Бу гирифтаст дилу ҷони ман аз анбарашон! (5.759)
**
Шохахо сармасту раккосанд аз боди бахор
Ай суман масти куну ай сарв бар савсан бизан! (5.750)
Бо таваҷҷўҳе иҷмолӣ ба андешаву ашъори Мавлоно бавижа ба ҷойгоҳи мафҳуми «рақс» дар офаридахои ин марди сухан ин нукта рушан гашт, ки вокеан хам «ракс» дар сурудаи ў тобиши мукаммали ирфонӣ пайдо намуда, барои тафсири ҳолатҳои равонӣ ва матлабҳои сўфиёна ба кор мераванд. Рақси Мавлоно амалест, ки бо пойкубӣ тасаввури по бар сари ҳавасҳои дунёӣ задан ва бо дастафшонӣ тафаккури раҳоӣ аз олами қуёдро бо воқеият бадал мекунад.

Пайнавишт:

1. Зарринкӯб А. Пилла- пилла то мулоқоти Худо.-394 саҳ.

2. Колман Баркс. Як сол бо Румӣ.- Нюёрк: «Ҳарпер Санфрансиско», 2006.-426 саҳ.

3. Мавлоно Чалулуддини Балхи. 800 газали дилошуб.-Душанбе:”Адиб”, 207,856 сах.

4. Муваҳҳид З. Шеър ва шинохт.-Теҳрон: Марворид, 1377.-292 с.

5. Фурузонфар Б. Мавлоно Чалолиддини Балхӣ. Девони Қулиёти Шамси Табрезӣ.-Теҳрон: Нашриёти Сипеҳр, 1363.-1570 саҳ.

6. Ҳабибуллоҳ М. Маърифати шеър. Масъалаҳои таҳлили матни асари бадеӣ.-Хуҷанд, 1994.-64 с.

7. Ҳақиқат А. Мавлоно аз Балх то Қуния.-Теҳрон: Нашриёти Куниш,1384.-368 саҳ.

8. Шамисо С. Нигоҳи тоза ба бадеъ.-Теҳрон: Интишороти Фирдавс, 1370.-362 с.

9. Шокир Мухтор. Шeҳрати Румӣ дар фаронса.-Душанбе: «Сино». 2000.-240 саҳ.

10. Ҷонасон Стар. Румӣ дастони маъшуқ.- Нюёрк: «Пингвин»,1997.- 209 саҳ.

11. http://mewlana.mihanblog.com/post/44

12. http://faryad.epage.ir/fa/module.content_Page.27-06.html

13. http://www.jawab.ir/qa

14. http://www.shanbe.ir/

15. http://www.zendagi.com/

16. http://www.dakhme.mihanblog.com/post/338

17. http://www.ghadeer.org

Фирдавси АЪЗАМ (Хӯҷаев)

Ҷойгоҳи рубоиёти Мавлоно

Имрӯзҳо  таҳқиқи мавзӯъҳои гуногуни тасаввуф дар адабиётшиносии муосири  тоҷику форс  тавассути  кӯшишу талоши пайгиронаи  як гурӯҳ муҳаққиқон  вусъати тоза гирифта аст. Дар мавриди омӯзиши тасаввуф ва таъсири он ба адабиёти точику форс зиёда корҳои шоистаи таваҷҷӯҳи олимонро метавон унвон гирифт.  Воқеан, тасаввуф, ки бешак,  фалсафа, афкори иҷтимоӣ ва адабии мо ба он пайванди қавӣ дорад, дар ҳама давру замон боиси таваҷҷӯҳи аҳли илму ҳунар будаву ҳаст.

Тасаввуф ҷараёни фалсафию ирфониест, ки бо роҳи кашфу завқ дарк намудани Оламу одамро мароми худ  қарор дода буд. Намояндагони барҷастаи ин ҷароён-Абӯбакри Шиблӣ, Мансури Ҳаллоҷ, Ҷунайди Бағдодӣ, Абӯсаиди Абӯхайр, Аҳмадии Ҷомӣ, Абӯҳомиди Ғизолӣ, Абулмаҷиди Саноӣ, Фаридуддини Аттор, Ҷалолуддини Румӣ ва дигарон мебошанд.

Мусаллам аст, ки миёни ин нафарон Ҷалолуди Румӣ (Мавлоно) низ чун нафари ориф ҷойгоҳи хос дошта, маҳбубияти ҷаҳониро  соҳиб гаштааст. Омӯзиши  бештари олимон  ба  моҳияти ҷаҳонбинӣ, ақидаҳои ирфонӣ, иҷтимоӣ ва ахлоқии  шахсияти маъруф, аҳли ирфону тасаввуф  матраҳ шудааст.

 Мавлоно  шоири арҷиманде,  ки мафҳуму мазмунҳои ирфони дар ашъораш бо шеваи бисёр дилнишин бозгӯ шудааст. Ӯ миёни  ирфон аз ҷумлаи пайравони тариқати Мавлавия  ошиқони ориф ба шумор меравад. Маснавии маънавии ӯ дар адабиёти форсу тоҷик шоҳкори беназир шинохта шудааст.  Бар иловаи ин ҳама Мавлоно соҳиби Девони кабирест, ки ғазалиёти динию фалсафиву ахлоқии ӯро фаро гирифтааст. Дар ин нигошта   на фақат парвози хаёли шоирона, балки ҷаҳонбинию андешаҳои орифонаи шоир баён гардидаанд. Метавон гуфт дар нигоштаҳои  ашъори орифона шоир ба дараҷаи ниҳоии камолоти маънавӣ расидааст.  Ва ин ҳунармандӣ ҳам дар Маснавӣ, ҳам дар ғазалиёт ва рубоиёти Мавлоно мушоҳида мешавад.

Ин ҷо мехоҳем дар ин омӯзиши кӯчаки хеш таваҷҷӯҳи вижаро ба ҷойгоҳи  рубоиёти Мавлоно дар ашъори ӯ ва минҷумла дар адабиёти классикӣ  равона кунем.

Ҷойгоҳи рубоиёти Мавлоно камтар аз ғазалиёт ва маснавиҳояш нест, бо ин ҳол мо мебинем, ки ин бахше аз ашъори Мавлоно (яъне рубоиёти ӯ) камтар мавриди пажӯҳишу омӯзиш қарор гирифтааст.

Рубоиёти Мавлоно, ки бахше аз китоби бузурги Девони Кабир аст ба таври алоҳида чандин маротиба аз сӯи нашриётҳои мухталиф ва бо теъдоду шаклҳои ҷудогона мунташир гаштааст. Дар Урупо ва умуман олами Ғарб низ  теъдоди зиёде аз муҳаққикон ва пажӯҳишгарони осори гаронмояи Мавлоно гулчине аз беҳтарин ва олитарин рубоиёти ӯро тарҷума ва дар шакли китоб таҳия ва тадвин намудаанд.

Ба унвони мисол инҷо метавон аз шахсияти шинохтаи олами ғарб Иброҳим Гоморд равоншиноси мусалмони амрикоӣ ёд кард, ки пас аз чандин сол саранҷом муваффақ ба тарҷумаи тамоми рубоиёти Мавлоно ба забони инглисӣ шуд. Пажӯҳиши  мавлоношиноси маъруфи амрикоӣ Колман Баркс низ дар ин замина беназир аст.

Дигар аз мутарҷимоне, ки даст ба тарҷумаи осор ва ба вижа рубоиёти Мавлоно задааст, ин Юҳон Кристоф Бургӯл  устоди донишгоҳ, ироншинос ва исломшиноси аҳли  Свис  аст , ки  муаллифи тарчумаҳои бисёре аз мутуни клоссики шарқӣ- хоса  шоирони иронӣ аст, ки аз ҷониби ӯ  таҳқиқҳои арзишманде мунташир шудааст.

Ю.Бургел соли 2003 тарҷумаи гузидаи ғазалиёт ва рубоиёти Девони Кабирро ба нашр расонид, ки он  дар Олмон рӯи чоп омад. Профессор Ю.Бургел дар ин китоб ҳафтоду панҷ ғазал ва сию як рубоиро ба забони олмонӣ тарҷума карда, ҳамзамон  тавзеҳот ва гоҳ тафсиру таъбирҳои ирфони низ оварда шудааст, ки ба дарку дарёфти сурудаҳои Мавлоно кӯмак мекунад.

 Воқеан,  Девони кабири Мавлоно наздик ду ҳазор рубоиётро дар бар мегирад. Бино ба хулосаҳои  Арберри (соли 1950) онҳо шояд “ҳудуди 1.600 рубоиро”  саҳеҳан дар бар бигирад. Яъне  рубоиёт такрибан 4 фисади тамоми ашъори Девони кабирро фаро мегирад. Аммо гуфта мешавад, ки як вироиши  дигар, ки  соли 1896  дар шаҳри Истанбули Туркиё маншур гашта буд фарогири 1646 рубоӣ аст. Дар соли 1941  дар шаҳри Исфаҳони Эрон  маҷмуаи  дигари  рубоиёти Мавлоно  тавассути донишманд Муҳаммад Бокир Улфат  интишор шуд, ки шомили 1994 рубоӣ  буд.  Имрузҳо аҳли таҳққиқ бар он назаранд, ки беҳтарин вироиши рубоиёт дар  8 ҷилд тавассути олими эронӣ, устод Бадеъузамон Фурузонфар таҳия шуда, ки фарогири 1983 рубоӣ мебошад. Ӯ тамоми дастнавиштҳо ва нусхаҳои кадимии тариқаи Мавлавияро дар Туркиё мутобиқ намуд. Як дастнавишти 50 сол қабл аз вафоти Мавлоноро дар китобхонаи Истанбул бо  теъдоди 1937 рубоӣ  ва як дастнавишти дигаре аз рубоиётро дар шаҳри Лондон бо теъдоди 1870 рубоӣ пайдо намудааст.

Аммо ҳамчунин гуфта мешавад, ки футур ё нуқси усули тадоруки устод Фурузонфар ин буд, ки ӯ дар китоби 8 ҷилдааш кулли  дастнавиштҳои қаблии рубоиётро ҷой додааст, ки қисме аз ин рубоиёт на ин ки тавассути Мавлоно, балки аз сӯи дигар шуарои давр эҷод шудаанд ва ӯ ҷумла рубоиётро ба Мавлоно мансуб хондааст.  Дар вироиши Фурузонфар тақрибан 70 рубоиро пайдо намудаанд, ки мансуби Мавлоно набуда, балки тавассути шоирони пеш аз Мавлоно суруда шудаанд.

Мавлоношинос А.Ҷ.Арберрӣ  низ соли 1949  зери унвони “Рубоиёти Ҷалолиддини Румӣ»,  гузидаи тарҷумаи инглисии рубоиётро  дар асоси вироиши Исфаҳон  (соли 1941) нашр намуд, ки фарогири 359 рубоӣ мебошад. Тибқи иттилооте, ки пайдо кардем  12 фисад аз рубоиёти тарҷума намудаи Арберӣ дар нашри Фурузонфар пайдо нагардидааст. Аннемария Шиммел мавлонопажӯҳи олмонӣ низ якчанд рубоии Мавлоноро дар асоси вироиши саҳеҳи Фурузонфар дар шакли гулчин тарҷума намудааст. Уилиям Читтик бошад  дар асоси ҳамин нашри Фурузонфар дар китоби худ  “Масири ишки аҳли тариқат” ва “Таълимоти ирфонии Румӣ” (соли 1983) 7 рубоии Мавлоноро тарҷума намудааст .

Ризо Собирӣ дар китоби бо ду забон нашршудаи “Ҳазор соли рубоиёти форси” (2000) 120 рубоии Мавлоноро бо истифода аз вироиши Фурузонфар тарҷума намудааст, ки чаҳор рубоии тарҷуманамудаи ӯ дар нашри Фурузонфар пайдо нашудааст. Франклин Луиз ҳамагӣ 11 рубоии Мавлоноро тарҷума намудааст. ( Румӣ-ҳозира ва гузашта, Шарқ ва Fарб) Ҳаёт ва ашъори Ҷалолиддини Румӣ с 2000) ӯ низ аз вироиши Фурузонфар корбурд намудааст.

Ба хар сурат ин далоил ишора бар он доранд, ки дар шумори маснавиву ғазалҳо рубоиёти Мавлоно низ шӯҳрати ҷаҳонгир доранд.

Мусаллам аст, ки рубоисароӣ ҷаҳонбинӣ ва маҳорату малакаи махсусеро хоҳон аст бар он хотир, ки   нафаре, ки  рубоӣ месарояд бояд дар чаҳор мисраъ як фикри амиқи фалсафиро бо истеъдоди фавқуллода ғунҷоиш диҳанд, ки намунаи бетарини ин офаринишро  аз  рубоинависии классикони мо метавон пайдо кард.

Агар дар офариниши дигар шаклҳои шеърӣ шоир дар интихоби вазни шеър озод бошад (масалан ҳангоми сурудани ғазал метавонад аз вазнҳои  гуногун истифода кунад), дар эҷоди рубоӣ ин амал ҷоиз нест, зеро дар шаҷараҳои бистучоргонаи ахрабу ахрами баҳри ҳазаҷ метавонад рубоӣ суруда мешавад ва дар акси ҳол осор  рубоӣ ҳисобида намешавад. Рубоӣ  жанрест, ки истиқлоли вазни худро то имрӯз нигоҳ доштааст. Рубоӣ ба маънои чаҳортоӣ ё чаҳоргонӣ яке аз қолабҳои шеъри форсӣ аст, ки дар форси ба он тарона низ мегӯянд. «Ин қолаб як қолаби шеъри форсӣ  аст, ки дар забонҳои дигаре (аз ҷумла арабӣ, туркӣ ва урду) низ мавриди истифода қарор гирифтааст.  Вазни он ҳам вазни иборати Лоҳавла ва ло куватаиллоҳ аст. Аммо аруздонон ду ё як вазни аслиро  қоиланд.

Мавлоно низ мисли зиёда шоирони маъруфи классики мо аз қолаби рубоӣ баҳраи комил бурдааст ва ба василаи ин қолаб низ шоҳкориҳо намуда, маъниҳои олиро барои мо мерос монда аст.

Ҳинни омӯзиши хеш  мутаваҷҷӯҳ  гаштем, ки  рубоӣ қолабест, ки  мӯҳтаво ё худ дарунмояи ин қисмат аз ашъори Мавлоноро фаро мегирад. Рубоиёти ӯ бештар фарогири мавзуоти ишқӣ, ирфонӣ, панду ахлоқӣ буда, шоир масоили гуногун минҷумла хештаншиносӣ, муносибати оламу одам ва Худою табиат ва ё ба ибораи дигар муносибати шуури одамӣ ва ҳастиву рӯҳ бо табиат чӣ дар таълимоти фалсафӣ ва чӣ дар афкори  ирфонӣ, дӯстиву рафоқат, фанову бақоро ба риштаи тасвир мекашад, ки дар қолаби рубоӣ то имрӯз дӯстдорони шеъри нобиро шефтаву шайдо мекунад:

Овози туро табъи дили мо бодо,
Андар шабу рӯз шоду гӯё бодо.
Овози ту гар хаста шавад, хаста шавем,
Овози ту чун ной шакархо бодо!

Пас метавон рубоиёти Мавлоноро аз лиҳози фарогирии мавзӯъву маънӣ  ба  гунаи зер табақабандӣ кард:

1 Ишқи ирфонӣ ва тараннуми Худо

2 Васфи Шамси Табрезӣ ва ситоиши муҳаббат нисбат ба ӯ

3 Андешаҳо ва таълимоти  фалсафӣ, ҳастиву  марг, оламу одам

4 Андарз ва ҳикмати рӯзгор

5  Муносибати  поку самимии байни инсонҳо

1 Ишқи ирфонӣ ва тараннуми Худо

Мавлоно пеш  аз ҳама шоири ориф буд ва сӯфии покманиш. Ин нафарон мутақид буданд, ки  фақат тавассути қалб ҷавҳари латифи рӯҳониро метавон дарк намуд. Ин навъи маърифатро дар тасаввуф  бо номи «ишқи маънавӣ», «ишқи ирфонӣ», «ишқи илоҳӣ» ва ғайра ёд кардаанд.

Албатта, мавзӯи ирфону тасаввуф ва тараннуму парастиши Худо бештар  дар осори классикон зуҳур мекард ва ин истифодаи касрат дар рубоиёти Мавлоно низ ба чашм мерасад:

Ҷуз ишқ набуд ҳеч дамсоз маро,
Не аввалу не охиру оғоз маро.
Ҷон медиҳад аз даруна овоз маро,
К-эй коҳили роҳи ишқ, дар боз маро

Дар ин рубои шоир аз ишқи иллоҳӣ мегӯяд.  Ягона ҳамдаму ҳамрози хешро Мавлоно  ишқи иллоҳӣ медонад ва дар ин раҳ ҷон бохтанро мояи саодату сарбаландӣ меҳисобад. Камоли ҳунари шоир аст, ки  барои тасвири шаҳомати ин ишқ мегӯяд, «Ҷон медиҳад аз даруна овоз маро,
К-эй коҳили роҳи ишқ, дарбоз маро», яъне  дар ин раҳ худи ҷон мехоҳад хешро қурбон кунад, ки албатта  тасвири бесобиқаву мондагор аст. Ва башорат аз садоқати орифу маҳорати шоир медиҳад.

Ҳамин гуна муҳаббату садоқати Мавлоноро метавон аз рубоии зер низ  эҳсос кард, ки мегӯяд:

Ҳоҷат набувад мастии моро ба шароб                                                                    Ё маҷлиси моро тараб аз чангу рубоб

Бесоқиву бешоҳиду бе мутрибу май

Шуридаву мастем  чу мастони хароб

Бе шакку гумон ин ишораи шоир ба ишқи илоҳӣ аст, ки бандагони шефтаро масту шайдо мекунад. Лаззати ҳастии ҳамин ишқро дар вуҷудаш  таъкид намуда шоир хотирасон мешавад, ки   «Бесоқиву бешоҳиду бе мутрибу май, Шӯридаву мастем  чу мастони хароб».

Ҷолиб он аст, ки Мавлоно низ мисли аксари шоирони классики мо дар ашъори хеш, аз ҷумла дар рубоиёташ аз ояти Қуръон, ҳадис ва ривоёти динӣ зиёд истифода мекунад. Мутаваҷҷеҳ гаштем, ки истифода аз ин унсруҳо дар рубоиёти ирфони шоир  ба маротиб болотар аст:

Чун гашт тилисми ҷисми одам чолок

Бо хок даромехта шуд гавҳари пок

Он ҷисм тилисмро чу бишкаст афлок

Хокӣ бари хок рафту покӣ бари пок

 Равшан аст, ки ин тасвирро шоир бо такя ба кадом ривоят ба қалам додаст. Яъне офриниши ҷисм аз хок ва ва ба ҷисм ворид намудани руҳ. Омил ва маънии дигаре, ки хонандаро дар ин рубоӣ мутаваҷҷеҳ мекунад ин бозгӯи андешаи фалсафие аст, ки ҳама чи ба асли худ бар мегардад.

//хокӣ бари хок рафту покӣ бари пок //яъне, пас аз он ки рӯҳ ба навозиши най ба ҷисм ворид карда шуд ва муддате дар ин тилисм боз монд, баъди раҳо шудани руҳ аз ҷисм, яъне фаро расидани марг  рӯҳ ба зоти пок пайваст, яъне пок буд ба покӣ расид ҷисм ки хок буд дубора хок гашт. Албатта  ҳаводиси динӣ  ва фалсафаи рӯзгор, ки яке аз дигаре об мехӯрад ба ҳам пайвастану тасвири нобу маънии мондагор офаридани шоир камоли иродат ва ҳунармандии ӯст.

Ҳамин гун андешаро метавон аз маънии рубоиии мазкур низ пайдо кард:

Аз ишқ дило на бар забон хоҳи шуд

Беҷон зи куҷо шавӣ ки ҷон хоҳи шуд

Аввал ба замин аз осмон омадаӣ

Охар зи замин бар осмон хоҳӣ шуд (5.524)

 Ва низ :

Дар ҷони ту ҷонест, биҷӯ он ҷонро,

 Дар кӯҳи танат дурре биҷӯ он конро.

 Сӯфийи раванда, гар ту он меҷӯйӣ,

 Берун ту маҷӯ, зи худ биҷӯ ту, онро.

Бармало аст, ки дар ин нигошта Мавлоно мегуяд,  Худо ва меҳри Худо дар туст, агар ба Худо пайваст шудан хоҳӣ аввал бояд худатро бишносӣ аз худат муҳаббати рузафзуни илоҳиро  пайдо кунӣ гар ту он меҷӯӣ, яъне гар ту ба Худо расидан хоҳӣ аз худат ибтикор кун.

Дар рубои дигар Мавлоно мегӯяд:

Он асли сухан, ки ҷон диҳад мар ҷонро,
Бе ранг чу ранг бахшад ӯ марҷонро.
Моя бахшад машъалаи имонро,
Бисёр бигуфтему нагуфтем онро.

Дар ин ҷо ҳам садоқат ва муҳаббати беандоза  шоири ориф ҳувайдост.

Ҳамчунин ин  рубоӣ низ аз ишқи илоҳи шоир бозгӯ аст:

Бар раҳгузари бало ниҳодам дилро,
Хос аз пайи ту пой гушодам дилро.
Аз бод маро бӯйи ту омад имрӯз,
Шукронаи он ба бод додам дилро.

***

Бо ишқ равон шуд аз адам маркаби мо

Равшан зи шароби васл доим дили мо

З-он май ки ҳаром нест дар мазҳаби мо

То субҳи адам хушк наёби лаби мо (5.31)

Пайдост, ки он ишқе, ки дар ин рубоӣ Мавлоно ситоиш мекунад, ишқ бар Худованд аст  Ишқе аст, ки васли он касро  масту ҷунун месозад. Ҳамеша ба ёди Худо будан ва барои Худо зиндагӣ кардан барои Мавлоно мояи ифтихор буд. Ин маънӣ дар рубоии зер боз ҳам равшантар баён шудааст:

Ишқ аст тариқу роҳу пайғамбари мо

Мо зодаи ишқу ишк шуд модари мо

Эй модари мо нуҳуфта дар чодари мо

Пинҳон шуда аз табиати кофари мо   (5.57)

 Ё ҷои игар дар ситоиши ишқ мегӯяд:

Эй ишқ, ки ҷонҳо асари ҷони туянд

Эй ишқ, ки ҳуснҳо намакдони туянд

Эй ишқ, ки дуррҳо ҳама аз кони туянд

Пӯшида туйиву ҷумла урёни туянд      (5.560)

Ба бовар метавон гуфт, ин ишқ низ ишқи илоҳист ва дар ин рубоӣ шоир  зери маҳфуми ИШҚ ба Худованд муроҷиат намуда,  ситоиши бузургии ишқи ӯро мекунад.

Ва  мачмуан ба пиндори мо,  аксари мавзуъҳои рубоиёти ин пири суханро мазомини  ирфонӣ ташкил медиҳад. Шеьру мусиқию рақси самьо, ки Мавлоно ба онҳо дилбастагӣ ва тамоюли зиёд дорад, низ  дигар мавзӯъҳоест, ки рубоиёти ирфонии ӯ фаро гирифтаанд.

Мавлоно ҳатто дар ин қолаби рубоӣ ҳам  устодона чунин мазомини ирфониро ҷой дода аст.

2 Васфи Шамси Табрезӣ ва ситоиши муҳаббат нисбат ба ӯ      

 

 Муҳимтарин нукоте, ки осори Мавлоноро аз дигар нигоштаҳои ҳамзамонаш  фардият мебахшад, ин мавзӯи вижа аст, ки он аз муҳаббат ва саммимияти Мавлоно нисбат ба Шамси Табрезӣ сарчашма мегирад. Яъне,  мавзӯи васфи Шамси Табрезӣ ва ситоиши муҳаббат нисбат ба ӯ аз  ибтикороти Мавлоност. Бо ҷурьат метавон зикр намуд, ки ҳамон гуна ки  достони ишқи ирфонии Мавлоно бо Шамс дар ғазалиёти шуридаи ӯ матраҳ аст, дар рубоиёташ низ бозтоб дорад. Мавлоно мегӯяд:

Умрест надидаем гулзори туро
В-он наргиси пурхумори хаммори туро.
Пинҳон шудайӣ зи халқ монанди вафо,
Дерест надидаем рухсори туро.

   Мусаллам аст, ки дар ин рубоӣ шоир ба Шамс муроҷиат мекунад. Фикр мекунем , ки аз муҳимият ва нақши Шамс дар зиндагии Мавлоно ҳоҷат ба шарҳу баён нест ва ҳар касе, ки бо зинадгинома ва осори Мавлоно  ошност, медонад, ки Шамс барои  шоир кӣ буд ва дар зиндагияш чӣ нақше дошт. Қиссаҳое, ки дар мавриди рафоқат,  садоқат ва муҳаббати Мавлоно нисбат ба Шамс ҳастанд  аксар маврид дар осори Мавлоно бозгӯ мешаванд. Чунончи  шоир аз ғайб задани Шамс, ки   дар ин маврид зиёда ривоятҳо ҳастанд, зиёд навиштаасту ин дарду фироқро ба риштаи назм кашидааст Ин мавзу  дар рубоиёти ӯ низ  бозтоби худро пайдо кардаанд:

Аввал ба ҳазор лутф бинвохт маро,
Охир ба ҳазор ғусса бигдохт маро.
Чун мӯҳраи меҳри хеш мебохт маро,
Чун ман ҳама ӯ шудам, барандохт маро

      Ҷои дигар аз фироқи ӯ мегӯяд:

Гаҳ мегуфтам, ки: «Ман амирам худро»,
Гаҳ наъразанон, ки ман асирам худро.
Он рафт, аз ин пас напазирам худро,
Магрифтам ин ки ман нагирам худро.

       Ҳамчунин  дар васфи Шамс гуфтааст:

Аз ишқи ту дарё ҳама шур ангезад

Дар пои ту абрҳо дур мерезад

Аз ишқи ту барқе бар замин афтодааст

Ин дуд ба осмон аз он мехезад    (5.523)

3 Андешаҳо ва таълимоти  фалсафӣ, ҳастиву  марг, оламу одам

Мавлоно шинохти ҳақиқати азалиро дар ишқ мебинад ва тамоми олмаи ҳастиро дар ин маҳфум ҷой дода, роҳи кашфу завқро пеш мегирад. Таълимоти фалсфавӣ, ҳастиву марг, оламу одам низ аз ин дидгоҳи Мавлоно об мехӯрад. Намунаҳои рубоиёти  зер ин анешаҳои моро тақвият мебахшанд.

 

Гоҳо аз ғами дилбар бар оташ бошем

Гоҳо аз паи дӯстон мушавваш бошем

 Охир ба чӣ ҳараме занем роҳи нишот?

 Охир ба кадом дилхушӣ хуш бошем?       (5.1199)

 ****

Бе ёр намонд ҳар кӣ бо ёр бисохт

Муфлис нашуд он ки  бо харидор бисохт

Маҳ нур а зон гирифт к-аз шаб нармид

Гул буй аз он гирифт ки бо хор бисохт       (5.258)

Ин ман на манам он ки манам гуи кист?

Гуё на манам дар даханам гуи кист?

Ман пирахане беш наям сар то пой

Он кас ки манаш пираханам гуи  кист?    (5.216)

Кӯтоҳ кунад замона ин дамдамаро
В-аз ҳам бидарад гурги фано ин рамаро.
Андар сари ҳар касе ғурурест, валек
Силии аҷал қафо занад ин ҳамаро.

4 Андарз ва ҳикмати рӯзгор

Маълум аст, ки мероси  классикии мо асосан хусусияти тарбиявӣ дошт, мавзӯъҳои панду ҳикмат, эҳсосоти баланди  инсонӣро  тараннум мекард. Аз қадим классикони мо барои ифодаи панду ҳикмат ва мазмунҳои фалсафӣ аз рубоиву дубайтӣ истифода намудаанд, рубоиву дубайтӣ ва ғазал аз фаъолтарин жанрҳо маҳсуб меёбанд. Мавлоно низ дар ин радиф барои баёни ҳикамтҳои андӯхта ва панду андарзи рӯзгор аз қолаби рубоӣ истифода кардааст:

 

Зинҳор, дило, ба худ мадеҳ раҳ ғамро,
Магзин ба ҷаҳон суҳбати номаҳрамро.
Бо тарраву ноне чу қаноат кардӣ,
Чун тарра масанҷ сиблати оламро.

***

Эй дода ба нон гавҳари имонеро,
Дода ба ҷаве қалб, яке конеро.
Намруд чу дилро ба Халиле насупурд,
Биспурд ба пашша лоҷарам ҷонеро.

Намунаи ингуна рубоиҳоро аз осори Мавлоно зиёд метавон пайдо кард.

5  Муносибати  поку самимии байни инсонҳо

Шеъри классикии тоҷик аз ибтидои комёбиҳои худ, яъне аз асри Х  бо воқеоти зиндагӣ, муносибати байни инсонҳо, дӯстиву рафоқат ва ишқу муҳаббат таваҷҷӯҳ дошт ва ағлаби нигоштаҳои шоирон бар ин маънӣ суруда мешуданд. Мавлоно дар баробари сурудани ишқи илоҳӣ ба дӯстиву рафоқат ва меҳру отифаи миёни инсонҳо низ  бовар дошт. Ситоиши ин маънӣ низ дар осори Мавлоно ва ба вижа дар рубоиёташ ба чашм мерасанд:

 Аз шабнами ишк хоки одам гил шуд

Сад фитнаву шур дар чахон хосил шуд

Сад наштари ишк бар рагу рух заданд

Як қатра аз он чакиду номаш дил шуд (5.551)

Ҳамзамон омӯзиши рубоиёти Мавлоно моро бар он ақида мӯътақид сохт, ки  шоир дар баробари инъикоси ғоя ва маънии баландарзиш ба бадеияти рубоиёт ва тасвирҳои ин қолаби шеърӣ   таваҷҷӯҳи хоса зоҳир кардааст. Бешубҳа, тасвир ва диди шоирона дар  рубоиёти Мавлоно  мавқеи муҳиму созанда пайдо карда, мӯҳтаво дар тасвири ноб  бозгу шудааст. Тарзи баёни маънӣ, сувари хаёли шоир ва диду тасвирҳои шоирона гоҳе нохудогоҳона ва гоҳи дигар махсус вориди шеър гаштаанд, ки дар омӯзишҳои минбаъд мо ин вижагии рубоии      Мавлоноро пайгирӣ хоҳем кард:

Ин оташи ишқ мепазонад моро,
Ҳар шаб ба харобот кашонад моро.
Бо аҳли харобот нишонад моро,
То ғайри харобот надонад моро.

Дар ин рубоиҳо такрори вожаҳо поэтикаи рубоиро хеле боло сохтаанд .

Афсӯс, ки бегоҳ шуду мо танҳо,
Дар дарёе канорааш нопайдо.
Киштиву шабу ғумуму мо меронем
Дар баҳри худо ба фазлу тавфиқи Худо

Бар раҳгузари бало ниҳодам дилро,
Хос аз пайи ту пой гушодам дилро.
Аз бод маро бӯйи ту омад имрӯз,
Шукронаи он ба бод додам дилро.

 Пас метавон  гуфт, ки рубоиёти Мавлоно дар осори гаронарзиши ӯ ҷойгоҳи махсусеро соҳиб аст. Ва шоир дар сурудани ин қолаби суннатӣ низ истеъдоди  мунҳасир ба фардро дорад. Рубоиёташ бо фарогирии ғояву мазмуни баланд ва поэтикаи ҷолибу шоистаи таваҷҷӯҳ тавонистанд то имрӯз дар рушди ин қолаби шеъри адбиёти форсӣ-тоҷикӣ ҳиссагузор бошанд.  Мусаллам аст, ки рубоиёти Мавлоно  на камтар аз ғазалиёту маснавии  шоир маъруфият доранду мӯъҷиби маҳбубияти муаллиф гаштаанд.

Пайнавишт:

1. Колман Баркс. Як сол бо Румӣ.- Нюёрк: «Ҳартер Санфрансиско», 2006.-426 саҳ.
2. Мусулмонқулов Р. Назарияи ҷинсҳо ва жанрҳои адабӣ.-Душанбе: Маориф, 1978
3. Насриддинов А.  Шарҳнависӣ дар таърихи адаби форсу тоҷик (иборат аз ду ҷилд). Хуҷанд, 2001.-354 с.
4. Саъдиев С. Поэтикаи шоирони Мовароуннаҳр.-Душанбе: Дониш, 1980.-138 с.
5. Фурузонфар Б. Мавлоно Чалолиддини Балхӣ. Девони Қулиёти Шамси Табрезӣ.-Теҳрон: Нашриёти Сипеҳр, 1363.-1570 саҳ.

1. Шамисо С. Нигоҳи тоза ба бадеъ.-Теҳрон: Интишороти Фирдавс, 1370.-362 с.
2. Шамисо С. Сайри рубоӣ.- Теҳрон
3. http:/mewlana.mihanblog.com/post/44

1. http:// faryad.epage.ir/fa/module.content_Page.27-06.html

1. http:// www.jawab.ir/qa

Фирдавси АЪЗАМ (Хӯҷаев)

ТАҶАЛЛИ ИШҚИ ОЛАМГИРИ МАВЛОНО

Ба ифтихори зодрӯзи Мавлонои кабир
Маҳбубияти Мавлоно дар арсаи ҷаҳон рӯзафзун аст. Воқеан, ҷаҳон ба ӯ ниёз дорад. ӯро шоирои ҷаҳонӣ шинохтаанд. Шеъри ӯ, андешаи ӯ мақбули пиру барност.
Шумори зиёде аз нависандагон ва шоирони муосир дар ифода намудани амиқи ҳадафу назару дидгоҳи Мавлоно ба онҳое, ки бахту иқболи хондани осори ӯро бо забони форсӣ надоранд муваффақ шуданд, то осори ӯро тарҷума намуда, манзури аҳли завқ намоянд, инчунин дар нерумандии ишқи ӯ ба Худову ба инсоният.
Тарҷумаҳои инглисии муосири Колман Баркс, тарҷумахои хонум Ива ба забони фаронсавӣ, корҳои Анемария Шиммел дар Олмон ва талошу кӯшиши дигарон тавонистанд, ки истиншоку илҳому маъруфияти ӯро ба миллионҳо одамон дастрас намояд. Айни замон дар Фаронса нафаре бо номи Лайли Анвар Чендероф бо тарҷумаи ашъори Мавлоно ба саҳна омадааст. Ива тақрибан 30 китоб дар бораи тасаввуф ва Мавлоно навиштааст, инчунин 50.000 мисраи Маснавиро ба фаронсавӣ тарҷума намудааст, ки ин муҳаббати беандозаи ӯро нишон медиҳад.
Бояд тазаккур дод, ки бино бар хулосаҳои муҳаққиқи эронӣ Ризо Фаррухфол «Мавлоноро нахустинбор дар авохири садаи 19 шарқшиносони бритониёвӣ ба хонандагони инглисзабон муаррифӣ карданд.» Ин муҳаққиқ таъкид мекунад, ки «Аз миёни онон (шарқшиносони бритониёвӣ Ф.А.) ва ба тартиби замонавӣ метавон ба Ҷеймс Редҳавс ишора кард, ки дар соли 1888 баргардони мавзуне аз дафтари Маснавӣ мунташир кард». Пас Ҷеймс Редҳавсро метавон чун аввалин мутарҷиме, ки Маснавии Мавлоноро ба забони англисӣ тарҷума кардааст шинохт. Баъдан А.Винфулд дар соли 1889 3500 байт аз Маснавии Мавлоноро тарҷума кард. Ҳамзамон Вилсун низ аз мутарҷимоне аст, ки то оғози садаи ХХ ба осори гаронмояи Мавлоно таваҷҷӯҳ зоҳир карда буд. Тарҷумаи густурдаву фаҳехта ва таваҷҷӯҳи хоса ба осори Мавлоно баъдан дар ибтидои асри мозӣ аз ҷониби Николсон ва Арберӣ сурат гирифт, ки тарҷумаи Маснавӣ ва ғазалиёти Шамс аз хидматҳои арзишманнди онҳо мебошад.
Аммо истиқболи густурдаи Мавлоно дар Fарб баъд аз интишори китоби «Забдаи ашъори Румӣ» дар соли 1990 сурат гирифт, ки ин китобро Колман Баркс тарҷума ва омода намудааст.
Мувофиқи сарчашмаҳову нигоштаҳо Мавлоно то ибтидои асри ХХ дар Амрико ва умуман Fарб кам шӯҳрат дошт. Шурӯъ аз солҳои 1920 устоди Донишгоҳи бонуфузи Кембриҷ, профессор Рейнолд Николсон, мутарҷими бузурги дигари Мавлоно дар Амрико, профессор Колман Баркс ба тарҷумаи шеъри Мавлоно ва муаррифии густурдаи ӯ ба хонандагони англисзаббон пардохт. Худи Баркс дар ин маврид мегӯяд “Ашъори ӯ аз огоҳии амиқи баҳамваслии ҳаёту тамоми инсонҳову адён мебошад. Шӯҳрати Мавлоно на кам аз Шекспир дар ақсои олам аст.
Бояд қайд кард, ки дар мавриди чигунагии тарҷумаҳои Колман Баркс низ муҳаққиқон ва мавлавишиносон ихтилофи назар дорнд. Гурӯҳе аз пажӯҳишгарон, аз ҷумла Ризо Фарухфол бар онанд, ки бовуҷуди он ки «Баркс Мавлоноро дар забони англисӣ аз қафаси танги маҳфили эроншиносӣ ва шарқ шиносӣ озод кард (то ибтидои асри ХХ бо вуҷуди мавҷуд будани тарҷимаҳои осори Мавлоно хонандагони зиёд аз он бардошт надоштанд ва он ба ҷомеаи инглисзбон бояду шояд муаррифӣ нашуда буд Ф.А.), аммо ба ин кор ӯро гирифтори қафаси дигар кард, ки ҳамоно салиқаву тафсири шахсии худи Баркс аст». Ҳамчунин Фарухфол хулоса мекунад, ки «Мавлоно дар тарҷумаи Баркс ба сурати маҳфуми маҷъул даромадааст, ки ба ҷои ҳолати рӯҳонӣ ва қудсӣ бештар ҳолати ҷисмонӣ ва заминиро ифода мекунад».
Ба андешаи иддаи дигари муҳаққиқин ба вижа дуктур Фағфурӣ тарҷумаи Колман Баркс аз беҳтарин тарҷумаҳои Мавлоно шинохта шудааст, ки тавонист Мавлоноро ба хонандагони ғайр ба осонӣ муарифӣ кунад.
Метавон иддао намуд, ки Мавлонои кабир буд, ки Барксро соҳибному шаҳир гардонд ва уро ба даромадтарин шоири амрикои мубаддал кард.
Кукотос, бошад дар бораи тарҷумаҳои Баркс мегӯяд: «ҳеҷ мутарҷиме беш аз Баркс ба осори Мавлавӣ вафодор намондааст, дар тарҷумаи ӯ рӯҳи ирфонии шеърҳои Румӣ ҳифз шудааст».
Воқеан, имрӯз танҳо яке аз китобҳои Мавлоно бо тарҷумаи Колман Баркс дар Амрико беш аз садҳазор нусха ба фурӯш рафта ва ҳоло Баркс ба барҷастатарин мутарҷими осори Мавлоно ба забони англисӣ шинохта шудааст.
Шаҳром Шиво, шоир, олим, мутарҷими кутуби Мавлоно дар Амрико низ бар он назар аст, ки шӯҳрати Мавлоно беинтиҳост ӯ мегӯяд ”Шӯҳрати Мавлоно лаҳза ба лаҳза рӯ ба афзоиш аст. Ӯ бо масоили иҷтимоии марбут ба инсону ҳаёти ӯ сару кор дорад ва ин масоил метавонад ба 5000 сол қабл нисбат дода шавад ва инчунин метавонад ба 5000 соли дар пеш истода нисбат дода шавад. Ҳарфу сухану шӯҳрати ӯ беинтҳост”.
Ростӣ Мавлоно пуле миёни давлатҳову миллатҳову қавмият шинохта шудааст. Чунончи профессор Ива Де-витрей Меэровитч соли 1964 пас аз ошноӣ бо осори гаронбаҳои Мавлоно ба дини мубини Ислом руй оварда, мусалмон гаштааст ва тамоми умр кӯшидааст Мавлоноро ба миллати хеш муаррифӣ намояд.
Пас чӣ омилу далоил боиси ин ҳама маҳбубият Мавлоно гашта аст?
Ба андешаи мо, маҳбубияту мақбулияти Мавлоно аз сӯи табақаи мухталифи ҷомеа ин аст, ки Мавлоно хешро моли ҳама медонад ва инҷоиву онҷоигаро нест. Мардумро ба сӯи ваҳдату сулҳ даъват мекунад. Мазҳабу оини касеро маломат намекунад. Ҳама кешро эътироф мекунад. Дар ин маврид худи Мавлоно мегӯяд: “Ман ба парастишгоҳи яҳудон рафтам, ба калисо ҳам рафтам инчунин ба масҷид хам рафтам, аммо ҳамоно як хел меҳроб дидам, ки дар ҳар се парастишгоҳ вуҷуд дорад ва ман ҳам якхел рӯҳия доштам.” Бубинед, ин гуфта худ таҷассумгару тараннумгари рӯҳи оламгир аст, ки бидуни ин рӯҳ мо ҳеҷем.
Албатта, Мавлоно бо ишқи хеш тавонист теъдоди аъзами одамонро ҷуфт гардонад. Ӯ тавонист дили миллионҳо одамони маҷрӯҳу ҳиҷрондидаро мудово кунад. Чунон чи Миша Рутенберг хунёгари ботаҷриба, аҳли Сан Франсискои иёлати Калифорняи Амрико бар ин бовар аст, ки маҳз сурудаҳои Мавлоно ӯро шӯҳрат додааст.
Вилиям Читик исломшинос ва ирфонпажӯҳ иллати гароиши ғарбиҳо ба Мавлоноро дар ташнагии ғарбиҳо ба маънавият донистааст. Ӯ дар мусоҳибаи тафсилияш бо Муҳаммадалӣ Ниёзӣ дар ёдномае, ки «Анҷумани осори мавоҳири фарҳангӣ» гуфтааст: Алоқа ва таваҷҷӯҳи ғарбиёни имрӯза ба Мавлоно ҷаҳоди мутаадид дорад. Яке ташнагии онон ба маънавият ҳаст. Ин омили бисиёр муҳим аст. Агар аз лаҳози таърихи ба қазия таваҷҷӯҳ кунем, бояд гӯем Никлосон аз ин ҷаҳат хидмати бузурге ба ғарибён кардааст. Ӯ ҳудуди панҷоҳ сол пеш Маснавиро ба англисӣ тарҷума кард ва дар шаш ҷилд ба чоп расонид ва ду ҷилди шарҳ низ бар он афзуд, ки тамоми онҳо ба форсӣ тарҷума ва чоп шудаанд.
Муҳаққиқон бар он назаранд, ки ба вуҷуди он ки Франклин Динклуис дар китоби арзишманди Мавлоно: Дирӯз то имрӯз, Шарқ то Fарб, (аз ин китоб ба форси ду тарҷума дар даст аст: 1 – Ҳасан Лоҳутӣ, нашри Номак 1383, 2 – Тарҷумаи Фарҳоди Фараҳманд нашри соли 1383) нахустин пажӯҳандаи Амрикоӣ ҳаст, ки ба тафсил ва ба таври ҷудогона дар фасли чаҳоруми китоби худ ба зиндагӣ ва андешаҳои Шамси Табрезӣ пардохтааст. Вилиям Читик буд, ки дар соли 2003 барои нахустин бор қисмати аъзами мақолоти Шамсро ба англисӣ тарҷума ва дар 2004 мунташир кард.
Воқеан, барои мо, порсизабонон ва ворисони Мавлонои кабир боиси ифтихор ва саодатмандӣ бояд бошад, ки ҷаҳониён Мавлонои моро беҳтарин дӯсти хеш меҳисобанд. Ҷаҳониён дар шеъри ӯ сулҳу оромишро дарёфтанд. Васлкунандаи қалбҳо, пайвандагари тамаддунҳо, пуле миёни миллатҳост ӯ. Китобаш дар руйхати пурфурӯштарин китобҳои дунёст.
Тарҷумаҳои ҷопонӣ, арабӣ, итолиёвӣ, русӣ, инглисӣ, фаронсавӣ, узбекӣ, кирғизӣ, урду, туркӣ, лаҳистонӣ… -осори Мавлоно имрӯзҳо ба бозор меоянд ва мардумони дорои ақоиду кешҳои мухталифро ба самти худ мекашад.
Ӯ имрӯзҳо бо гуфтору шеърҳои нобаш намояндаҳои тамоми миллати дунёро ба сӯи хеш мехонад ва исбот кардааст, ки ӯ -Мавлоно шоири ҳамаи халқҳост, новобаста ба мазҳабу кешу оину дин. Ӯ шаҳрванди ҳамаи мамолики олам аст. Танини шеъри ӯ аз пушти қарнҳо ба гӯш мерасад, ки гуфта:
На шарқиям на ғарбиям, на бариям на баҳриям
На аз кони табииям на аз афлоки гардонам
На аз хокам, на аз обам, на аз бодам на аз оташ
Маконам ломакон бошад, нишонам бенишон бошад.
На тан бошад, на ҷон бошад , ки ман аз ҷони ҷононам.
Мавлоно дар ҳоли ҳозир лаҳза ба лаҳза, соат ба соат дар ҳоли фатҳи қалбҳову зеҳнҳост, дар ҳоли расидан ба ҳама мушкилоти инсонҳост, ӯ марзҳоро гузашта, то ба кулуби одамон мерасад. Рӯзе нест, ки матлаби тозае аз ӯ дарҷ нагардад.
Ба ин маънӣ низ суруда, ӯ гуфтааст:
Боз омадам, боз омадам аз пеши он ёр омадам.
Дар ман нигар дар ман нигар баҳри ту ғамхор омадам.
Моро ба чашми сар мабин, моро ба чашми сар мабин
Онҷо биё моро бубин, к-инҷо сабуксор омадам
Мӯҷиби ин ҳама маҳбубияту шӯҳрат ва шаҳиру номдор гардидани Мавлонову осораш дар соири мамолик ин, албатта аз як тараф афлокиву малакутӣ будани андешаи Мавлоно бошад, (андешаи ӯ тавонист чаҳонро тағйир диҳад ва самти зиндагии миллионҳо омдамонро дигар намояд. Ф.А) аз тарафи дигар ӯ ба қавле орифест дилогоҳ, шоирест дардшинос, ва андешаварест беназир. Андешаҳои дурахшону ирфонию фалсафию афлокии баландеро соҳиб аст.
Рӯҳаш шод ва шӯҳраташ ҷовидон бод!
Фирдавси АЪЗАМ (Хӯҷаев)

Ҷоизаи Академияи Қафқоз ба адиби тоҷик

Академияи Кавказ  адиби тоҷик Шохмирзои Хоҷамухаммадро ба ифтихори  200- солагии ба Империяи Русия дохил шудани Абхазия ва барои асари хуҷҷатии у “Ахтари зулматсуз”  бо мукофоту медал тақдир намуд.

Хамон тур ки қаблан хабар дода будем, Комитети ҷоизаҳои ба номи Лермонтови назди Иттифоқи нависандагони Россия ба адиб, нависанда ва рӯзноманигори шаҳири тоҷик устод Шоҳмирзои Хоҷамуҳаммад барои хизматҳои шоиста дар таблиғу рушди адабиёти ҷаҳон  ва асари этнографии эшон “Сурмаи дил ” ҷоизаи байналмилалӣ,  яъне медали нуқра тақдим карда буд , ин бор ба мо боз хушбар доданд, ки Академияи Кавказ хам адиби тоҷикро тақдир намуд. Бояд арз кард, ки  ҷоизаи имсола ба даҳҳо адибон, рӯзноманигорон, сиёсатмадорон, философҳо, рӯҳониён ва нависандагони ҷаҳон, ки дар осорашон сулх, вахдат ва инсондустиро таблигу ташвиқ кардаанд, дода шудааст. Хамчунин ин бузургмардон дар таблиги адабиёти ҷахон сахми боризе гузоштаанд.

“Ахтари зулматсуз” яке дигар аз  осори  устод Шоҳмирзои Хоҷамуҳаммад – муҳаққиқ ва нависандаи тоҷик аст, ки ба унвони як қиссаи хуҷҷати аз рузгори як фидойии миллат нақл мекунад. Ва хушбахтона, ин асар, ки  ҷангнома махсуб меёбад, аз тарафи Вазорати дифойи Руссия барои озмун пешниход карда шуд. Муаллифи ин китоб, донишманд ва мубаллиги таъриху адабиёти тоҷик аз зиндагии пур аз мубориза, талош, пайгирихои мудовим, ҷонфидоихои Кахрамони Мехнати Сотсиалисти Наврузмухаммад Раҷабов хадис мегуяд. Хадисе аз дустию сулх, аз вахдату васлшуди тамаддунхо.

            Хадафу рисолати ин Академия пеш аз хама  дар сулху оромишу вахдат қарор додани давлатхост ва дар гуфтугуи тамаддунхо нақши бузургро иҷро мекунад.

Бояд ёдовар шуд, ки ин медал ба он нафароне тақдим мешавад, ки дар роҳи таблиғу рушди адабиёти ҷаҳон, таблигу таргиби сулх, вахдат, гуфтугуи тамаддунхо  ки ҷузъи таърихи адабиёти ҷаҳон маҳсуб меёбад, саҳм мегузоранд. Ва устод Шохмирзо ба унвони як қаламкаши мумтоз бо килки суханпарваронаашон дар ин ҷодда бисёр корхо анҷом додаанд.

            Лозим ба зикр аст,ки аксари мавзуъхои осори устод марбут мешаванд ба дустию сулху вахдат ва хадамоти ишон дар муаррифи ва чехракушоии чехрахои машхуре чун  Навруз Раҷабов, Шоди Боқиев ва даххои дигар бориз аст. Ин муваффақиятро  ба устоди азиз табрик арз мекунем.

Фирдавси Аъзам

Хаёт Неъмат: “Ошик ба забони порсиям”

Хаёт Неъмати Самарканди шоир, олим, публитсист ва хамчунин мавлонопажухи точик имрузхо мехмони шахри фархангхези Хучанд аст. Ин хушхабарро дусти хубу мехрабонам киёи Мухаммадюсуфи Шоди аз Душанбе бароям расонданд ва бидуни хеч таъхире рафтам ба зиёрати устод. Сухбат бо ин марди оташинсухан хеле гуворо ва вокеан чoилб буд. Аз гуфтугу бо эшон хеле хушхолу шод шудам. Бори нахуст дар сухбати ин фарзона карор доштам, сухбат аз Мавлонову чойгохи у, забони точикиву макоми он дар Самарканд чолиб буд.

Устод бо итминони комил мегуянд, ки “дар Самарканди азизи ман хеч гох машаъли фурузони забони точики хомуш нахохад шуд”. Ба гуфти устод холо дар хонадони хамаи точикони Самарканд лахни дилнишину малакутии забони точики садо медихад, ки хакикатан намунаи боризаш хамин рузномаи “Овози точик аст.” Хаёт Неъмат аз аввалин равшанфикрони точики самаркандист, ки баъд аз фурупошии Иттиходи Шурави дар назди бинои шахрдории Самарканд як хафта гуруснанишини кард.  Натичаи он гуруснанишини буд, ки точикони самарканди сохиби рузномаи вилоятии «Овози Самарканд» ба забони форсии точики шуданд. Ин рузнома то чандин сол бо кумаки моли ва маънавии маркази фарханги точикон ба табъ расид ва дар айни хол ба унвони рузномаи вилоятии давлати ба кори худ идома медихад. Хаёт Неъмат, бо вучуди ин ки хануз аз туфулият гирифтори маълулият шудааст,  аммо  аз  фаъолтарин равшанфикрони точики самаркандист. Устод Хаёт Неъмати Самарканди солхои тулонист, ки ба омузиши осори Мавлоно таваччух доранд ва  рузгорест, ки ба накду тасхехи осори мондагори Мавлоно машгуланд. Ба ин марди некному нексиришт сихатмандиву сарбаланди таманно дорем.

 

Нахустин хамоиши байналмилалии “Шеъри химоят” дар Точикистон

Нахустин хамоиши байналмилалии “Шеъри химоят” бо ибтикор ва ташаббуси Кумитаи имдоди имом Хумайни дар шахри бостонии Хучанди Точикистон баргузор шуд.

Чанде кабл дар кохи Рудакии шахри Хучанд бо ибтикор ва саъю эхтимоми Кумитаи Имдоди имом Хумайнии Чумхурии Исломии Ирон дар Точикистон барои нахустин бор дар шахри бостонии Хучанд хамоиши байналмилалии “Шеъри химоят” баргузор гардид.
Мавзуи мехварии ин хамоиш баррасии ашъори химоят буд. Дар хамоиши байналмилалии “Шеъри химоят” чехрахо ва шахсиятхои шинохтаи вилоятиву чумхури ва берун аз он ширкат доштанд. Аз чумла муовини раиси вилоят Мавчуда Бобоева, сафири Чумхурии Исломии Ирон дар Точикистон Алиасгари Шеърдуст (бо хамрохии хайъати кори), раиси Кумитаи имдоди Хумайни дар Чумхурии Точикистон Саидчаводи Разави ва хамчунин намояндагони ахли илму адаб, уламо ва удабои мухтараме аз Эрону Афгонистону Киргизистон иштирокдорони ин кунгура буданд.

Шоирони шинохтаи Точикистон Гулрухсор, Фарзона, Доро Начот, Махмадалии Ачами,мухакики шинохтаи кишвар Абдунаби Сатторзода, хунарманд Чурабеки Назри, муаррих ва адиби точик Мирзо Шукурзода, мухаккики чавон Мубашири Акбарзод, намояндаи фархангии сафорати Афгонистон дар Точикистон Шамсулхакки Ориёнфар, раиси китобхонаи Чумхурии Афгонистон ба номи Халилуллох Халили чаноби Мухаммадчафари Ранчбар,широни шинохтаи Эрон чаноби Мустафо Рахмондуст, Шамъи Сузон, намояндагони илму адаби шахри гухаррези Табрези Чумхурии Исломии Ирон, рузноманигор ва адиби шинохта аз шахри Алмаато Насибчон Амони аз мехмонони арчманд ва мухтарами ин хамоиши бошукух буданд.
Лозим ба зикр аст, ки чанде кабл аз чониби Кумитаи имдод -озмуни “Шеъри химоят” эълом гардида буд ва дар ин муддат шоирон ва навкаламон бехтарин нигоштахои худро дар робита бо дастгири ва химоят аз ятимону бепарасторон, маъюбону факирон манзури дабирхонаи ин хамоиш карда буданд. Дар ин хамоиш теъдоди зиёде аз шоирон аз чумхури ширкат намуданд.
Садорати ин хамоиш бар ухдаи шоираи ширинсухан ва халкии Точикистон хонуми Фарзона буд. Хамоиш бо сухани мукаддимавии эшон огоз гардид. Хонум Фарзона хузури хамаи ширкаткунандахо ва мехмонони мухтарамро дар шахри шайх Камоли Хучанди дар ин шахри покмарзи бостону ростон дуруд гуфт. Саркорхонуми Фарзона бо ишора ба шеъри хомоят гуфт, ки аслан шояд аввалин шеъри химоятро устод Рудаки гуфта бошад вакте мегуяд, ки “Марди набувад фитодаро пойи задан Гар дасти фитодае бигири, марди”
Зимнан шоираи хушбаён Фарзона ёдовар шуд, ки “Шеъри химоят шархи баёни рузгору ахволи хаёти афтодагону бекасону ранчурон нест, шеъри химоят манзураш ин аст, ки хамдардиву гамошноии якояки моро иброз созад ва хамчунин илко кунад, нафархои уфтодаву забун залил харгиз аз лутфи Хак ноумед набошанд, балки бо талошу пуёиё чахду харакоти ботини битавонанд зиндагии тоза биофаранд, битавонанд ки ба фардохо дуруд гуянд. Ашъори химоят низ аз ин дидгох мавриди барраси карор гирифт.
Дуктур Алиасгари Шеърдуст дар ин хамоиш хамчунин аз бузургии шеъри Фарзона ёд кард ва афзуд, ки имруз шахри Хучанд бо вучуди Фарзона ва бо шеъри у менозад. Хар касе ки аз Хучанд ном мебарад, билофосила номи Фарзона дар зехнаш чилва мекунад. Афзуд, ки ба кавли маъруф баракати умр дар кори неку хайр аст ва бузургтарин лаззатхо, лаззати некист ва бехтарин захираи фардо кори неки имруз аст ва некукор зиндаи човидон аст. Пас чи ниёзе ба ин сармастихои бодаи гуруру худписандию такаббур! Имруз кудакони ятиму бепарасторон ниёзи шадиде ба ишку мухббату химоят доранд ,ки дасти саховату некии кумитаи Имдод хамвора ба сари онхо соягустар аст. Кумитаи имдод ягона ниходест, ки дар Точикистон хамвора чатри мухаббату химояту дастгириро бар сари чунин ниёзмандон мегустуронад ва ба андозае шароитхоро бар онон мухаё мекунад.

Сафири Чумхурии Исломии Ирон дар Точикистон чаноби дуктур Алиасгари Шеърдуст перомуни рисолати шеъри химоят, накшу макоми шеъри химоят маъруза ва суханронии пурмухтаво ва хамзамон шунидани анчом дод. Мавсуф дар суханронии худ дар ин хамоиш яке аз рисолатхои шеърро химояту пуштибонии кишри ниёзманди чомеа унвон кард ва хадафи хамоиши мазкурро мухим арзёби кард. Сафири Чумхурии Исломии Ирон дар Точикистон арзиши адолатро бисёр бузург хонд ва афзуд “Хунарманди вокеи касест, ки дар миёни мардум бошад ва бо онон зиндаги кунад, бо онон мегиряд ва бо онон фарёд мекунад. Алиасгари Шеърдуст такид дошт, ки имруз дар шеър чи гуфтан аз чигуна гуфтан тафовут дорад, ки чи гуна гуфтан худ аз вижагихои рисолати хар шоир аст. Адолат бошад мухимтарин сифати хар инсон аст.”

Шоири хушсалика Озарахш, Гулрухсор,Адиба, Махваш Фарзонаи Зарафшони аз ашъори ба ин хамоиш манзургардидаашон порчахое кироат карданд.
Хамчунин Абдунаби Сатторзода адабиётшиноси варзида ва яке аз чехрахои маъруфи кишвар дар робита бо шеъри хомоят чанд порае аз шуарои клоссики точику форс ва муосир ба самъи хозирин кироат намуд ва рисолати адабиётро химоят аз инсону зиндагии у хонд. У афзуд адабиёт дар барои инсон ва барои инсон аст. Химояту пуштибони аз инсон ва парвариши одамият дар инсонро аз асолатхои адабиёт хонд. Чаноби Сатторзода дар чараёни суханронияш аз хамаи шоирон дархост кард то шеъре бисароянд ки аз инсон химоят кунад ва одамиятро дар инсон парвариш дихад.

Бар асоси натоичи нихоии ин ҳамоиши байналмиллалӣ раиси ҳакамон, чои аввалро ба Озарахш лоик донистанд, ҷои дуввум ба Адиба Хуҷандӣ ва Вораста сазовор дониста шуд, ҷои севвуми озмунро шоирони ҷавони вилоят Фирдавси Аъзам ва Маҳваш соҳибӣ карданд.
Бо хамин Кумитаи имдод бо эхдои чавоиз ба барандагонаш хамоишро ба поён расонд.

«ТАРОНАҲОИ БЕҲТАРИН» БЕҲТАРИН БЛОГИ ТОҶИКӢ ДАР ШАБАКАИ ҶАҲОНИИ ИНТЕРНЕТ

Тибқи пажӯҳишҳои ахири «Яндекс» дар шабакаи ҷаҳонии Интернет бештар аз як миллион блог мавҷуд аст, ки бо ҳуруфи кириллӣ эҷод шудаанд. Аксари блогнависон ба ҳайси платформа барои ба роҳ мондани минбари интернетии хеш хадамоти WordPress-ро интихоб кардаанд.

Дар ин хадамот дар ҳоли ҳозир беш аз чорсад ҳазор блог ба қайд гирифта шудааст. Аз он ҷумла қариб аксари муштариёни Тоҷикистон, ба хусус адибону журналистон, ҳунармандони синамову овозхонҳо, сиёсатмадарон дар ташкили блогҳои хеш аз ҳамин хадамот истифода кардаанд. Дастандаркорони ин хадамот ҳаммарӯза бо истифода аз меъёрҳои мухталиф 100 блоги беҳтарини дар WordPress ба қайд гирифташударо муайян месозанд (http://botd.wordpress.com/?lang=ru). Ин сабқат (рейтинг) новобаста аз хоҳиши блоггерҳо ҳамарӯза сурат мегирад.

Тибқи мушоҳидаҳо, ки дар зарфи як моҳи ахир анҷом гирифтаанд, блоги «Таронаҳои беҳтарин» (http://tajmusic.wordpress.com) ҳамеша дар қатори 25 блоги аввали ин рейтинг қарор дорад. Ин блог дар баъзе рӯзҳо мушарраф ба гирифтани ҷои даҳум низ шудааст. Вале боре нашудааст, ки поёнтар аз ҷои 25-ум мавқеъ гирифта бошад. Блоги мазкур ба Ҷаҳонгири Султон, хабарнигори сомонаи мустақили ҷамъитиву сиёсии «Рӯзгор» (www.ruzgor.tj) мансуб буда он асосан дар бораи овозхонҳои муосири тоҷик ҳикоят мекунад.

Дар ҷумлаи 100 блоги беҳтарини WordPress блогҳои олимону нависандагони маъруфи рус, сиёсатмадорони мухолифи давлати Ӯзбекистон, тоҷирони муваффақи фаронсавӣ, журналистони Украину гурҷӣ ва ғайраву ҳоказоро бо ҳуруфоти гуногун мебинем. Бояд гуфт, ки дар ин рейтинг аз блогҳои тоҷикӣ боз як блоги дигар бо номи «Ахтари зулматсӯз» (http://khfirdavs.wordpress.com/) -и журналист Фирдавси Аъзам маъмулан дар ҷойҳои аз 60 то 90-уми рейтинги WordPress ҳамарӯза мавқеъ мегирад.

Мавриди зикр аст, ки блоги «Таронаҳои беҳтарин» дар рейтинги www.toptj.com низ ҳамеша дар қатори 10 сайт ва блогҳои беҳтарини Тоҷикистон мавқеъ дорад.

«Рӯзгор»

МАВЛОНО ҲУНАРМАНДТAРИН ШОИР

(Корбурди анвои тамсил ва ирсои масал дар ғазалиёти Мавлоно)

 Дар қатори муҳақиққони варзидаи ҷаҳонӣ, аз ҷумла мавлавишиносони маъруфи эронӣ Бадеузаммони Фурузонфар, Зарринкӯб,  муҳаққиқи шинохтаи турк Абдулбоқии Гулпинорлӣ, донишманди бузурги олмони Аннемария Шимел, нависандагони амрикоӣ Франклин Луис, Колман Баркс, адабиётшиносони муосири мо низ дар шинохт ва таҳқиққи осори Мавлоно пажӯҳишҳои густурда анҷом додаанд ва дар ин самти илмӣ пажӯҳишҳо ҳанӯзам идома дорад.  Чуночи адабиётшиносон Расул Ҳодизода, Абдулманнони Насриддин, Сафар Абдулло, Алии Муҳаммади  Хуросонӣ, Тоҷибой Султонӣ аз муҳаққиқони муосиранд, ки ба Мавлоно зиёд таваҷҷӯҳ кардаанд. Пажӯҳиши эшон дар заминаҳои гуногуни осори мондагори Мавлоно сурат гирифта, ба ҷанбаи мухталифи ашъораш, минҷумла воситаҳои тасвирсози шеър таваҷҷӯҳ кадаанд.

Мусаллам аст, ки санъатҳои бадеӣ аз муҳимтарин воситаҳои тасвирсоз дар шеър аст, зеро ҳунари шоир дар маҳорати тасвиргарӣ ҳувайдо мешавад ва ҷозибаи шеър  новобаста аз он,  ки дар кадом қолаби шеърӣ гуфта мешавад, дар тозагии тасвир ва эҳсос қобили таваҷҷӯҳ аст.

 Донишварони клласик чун Шамси Қайси Розӣ, Унсуралмаолии Кайковус, Рашиди Ватвот, Абуалӣ ибни Сино, Абдураҳмони Ҷомӣ ва кулли муҳаққиқони муосир низ  ҳузури санъати бадеиро манфиат ва асолати шеър муаррифӣкардаанд.
То имрӯз аз ҷониби пажӯҳишгарон мушаххас шудааст, ки ду навъ- санъатҳои бадеии лафзӣ ва маънавиро аз ҳам фарқ мекунанд. Омӯзиши аҳли назар низ дар заминаи ҳамин ду навъи санъати бадеӣ сурат гирифтааст.

Тасвирро шоир дар аксар маврид  ба василаи  истифодаи ҳунармандона аз санъати бадеӣ  ҷолиб месозад, ки мероси гаронвазну боарзиши адбиёти клоссикии мо ва нигоштаҳои ҳунармандони муосир далели раднопазир бар ин андеша ва хулосаҳост.

Дар ғазалҳову Маснавии Мавлоно низ ҷанбаи ҳунарии сурудаҳояшро истифодаи фаровону ҳунармандона аз саноеии бадеӣ таъмин намудааст. Роҷеъ ба ин вижагиҳои ҳунарии абёти Мавлоно теъдоди зиёде аз муҳиққиқон ибрози назар кардаанд.  (Қаҳрамони Сулаймонӣ, Нуралӣ Нурзод, Тоҷибой Султонӣ,  А.Ҳасанов, Мавҷуда Урунова, Шоира Пӯлотова).

Дар мавриди ҷозибаҳои ҳунарии шеъри ӯ ва маҳорати шоирии Мавлоно таҳиққиқоти  комилу ҷолиб  сурат гирифтааст ва омӯзиши аҳли таҳиқиқ дар ин росто ҳанӯзам идома дорад, зеро осори Мавлоно укёнуси  бекарону бепаҳноест, ки саршор аз гавхару садафҳои маънист.

Дар заминаи омӯзиши мақолоту таҳқиқоти илмии муҳаққиқони номбурда ва омӯзиши бевоситаи осори гаронвазни Мавлоно, ба вижа куллиёни ғазалиёт «Девони кабир» мо низ ба хулоса расидем, ки  вақеан, Мавлоно дар истифодаи санъатҳои бадеӣ ҳунар ва истеъдоди фавқуллода дорад.

Ба назари мо, дар осори ӯ тамоми навъи санъое бадеии ҳузури фаъол доранд. Дар ин баробар  мушоҳида шуд, ки Мавлоно аз санъати такрор, талмеҳ, таҷнис ва тамсил барои офариниши тасвирҳои мондагораш зиёд истифода кардааст.  Пуркорбурдтарин нави санъат дар ғазалиёти «Девони кабир» санъати такрор ва талмеҳ аст:

Талмеҳ – Дар адабиёти бадеӣ  ишора кардан ба воқеаҳои таърихӣ, асотирӣ қиссаву афсонаҳо ва ба ягон шеъри маъруфи саромадони сухан (2,107) аст:

Ай фитнаи Руму Ҳабаш, ҳайрон шудам ч-ин  бӯйи х(в)аш

Пироҳани Юсуф бувад ё худ ридои Муставо?! (8,32)

***

Ин абр чун Яъқуби ман в-он гул чу Юсуф дар чаман,

Бишкуфта рӯи Юсуфон аз ашки афшорони мо!(8,35)

***

Аҷоиб Юсуфӣ чун мАҳ, ки акси ӯст дар сад чаҳ,

Аз ӯ афтода Яъкубон ба дому чоҳи миллатҳо. (8,43)

Такрор (Такрир)- мусиқии каломро ба вуҷуд меорад ва ё афзун мекунад, такрор аст- такрори ҳиҷо, вожа, иборот ё ҷумла ё мисра (4,60):

Хоча биё, хоҷа биё, хоҷа дигарбор биё,

Дафъ мадеҳ, дафъ мадеҳ, эй маҳи айёр биё!

***

Чӣ гармем, чӣ гармем аз ин ишқ чу хуршед,

Чӣ пинҳону чӣ пинҳону, чӣ пайдост худоё.(8,52)

Аммо дар ин мақолаи кӯчак  мехоҳем роҷеъ ба санъати ирсолу масъал ё  тамсил ва истифодаи ҳунармандонаи он дар ғазалҳои Мавлоно, ки таваҷҷӯҳи моро бештар ба худ ҷалб кард, чанд сухани шогирдона гуфта бошем.

Санъати ирсоли масъал ё тамсил  –шоир барои тақвияти даъвои худ баъзан аз зиндагии иҷтимоӣ, аз таҷриба ва амалиёти ҳаёти шахсӣ мисоле мегирад. Ҳамин мисол овардани шоир  ирсоли масал ё тамсил номида мешавад. (2,110-111)

Муҳаққиқ Ғуломризои Ҳотифӣ тамсилро бадин гуна шарҳ медиҳад «Тамсил дар луғат ба маьнои масал овардан, ташбеҳ кардани чизе ба чизи дигар. Вақте гӯяндае барои мақсуди худ матлаби ҳакимонае ба кор барад, ки иддаои ӯро исбот кунад ӯ аз тамсил баҳра меҷӯяд. : Мисол ” Олими беамал ба занбури беасал монанд”

Сирус Шамисо бошад, қайд кардааст, ки «тамсил ҳам ҳосили як иртиботи дугонае байни  мушобеҳ ва мушобаба аст. Дар тамисл ҳам асл бар ин аст, ки  фақат мушобаба (ки ҷумлаву  каломи тӯлоние ва масалан ҳикояте аст на калима) зикр шавад ва аз он мутаваҷҷеҳи  мушобеҳ шавем».

 Бино ба хулосаҳои Ғуломризои Ҳотифӣ ваҷҳи шабоҳати тамсил ва ташбеҳ дар он аст, ки ҳар ду байни ду чиз муқоисавӣ ва шабоҳат сурат мегирад.( 9)

 Зимнан бояд гуфт, ки  ташбеҳ ин шабоҳати тахаюлӣ аст, аммо дар тамсил ин муқоиса бар асоси истидлоли (далел, бурҳон) хаёлӣ аз ҷониби гӯянда сурат мегирад.

Сабукмагзе, ки аз асбоби чахон бар хеш мебозад,

Чу ҳаммолест к-аз бори гарон бар хеш меболад (Соиб)

Дар назари аввал мисраи дувуми ин байт санъати ташбеҳро ба зеҳн наздик мекунад, аммо дар ин мисраъ шоир аз санъати тамсил корбурди ҳунармандона кардааст ва барои далели андешаҳои хеш таҷрибаи иҷтимоиро, ки байни мардум маъруф шудааст ба назм меорад ва мегӯяд //Чу ҳаммолест к-аз бори гарон бар хеш меболад// равшан аст, ки Соиб мисраи дувуми ин байтро ба хотири тақвияти мисраи аввал овардааст.

Ғуломризои Ҳотифӣ  бар акси андешаҳои Турақул Зеҳнӣ иртиботи тамсил ва ирсолу масал маҳалли баҳс ва мавриди ихтилоф  медонад.

Шамси  Қайси Розӣ  дар «Алмуачам» тамсилро аз шохаи истиора донистааст.

Аммо метавон гуфт, ирсоли масал ё тамсил як саньати бадеӣ аст ва аз ташбеҳу истиора ҷудост. Ин андеша аз ҷониби паӯҳишгарони варзидаи каломи бадеъ Сирус Шамисо, Ғуломризои Ҳотифӣ. Турақул Зеҳнӣ ва бисёр дигарон  тасдиқи хешро пайдо кардааст.

Ирсоли масал ва тамсил аз ҷумлаи санъатҳое шеърие ба шумор меояд, ки дар осори адибони классикии форсу тоҷик бо касрати истифода имтиёз дорад.

Дар эҷоди шеър шоирони муосир низ аз масалу мақолҳо зиёд, гоҳе  айнан ва гоҳе мазмунан истифода мекарданд, ки ин амал дар баробари вусъати ҷанбаи ҳунарии шеър бар муассирии мӯҳтаво бетаъсир набудааст.

Корбурди ҳунармандонаи анвои  тамсил ва ирсоли масал аз ҷониби Мавлонои кабир, ки, бешак, ҳунар ва истеъдои шоириаш мунфсир ба фард аст, шоиста ба  таваҷҷӯҳ, омӯзиш ва таҳсин аст.

Дар Маснавӣ  ҳама намуди тамсил фаровон ба чашм мерасад. Зимнан  бояд кайд намуд, ки қиссаҳои тамсилиро  муҳаққиқон ба ду қисамт бахш кардаанд.Тамсилҳои инсонӣ ва тамсилҳои ҳайвонӣ.  Қиссаҳое, ки  аз забони ҳайвонот гуфта мешаванд, тамсилҳои ҳайвонӣ ҳастанд, «Мантиқ ут тайр»-и Аттор шӯҳратмандтарин  намунаи ин санъати бадеӣ мебошад.

Дар Маснавии маънавии хеш Мавлоно аз услуби ҳикоя андар ҳикоя  истифода кардааст.  Мушоҳида мешавад,  ки шоир барои тақвияти маънии як байт ҳикоятеро нақл мекунад ва ба риштаи тасвир мекашад ва гоҳе ҳам дар дохили ин ҳикоят ҳикояти дигаре меорад, зеботарин ва чолибтарин намунаҳои тамсилро метавон дар  шаш дафтари Маснавӣ пайдо кард.

Муҳаққиқи варзидаи эронӣ, устод Дастғайб низ ба  вижагии корбурди тамсил дар ашъори Мавлоно ишора дорад ва мефармояд « Яке аз вижагиҳои шеъри Мавлоно тамсил аст, ки ба сурати ҳикояҳои мухталиф дар  Маснавӣ дида мешаванд». Рости Мавлоно ба василаи тамсил бисёр маҳфумҳои  ахлоқиву адабиро ба самъи ҷаҳониён мерасонад.

 Пас, бешак,  метавон гуфт дар корбурди санъати тамсил ва ирсоли масал Мавлоно аз нафарони пешгом ва ҳунарманди иситисноӣ буд ва ба шеваи фавкулода ин санъатро корбурд кардааст.

Абдулҷаббори Кокоӣ бар ин андеша мӯътақид аст, ки «Мавлоно дар ҳавзаи тамсил истисноитарин шоир ва дар ҳавзаи  маориф ва андеша  рӯшанфикртарин ориф аст» (9). Кокоӣ бо ишора ба забони ҷаззоби Мавлоно идао дорад, ки  «Мавлоно дарёи азиме аст, ки  инсон аз ҳар гӯшае, ки ба самти он ҳаракат кунад масоил ва дастуроти боистидол, мантиқ ва тамсил метавонад биёбад.» ( 9 )

     Дуруст аст, ки муассирии мӯҳтавои ашъори шоир ба василаи анвои тамсил ва ирсоли масал  таъмин ва бозгӯ шудааст. Мавлоно мегӯяд:

Хираву саргаштаву бекор кун

Ин хиради пири ҳамакораро!

 Тифли дурӯза чу зи ту бу барад,

Мекашад ӯ сӯи ту гавҳораро.

Тарк кунад дояву сад ширро,

Ай бадали равгану кунҷораро!(8,90)

Дар ин мисраъҳо Мавлоно барои тақвияти фикр ва муассири маъниву тасвири ғазал  масали « Тифли дурӯза чу зи ту бу барад, Мекашад ӯ сӯи ту гавҳораро» -ро чун истидлоли хаёлӣ ба риштаи тасвир мекашад. Агар мутаваҷҷеҳ шавем, воқеан,  дар зиндагӣ ва таҷрибаи иҷтимоӣ ин масъал вирди забонҳост, ки мегӯянд «мабодо, ки кӯдак бӯи бағал гирад». Фикр мекунем, ҳочат ба шарҳ ва тавзеҳи маънии абёти фавқ нест, зеро шоир хеле соддаву пурмӯҳтаво маъниро ба хонанда мерасонад.

Дар ғазали дигар Мавлоно масали маъмули ва хулосаҳои гузаштагон «ҳар оғозеро анҷомест»-ро баҳри тақвияти баёни андеша меорад ва мегӯяд:

Дилшикаста, ҳин чаройӣ, баршикан

Қалбҳову қалбҳову қалбҳо!

Охир, ай ҷон, аввали ҳар чизро

Мунаҳойӣ, мунтаҳойӣ, мунтаҳо! (8,68)

Дар ин суруда Мавлоно  хоста аст то бо   баҳарагирӣ аз  ибороти мавриди қабули омма, таьсири суханашро дучандон кунад.// Охир, ай ҷон, аввали ҳар чизро, Мунтаҳойӣ, мунтаҳойӣ, мунтаҳо! //

Ин ҳама ҳунару маҳорат аз ҷониби Мавлоно бозгӯи истеъдоди фавкуллодаи ӯст.

Гар ту удӣ, сӯйи ин миҷмар биё,

В-ар бирондӣ зи бом, аз дар биё! (8,69)

***

Фош шуд он роз, ки дар нимашаб,

Зери забон гуфта будам паст- паст.

Кирм бихӯрад чӯбу бирӯяд зи чӯб

Ишқ зи ман русту маро хаст, хаст.

Мавлоно барои тақвияти андешаҳояш ин ҷо низ аз санаьти тамсил корбурди ҳунармандона кардааст. Мисраи “Кирм бихӯрад чӯбу бирӯяд зи чӯб» ки маънии он аз таҷрибаи ҳазорсолаҳо андӯхтаи инсоният ва масали халқи об мехӯрад  барои муассририи байти боло //Фош шуд он роз, ки дар нимашаб, Зери забон гуфта будам паст- паст// хизмат кардааст.

 ***

Мани зорам асири нолаи зер,

Напурсад рӯаке, к-он зор чун аст?

Дилам дузди назар, ӯ дузди ин дузд

Аҷаб он дузди дуздафшор чу наст. (8,131)

***

З-ин қибла ба ёд орӣ, чун рӯба лаҳад орӣ,

Судат накунд ҳасрат, он гаҳ ки қазо омад (8,254)

Ҳамон тур, ки  ишора фармудем, Мавлоно дар кулли ашъор ва осораш  ва барои тақвият бахшидани маънӣ ва мӯҳтавои онҳо аз саноии бадеӣ корбурди зиёде намдуааст.Дар ин мисраи Мавлоно мусалламан масали маьруф “Пушаймони надорад окибат суд”  ба зеҳн мерасад, ки шоир  онро барои таьсирнокии каломаш зебову хотирмон ба тасвир мекашд. Мавлоно  мегӯяд, ки инсон ҳамвора вақте бо мушкилие ё ба сарҳади марг мерасад он гоҳ рӯ ба суи Худо меорад ва ба илтиҷову зорӣ меафтад, дар ҳоле, ки дигар дер шуд. Мавлоно ҳушдор медиҳад ва мегӯяд // Судат накунд ҳасрат, он гаҳ ки қазо омад//.

***

Ҳама асбоби ишқ ин ҷо ҳаст,

Лек бе ӯ тараб намешояд!

Модари фитнаҳо, ки май бошад,

 Тарабе бе рухаш намезояд! (8,386)

Дар ин мисраъҳо бошад Мавлоно бо истифода аз санъати тамсилро хеле моҳирона мавриди корбурд қарор додааст. Ҳадиси Расули Акрам, фармуда “Шароб модари ҳамаи гуноҳост” (Алхамру уми хабоис) ва ин гуфтаҳо миёни мардум низ маъруф аст.  Шоир бо истифода аз ин натиҷагириҳо тасиврро ҷолиб месозад .

 Дар зимн бояд таъкид дошт, ки ин ҷо манзур аз май  шароби ишқи илоҳист, ки рӯҳу равону андешаи Мавлоноро масту ҷунуномез кардааст. Яьне,  Мавлоно МАЙ – ишқ ба Худовандро мояи тарабу шодмонӣ унвон мекунад.

Нуктаи ҷолиби бардошти мо аз ин омузиши кучаку шогирдона ин аст, ки мушоҳида намудем на танҳо Мавлоно аз масал ва қисаву таҷрибаҳои иҷтимоии замон истифода кардааст, балки иддае аз абёти Мавлоно ончунон ба зиндагӣ ва ҷаҳони иҷтимоъ пайванд хурдааст, ки мардум аз он чун масалҳои халқӣ истифода мекунанд.

Мутаваҷчеҳ мешавем:

Зи ҳамроҳон ҷудои маслиҳат нест,

Сафар бе рӯшнои маслиҳат нест.

Чу мулки подшоҳи дида бош,

Пас аз шоҳи гадоӣ маслиҳат нест(8,123)

 Ва ё

Дӣ шайх ба чароғ ҳамешгаш гирди шаҳр,

К-аз деву дад малуламу инсонам орзуст (8,164)

Ва низ

Тадир кунад бандаву тақдир надонад

Тадбир ба тақдири Худованд чӣ монад? (8,169)

 Ин байти Мавлоно низ вирди забонҳост:

Дили ман чун садаф бошад, хаёли дӯст дурр пошад

Кунун ман ҳам намгунҷам, к-аз ӯ хона пур бошад. (8, 43)

 Пас, бо итминони комил метавон гуфт, Мавлнои кабир аз зумраи шоири номвар аст, ки қарнҳо дилбохтагони шеъру суханро шефтаву шайдои каломи сеҳрогини хеш месозад ва дар ин росто ҳунари шоирӣ ва андешаҳои хирадмандонааш муқаддаму муқаддастарин ҷанбаи маъруфияти шоир аст.

Воқеан, Мавлоно аз бузургтарин шоирони клоссики мост, ки ба шевае ҳунармандона афкору ақоиду андешаҳояшро дар тамоми қолабҳо ва саноии бадеь ғунҷоиш додаст.Ва дар хеч колабе ё шевае махдуд нашудааст. Ин аст, каломаш то ҷовидона пойдор хоҳад буд.

Пайнавишт:

1. Абдулманнони Насриддин. Бо корвони нур.-Хуҷанд: «Ганҷи сухан».-138 саҳ.

 2. Зеҳнӣ Т. Санъати Сухан. Илми бадеъ ва мухтасари арӯз.-Душанбе: «Ирфон»,1978.-328 саҳ.

4. Сирус Шамисо. Нигоҳи  тоза ба бадеъ.-Теҳрон: Интишороти Фирдавс, 1370.-362 с.

 5. Сирус Шамисо. Баён ва маънӣ.-Теҳрон: Интишороти Фирдавс,1383.-254 саҳ.

6. Точибой Султонӣ. Калъаи Ҳушрабо.-Хуҷанд: Ношир,2011.144 саҳ.

7. Фурузонфар Б. Мавлоно Чалолиддини Балхӣ. Девони Қулиёти Шамси Табрезӣ.-Теҳрон: Нашриёти Сипеҳр, 1363.-1570 саҳ.

8. Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ. 800 ғазали дилошӯб.-Душанбе: Адиб, 2007.-856 саҳ.

9 http://www.aftabir.com/

Фирдавси Аъзам (ХӯҶАЕВ)

 

“Чашмаи зулол” дар китобхонаи ЭКО

Муассисаи фарҳангии ЭКО барои китобхонаи ин ниҳоди байналмилалӣ 100 адад аз китоби “Чашмаи зулол”,навиштаи Аъзам Хуҷаста,шоири тоҷикро,ки чанде пеш бо ду хати форсӣ ва сириллики тоҷикӣ дар Машҳад чоп шуд,харидорӣ намуд.Оқои Аюбӣ,Раиси Муассисаи фаaрҳангии ЭКО дар тавҷеҳи ин иқдом гуфт :вазифа ва рисолати Муассиса ҳимоят ва кумак ба истеъдодҳои ҷавону халлоқ аст ва бо таваҷҷуҳ ба инки Аъзам Хуҷаста сабки наверо дар адабиёти форсӣ бунён ниҳод ва мавҷи тозаеро дар миёни аҳолии адаб ба вуҷуд овард,лозим донистем аз ин китоб харидорӣ намуда ва миқдоре аз онро дар Китобкадаи Муассиса ва миқдореро низ ба дӯстони адабпарвар эҳдо намоем.

Гуфтанист “Чашмаи зулол”,сеюмин маҷмуаи ашъори Аъзам Хуҷаста,шоир ва таҳлилгари тоҷик аст ва дар ин китоб ашъори дар сабки зулол сурудаи ӯ омадаанд. «Зулол» шеърест, ки бо тули вазни зина ба зина, ки ба таври мусовӣ аз кам шуруъ шуда ва дар кам низ ба итмом мерасад. Ин навъи шеър дорои 5 то 11 сатр мебошад. Аз лиҳози вазн ба тулонитарин сатр, ки сатри миёна ё қалби шеър мебошад, «сатри модар» ва сатрҳои атрофи онро «сатрҳои қарина» мегуянд. Зулол дорои ду навъ (аруз ва озод) мебошад, ки ҳар кадом барои худ усул ва таърифҳои хоссае доранд.

Вазни мусиқиёии зулол бо маълум шудани теъдоди зарб-оҳанги сатри аввал ва ё кашфи ритми сатри модар ба даст меояд.

Доктор Аюбӣ чеҳраи фарҳангии як торнамои тоҷикӣ шуд

Торнамои“Ахтари зулматсӯз” бо нишонии (http://khfirdavs.wordpress.com/2011/10/28/poll/)дарназарсанҷие , ки ахиран эълом намуда бо суоли  “Хадамоти кадоме аз ин чеҳраҳои фарҳангиро тақдир мекунед?», аз хонандагонаш дар мавриди шахсиятҳои фарҳангии 3 кишвари форсизабон -устод Муъмин Қаноат,хонум Гулрухсор,Аскар Ҳаким,шоирони мардумии Тоҷикистон, Меҳмон Бахтӣ,раиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, Алиасғари Шеърдӯст,сафири Ҷумҳурии Исломии Эрон дар Тоҷикистон,доктор Ҳуҷҷатуллоҳи Аюбӣ,раиси Муассисаи фарҳангии ЭКО ва Шамсулҳақи Ориёнфар, намояндаи фарҳангии сафорати Афғонистон дар Тоҷикистон ширкат доштанд.Бар асоси натоиҷи як ҳафтаи назарсанҷӣ доктор Ҳуҷҷатуллоҳи Аюбӣ,Раиси Муассисаи фарҳангии ЭКО бо касби 54/05 дарсади оро мақоми аввалро касб намуд.Дар ин назарсанҷӣ наздики 3 ҳазор нафар боздидкунанда аз Тоҷикистон,Эрон,Афғонистон ва Русия ширкат намуданд.

Торнамои ”Ахтари зулматсӯз» як торнамои хабарӣ ва таҳлилии адабӣ буда, бо забонҳои асосан тоҷикӣ ва  як сахфаи англисӣ мебошад, ки рӯзона 29-то 31 ҳазор боздидкунанда дорад,ки бештари мухотабони он аз Тоҷикистон,Афғонистон ва Русияву Эрон будаанд.Ин торнамо дар соли 2007 тавассути Фирдавси Аъзам,шоир ва веблогнависи саршиноси Тоҷикистон ва яке аз бунёдгузорони веблогнависӣ дар Тоҷикистон таъсис шуда аз пурбинандатарин торнамоҳои ин кишвар маҳсуб мешавад.Ба гуфтаи Фирдавси Аьзам,бунёдгузор ва гардонандаи ин торнамо назарсанҷӣ ба сурати онлайн аст ва ҳамчунон идома дорад.

Шохмансури Шохмирзо

Эътои нишони Фирдавсӣ ба шоири тоҷик барои пешгомӣ дар шеъри зулол

Муассисаи фарҳангии ЭКО нишони тиллоии Фирдавсиро ба Аъзам Хуҷаста,шоир ва таҳлилгари масоили сиёсӣ тақдим намуд.Ин нишон ҳамроҳ бо акси Ҳаким Абулқосими Фирдавсӣ барои шахсиятҳо ва чеҳраҳои фарҳангии минтақа,ки дар тарвиҷи фарҳангу адаб ва халлоқиятҳои тоза саҳме доштаанд,эҳдо мешавад.

   Гуфтанист Аъзам Хуҷаста,то кунун 3 маҷмуаи шеърӣ бо номҳои “Чашмаи шоир”,”Соярӯшан” ва “Чашмаи зулол”-ро дар Тоҷикистон ва Эрон мунташир намуда имрӯз яке аз шоирони матраҳ дар ҳалқаҳои форсигӯи минтақа маҳсуб мешавад.

Қарор аст Муассисаи фарҳангии ЭКО маҷмуаи баъдии ин шоири навоварро ҳимояти молӣ намояд.